Παρασκευή, 24 Ιανουαρίου 2020

«Ανάμεσα στον εύγλωττο ουμανισμό και στην αναλφάβητη βαρβαρότητα» (Τόμας Μαν, Το Μαγικό Βουνό)*

O Τόμας Μαν άρχισε να γράφει το Μαγικό Βουνό το 1912-13. Τα Βαλκάνια κάπνιζαν, όλη η Ευρώπη μύριζε ήδη μπαρούτι, σε λίγο άρχισε ο Α' Παγκόσμιος Πόλεμος που ξεκλήρισε τη νεολαία της ηπείρου στα χαρακώματα του Βελγίου, της Ουκρανίας, του Καϊμάκτσαλαν, της Καλλίπολης. Το μυθιστόρημα ολοκληρώθηκε μετά από 12 χρόνια, το 1924, ενώ ακόμη αναδυόταν από τα χώματα η μυρωδιά του αίματος, ωστόσο μπορούσε να γίνει κι ένας πρώτος ψύχραιμος απολογισμός. Ο Τόμας Μαν έκανε τον δικό του. Ο «απολιτικός στοχαστής», ο κήρυκας της αντιδιαφωτιστικής πολιτισμικής απαισιοδοξίας, ο προπαγανδιστής ενός ιδιαίτερου εθνικού δρόμου (Sonderweg) της Γερμανίας, άλλαξε κι έγινε άλλος άνθρωπος: Μαχητικός δημοκράτης, διεθνιστής, σκυταλοδρόμος του Διαφωτισμού. Όμως η μεγάλη πλειοψηφία του πολιτικού προσωπικού των ευρωπαϊκών χωρών - συντηρητικοί, εθνικιστές, φιλελεύθεροι ή κομμουνιστές μετά τον Λένιν - και οι εθνικές ή υπερεθνικές οικονομικές ελίτ της ηπείρου, έκαναν άλλους, δικούς τους απολογισμούς. Συνέχισαν απτόητοι, καθένας στο δρόμο του δικού του στενού συμφέροντος. Δεκαπέντε χρόνια μετά, η Ευρώπη μπήκε υπνοβατώντας στο δεύτερο σφαγείο και ολοκαύτωμα, χειρότερο του πρώτου.
Το Μαγικό Βουνό, το κλασικό μυθιστόρημα που διαδραματίζεται στο Νταβός, απεικόνισε την αυτοκαταστροφή του Διαφωτισμού και τα δεινά της ηπείρου μας στο πρώτο μισό του 20ού Αιώνα. Ωστόσο, μέσα από τις στάχτες της καμένης ηπείρου, ο ουμανισμός αναδύθηκε σαν φοίνικας μετά το 1945 φωνάζοντας «ποτέ ξανά». Και δυνάμωσε τη χειροπιαστή ουτοπία της ενωμένης Ευρώπης.
Στη συνέχεια, το χιονισμένο Νταβός, το σανατόριο για ευκατάστατους φυματικούς, έγινε τόπος-σύμβολο του καπιταλιστικού πνεύματος της μεταπολεμικής εποχής, η σκηνή όπου συναθροίζονται και ιερουργούν οι λειτουργοί του. Παντοδύναμοι μεγαλοεπιχειρηματίες και πανίσχυροι ή λιγότερο ισχυροί πολιτικοί ηγέτες. Και τώρα τί; Μέχρι και η ίδια η σκηνή φαίνεται να «γέρνει». Μαζί με όλο το τοπίο. Αλλά οι πολλοί και προεξάρχοντες λειτουργοί της θρησκείας του χρήματος και τα πολιτικά τους εξαπτέρυγα συνεχίζουν απτόητοι ευθεία μπροστά. Υπνοβατούν όπως άλλοτε.
Μόνον λίγοι από το ιερατείο, εξαιρέσεις που επιβεβαιώνουν τον κανόνα, προβληματίζονται μήπως η νέα «φυματίωση» πλανητικής κλίμακας, η εμπύρετη κλιματική κρίση, προσβάλλει - όπως η άλλη, η παλιά - όχι μόνον τον πλανητικό Νότο, αλλά και τους «ευκατάστατους». Και προβληματίζονται μήπως ο διαβρωτικός μύκητας της οικονομικής ανισότητας, ταξικής και διαγενεακής, σαπίσει το κλαδί που πάνω του κάθονται. Αυτοί ανοίγουν χαραμάδες στις ερμητικές πύλες του ναού, μήπως και κάνει καλό στην υγεία του καπιταλισμού ο ψυχρός καθαρός αέρας. Έτσι, εισβάλλουν στο άδυτο ακόμη και τα κινήματα των νεότατων γενεών για το κλίμα και την κοινωνική δικαιοσύνη: Είναι ανυπόμονα, γιατί ξέρουν ότι δεν υπάρχει χρόνος, και, όπως λέει η νεαρή πολιτική επιστήμονας από την Αργεντινή Alyssa Battistoni, ο αγώνας εναντίον της αλλαγής του κλίματος θα κριθεί και θα κερδηθεί - ή θα χαθεί, και θα υποστούμε τις συνέπειες - εντός του καπιταλιστικού τρόπου παραγωγής, όχι στο όποιο «μετά», εάν και όταν υπάρξει Και είναι διψασμένα για επιρροή στη δημόσια συζήτηση, γιατί ξέρουν ότι εκεί γεννιέται η πραγματική πολιτική ισχύς.  
Μήπως χτύπησε πάλι η ώρα για επιχειρήματα, για ρητορική που αστράφτει, για μονομαχίες στρατηγικής και αγώνες για να κατακτηθούν καρδιές και πνεύματα; Τότε, στον καιρό του Τόμας Μαν, με τον Νάφτα, τον Σετεμπρίνι, τη μαντάμ Σωσά και τον Πέπερκορν, οι ουμανιστές ηττήθηκαν· Οι βάρβαροι έθαψαν τα άνθη της Ευρώπης στα χαρακώματα του Βερντέν και του Γκρόντεκ και τα φαρμάκωσαν με τα αέρια στη Φλάνδρα. Ως πρόλογο σκότωσαν τον Ζαν Ζωρές σ' ένα καφέ της Μονμάρτρης και ως επίλογο πέταξαν τη Ρόζα Λούξεμπουργκ σ΄ ένα ποτάμι του Βερολίνου.
Στρατιωτικά Κοιμητήρια νεκρών του Α' Παγκοσμίου Πολέμου:
Το Αγγλικό Κιρέτσκιοϊ-Χορτάκιοϊ (Εξοχή/Ασβεστοχώρι Θεσσαλονίκης),
το Γαλλικό και Σερβικό (Ζέιτινλικ, οδός Λαγκαδά στη Θεσσαλονίκη)
Ποιοί θα νικήσουν τώρα; Ποιοί έχουν αντοχή και μυαλό παρθένο, απρόσβλητο από τις εγωκεντρικές αξίες και το άπληστο, ηδονιστικό πνεύμα της εποχής μας, ώστε να μην υπνοβατούν, να πολεμούν σαν Τολκινικοί ήρωες μέσα στα κάστρα του Άρχοντα; Άραγε, σαν μια αντιστροφή του Σαββοπουλικού Canto, τώρα «οι ανήλικοι μας παίρνουν στον ώμο, ενώ κι αυτοί ψάχνουν το δρόμο»; Και ποιός νέος Τόμας Μαν, ποιός συγγραφέας, δραματουργός ή σκηνοθέτης του καιρού μας θα μπορέσει να απαθανατίσει αυτούς τους επικούς αγώνες και την τωρινή ιστορική στιγμή;
Ο νηφάλιος απολογισμός της Γκρέτα Τούνμπεργκ ακούγεται πικρός: «Εδώ κι ένα χρόνο, τα φώτα πέφτουν πάνω μου, τα λόγια μου ακούγονται, όμως στην πράξη καμία πρόοδος». Και τι θα άλλαζε στο Νταβός; «Δεν περίμενα δα και τίποτε καλύτερο», συμπληρώνει. Όμως «εάν οι παλαιότερες γενεές δεν θέλουν να συνεργαστούν μαζί μας για να βρούμε μαζί λύσεις, τότε εμείς πρέπει να εξεγερθούμε», είπε αγέρωχα μέσα στο ναό του Νταβός η 18χρονη Νατάσα Μουάνσα (Natasha Mwansa) από την αφρικανική Ζάμπια. 
Ξέρουν καλά τι συμβαίνει εδώ: Απλά και μόνον αγώνας για κυριαρχία στη δημόσια συζήτηση. Αλλά η Χάννα Άρεντ μας έμαθε πώς όποια πλευρά καταφέρει να ορίσει την ημερήσια διάταξη, δημιουργεί πολιτική ισχύ για τον εαυτό της. 
«Ισχύς δημιουργείται μόνον εκεί όπου οι λόγοι και τα έργα δεν έχουν πάρει διαζύγιο, μόνον εκεί όπου οι λόγοι δεν είναι κενοί και τα έργα δεν είναι βάναυσα, εκεί όπου οι λόγοι δεν χρησιμοποιούνται για να βιάζουν και για να καταστρέφουν αλλά για να εγκαθιδρύουν σχέσεις και να δημιουργούν νέες πραγματικότητες. Η ισχύς είναι εκείνη που διασφαλίζει την ύπαρξη της δημόσιας σφαίρας, την δυνατότητα να υπάρχει ο χώρος της εμφάνισης, μέσα στον οποίο αλληλεπιδρούν άνθρωποι που δρουν και ομιλούν»  (Hannah Arendt: The Human Condition, Σικάγο, University of Chicago Press, 1958, σελ. 200 - ελλ. μτφ: Η ανθρώπινη κατάσταση - Vita activa - μτφ. Στ. Ροζάνης, Γ. Λυκιαρδόπουλος, 1986, 2009)
Μόνον έτσι αλλάζουν οι συσχετισμοί δύναμης και συγκεντρώνονται δυνάμεις για τους διαρκείς αγώνες που έρχονται, ειρηνικά όπλα για διεκδίκηση της πολιτισμικής ηγεμονίας. Η πραγματική πολιτική ισχύς δεν βγαίνει «από την κάννη του τουφεκιού»αλλά στηρίζεται σε κοινές πεποιθήσεις, δηλαδή «σε μια γνώμη επί της οποίας πολλοί συμφωνούν δημοσίως»· δημιουργείται εκεί όπου πολλοί καταλήγουν αβίαστα σε συμφωνία για να δράσουν με συγκεκριμένο τρόπο.
Ό,τι εκ πρώτης όψεως μοιάζει εφηβική αλαζονεία της Γκρέτας, ίσως είναι ψύχραιμη αποφασιστικότητα μετά από ρεαλιστική εκτίμηση της κατάστασης: «Η γενιά μας δεν είναι σαν τις δικές σας· εμείς δεν θα καταθέσουμε τα όπλα». Ξέρει ότι δεν αποκλείεται το χειρότερο ενδεχόμενο, η επανάληψη των συμπεριφορών που οδήγησαν στην «εποχή της καταστροφής» (Έρικ Χόμπσμπάουμ). Ίσως, τελικά, οι «ώριμες» γενεές αποδειχτούν και πάλι «κούφιοι άνθρωποι», γενεές αδύναμες και «χωρίς πεποίθηση», ανίκανες να τραβήξουν το «χειρόφρενο έκτακτης ανάγκης», ναρκισσιστικές και αδιόρθωτες - όπως συμπέρανε για το 1914, το 1919, το 1925, το 1937 η μεγάλη πεζογραφία, ποίηση, δοκιμιογραφία και ιστοριογραφία: Τόμας Μαν, Τ.Σ. Έλιοτ, Ουίλιαμ Μπάτλερ Γέητς, Γκέοργκ Τρακλ, Βάλτερ Μπένγιαμιν και πολλοί άλλοι. Όμως, ακόμη κι άν έρθουν έτσι τα πράγματα, «το να εγκαταλείψουμε την προσπάθεια δεν μπορεί ποτέ, μα ποτέ, να αποτελεί επιλογή».
Γ. Ρ. 
 
* «Zwischen rednerischem Humanismus und analphabetischer Barbarei» (Τhomas Mann, Der Zauberberg)
Alyssa Battistoni: Αγώνας εναντίον της αλλαγής του κλίματος - Θα κερδηθεί (ή θα χαθεί) εντός του καπιταλιστικού τρόπου παραγωγής
 
Η ανομολόγητη συμφωνία φιλελεύθερων και λαϊκιστών: Tο οικονομικό Σύνταγμα είναι (και θα είναι) υπερκρατικό, διεθνές· το πολιτικό Σύνταγμα να μείνει περιορισμένο στο εθνικό κράτος
 
Άγγελοι της Ιστορίας και νεοτερικοί ψευδοπροφήτες


 

Jürgen Habermas: Πολιτική ισχύς, εξουσία και επικοινωνία σύμφωνα με την Χάννα Άρεντ - Μια κριτική διερεύνηση (Μέρος 1ο - Μέρος 2ο)
 
 
  
 
Γιώργος Σουβλής: Έρικ Χομπσμπάουμ,1917–2012  (Marginalia)

J.R.R. Tolkien: «Δυστυχώς, δεν είμαι Εβραίος». Το βρετανικό φλέγμα σε ζοφερούς καιρούς - Η απαντητική επιστολή του J.R.R. Tolkien στους Γερμανούς εκδότες, που ήθελαν να τους διαβεβαιώσει για την άρια καταγωγή του.
 
Isabelle Axelsson, Loukina Tille, Vanessa Nakate, Greta Thunberg, Luisa Neubauer
(© AP/Markus Schreiber, μέσω The Mainichi - Japan's National Daily Since 1922)

Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου

Printfriendly

ΕΠΙΛΟΓΕΣ:
Αντρέϊ Αρσένιεβιτς Ταρκόφσκι

ΕΠΙΛΟΓΕΣ:<br>Αντρέϊ Αρσένιεβιτς Ταρκόφσκι
Πως η αγάπη επουλώνει τη φθορά του κόσμου

Enrico Berlinguer (1981):

Enrico Berlinguer (1981):
Η ηθική διάσταση στην κρίση της πολιτικής

Danilo Kiš:

Danilo Kiš:
Συμβουλές σε νεαρούς συγγραφείς, και όχι μόνον

Wolfgang Münchau

Wolfgang Münchau
Ο συντάκτης οικονομικών θεμάτων Βόλφγκανγκ Μύνχάου (Financial Times - Der Spiegel)

Predrag Matvejević:

Predrag Matvejević:
Ο Ρωσο-Κροάτης ανιχνευτής και λάτρης του Μεσογειακού κόσμου

Christopher Lasch

Christopher Lasch
Ο Φρανκφουρτιανός από τη Νεμπράσκα: Δικαιοσύνη & ελπίδα απέναντι στην ιδιοτέλεια των ελίτ

Azra Nuhefendić

Azra Nuhefendić
Η δημοσιογράφος με τις πολλές διεθνείς διακρίσεις, γράφει για την οριακή, γειτονική Ευρώπη

Βαλκανική Χερσόνησος, η όμορφη

Βαλκανική Χερσόνησος, η όμορφη
Όριο της Ευρώπης, οριακή Ευρώπη

Μάης του '36, Τάσος Τούσης

Μάης του '36, Τάσος Τούσης
Ο σκληρός Μεσοπόλεμος: η εποχή δοσμένη μέσα από τη ζωή ενός ανθρώπου - συμβόλου

Στον καιρό των τσιγγάνων και της μικρής Μαρίας

Ετικέτες

«Γενιά του '30» «Μακεδονικό» 1968 αειφορία αντιπροσωπευτική δημοκρατία Αριστοτέλης Αρχιτεκτονική Αυστρομαρξισμός Βαλκανική βιοποικιλότητα Βρετανία Γαλλία Γερμανία Γκράμσι Έθνος και ΕΕ Εκπαίδευση Ελεφάντης Ενέργεια Επισφάλεια Ευρωκομμουνισμός ηγεμονία ΗΠΑ Ήπειρος Θ. Αγγελόπουλος Θεοδωράκης Θεσσαλονίκη Ιβάν Κράστεφ ιστορία Ιταλία Καζαντζάκης Καταναλωτισμός Κεντρική Ευρώπη Κέϋνς Κίνα Κινηματογράφος Κλιματική αλλαγή Κοινοτισμός κοινωνική ανισότητα Κορνήλιος Καστοριάδης Κοσμάς Ψυχοπαίδης Κράτος Πρόνοιας Κώστας Καραμανλής Λιάκος Α. Λογοτεχνία Μάνεσης Μάξ Βέμπερ Μάρξ Μαρωνίτης Μέλισσες Μέσα «κοινωνικής» δικτύωσης Μέσα Ενημέρωσης Μεσόγειος Μεταπολίτευση Μιχ. Παπαγιαννάκης Μουσική Μπερλινγκουέρ Νεοφιλελευθερισμός Νίκος Πουλαντζάς Νίτσε Ο τόπος Οικολογία Π. Κονδύλης Παγκοσμιοποίηση Παιδεία Πολωνία Πράσινοι Ρήγας Ρίτσος Ρωσία Σεφέρης Σημίτης Σολωμός Σοσιαλδημοκρατία Σχολή Φραγκφούρτης Ταρκόφσκι Τουρκία Τραμπ Τροβαδούροι Τσακαλώτος Τσίπρας Φιλελευθερισμός Φιλοσοφία Χαλκιδική Χέγκελ Χριστιανισμός Acemoglu/Robinson Adorno Albrecht von Lucke André Gorz Azra Nuhefendić Balibar Brexit Carl Schmitt Chomsky Christopher Lasch Claus Offe Colin Crouch Elmar Altvater Ernst Bloch Ernst-W. Böckenförde Franklin Roosevelt Habermas Hannah Arendt Heidegger Jan-Werner Müller Jeremy Corbyn Laclau Le Corbusier Louis Althusser Marc Mazower Matvejević Michel Foucault Miroslav Krleža Mudde Otto Bauer PRAXIS International Ruskin Sandel Michael Strauss Leo Streeck T. S. Eliot Timothy Snyder Tolkien Ulrich Beck Ulrike Guérot Wallerstein Walter Benjamin Wolfgang Münchau Zygmunt Bauman

Song for the Unification (Zbigniew Preisner -
Elzbieta Towarnicka - Kr. Kieślowski) - youtube

Song for the Unification (Zbigniew Preisner - <br>Elzbieta Towarnicka - Kr. Kieślowski) - youtube
Ἐὰν ταῖς γλώσσαις τῶν ἀνθρώπων λαλῶ καὶ τῶν ἀγγέλων,
ἀγάπην δὲ μὴ ἔχω, γέγονα χαλκὸς ἠχῶν ἢ κύμβαλον ἀλαλάζον...
Ἡ ἀγάπη ...πάντα στέγει, πάντα πιστεύει, πάντα ἐλπίζει, πάντα ὑπομένει...
Νυνὶ δὲ μένει πίστις, ἐλπίς, ἀγάπη, τὰ τρία ταῦτα·
μείζων δὲ τούτων ἡ ἀγάπη (προς Κορινθ. Α΄ 13)

Ισραήλ - Παλαιστίνη: Στο τέλος της γης

Ισραήλ - Παλαιστίνη: Στο τέλος της γης
Νταβίντ Γκρόσμαν: Το πένθος του πατέρα και της Ιστορίας

Κουνκούς ή Δίας, ένας λευκός γάτος απο τη Μοσούλη

Κουνκούς ή Δίας, ένας λευκός γάτος απο τη Μοσούλη
Μια ιστορία προσφυγιάς, στη Λέσβο και στη Νορβηγία

Αντιμετώπιση της κλιματικής αλλαγής

Αντιμετώπιση της κλιματικής αλλαγής
Erik Stokstad («Science»): New rice variety could feed the planet without warming it

Μανιτάρια, ένα σύγχρονο ελληνικό θαύμα

Μανιτάρια, ένα σύγχρονο ελληνικό θαύμα
Τα μικροκλίματα της Ελλάδας, εξασφαλίζουν μεγάλη βιοποικιλότητα μανιταριών (Βασιλική Χρυσοστομίδου, «Καθημερινή», αναδημοσίευση «Δασαρχείο»)

Zygmunt Bauman: «Ρευστές ζωές, ρευστός κόσμος, ρευστή αγάπη»

Zygmunt Bauman: «Ρευστές ζωές, ρευστός κόσμος, ρευστή αγάπη»
«Είμαι βραχυπρόθεσμα απαισιόδοξος αλλά μακροπρόθεσμα αισιόδοξος»

Οι φλαμουριές ανθίζουν στο Σεράγεβο

Οι φλαμουριές ανθίζουν στο Σεράγεβο
Η λογοτεχνική δημοσιογραφία στα καλύτερά της - Azra Nuhefendić

Jürgen Habermas

Jürgen Habermas
¨Ολα τα κείμενα από το περιοδικό "Blätter für deutsche und internationale Politik"
(pdf, Γερμανικά)

Ρούντι Ντούτσκε, Ραλφ Ντάρεντορφ (Φράϊμπουργκ, 1968 - H «επί της στέγης του αυτοκινήτου συνομιλία»)

Ρούντι Ντούτσκε, Ραλφ Ντάρεντορφ (Φράϊμπουργκ, 1968 - H «επί της στέγης του αυτοκινήτου συνομιλία»)
Ο ήπιος επαναστάτης χωρίς δόγμα με τον φιλελεύθερο υποστηρικτή της κοινωνικής δικαιοσύνης και του Κέϋνς - Υπερβάσεις «φραγμάτων» σε μια εποχή που η Πολιτική γραφόταν με κεφαλαίο «Π»

The Roosevelt Institute

The Roosevelt Institute
Ελεωνόρα και Φραγκλίνος Ρούσβελτ - Πολιτική για καιρούς οικονομικής κρίσης

Μουσείο Γουλανδρή Φυσικής Ιστορίας

Μουσείο Γουλανδρή Φυσικής Ιστορίας
«Χριστούγεννα με τον Κοκκινολαίμη – Το Αηδόνι του Χειμώνα»

Ο εκ των υστέρων αποχαιρετισμός στον Λουκάνικο, κατά κόσμον Θόδωρο
(πέθανε τον Μάïο του 2014)

Ο εκ των υστέρων αποχαιρετισμός στον Λουκάνικο, κατά κόσμον Θόδωρο <br>(πέθανε τον Μάïο του 2014)
Ο σκύλος - σύμβολο μιας σκληρής εποχής, η προσωπικότητα του 2011 (Time)

Φιλιά εις τα παιδιά

Φιλιά εις τα παιδιά
Ένα κομμάτι Θεσσαλονίκης του χθές και του σήμερα

Οργανισμός Οικονομικής Συνεργασίας & Ανάπτυξης:
Γιατί μεγαλώνει διαρκώς η κοινωνική ανισότητα

Christopher Lasch

Christopher Lasch
Ο καταναλωτισμός υπονομεύει τις αξίες της σταθερότητας και της αφοσίωσης, προπαγανδίζει
την καταστροφή της οικογενειακής ζωής

Jürgen Habermas - αφιέρωμα στο περιοδικό Esprit, 8/9-2015 (γαλλικά)

Jürgen Habermas - αφιέρωμα στο περιοδικό Esprit, 8/9-2015 (γαλλικά)
Βλέπει τον εαυτό του ως κοινωνιολόγο κυρίως, όμως είναι και ο «τελευταίος φιλόσοφος» ή μάλλον κάνει φιλοσοφική κοινωνιολογία και κοινωνιολογική φιλοσοφία- τι ζητά η φιλοσοφία σ' αυτούς τους δύσκολους καιρούς;

Ενρίκο Μπερλινγκουέρ

Ενρίκο Μπερλινγκουέρ
Hθικολόγος, συντηρητικός, εργατιστής, προπαγανδιστής της λιτότητας;¨Η επικριτής του καταναλωτισμού και της σπατάλης, για μια άλλη πολιτική ηθική, υπέρ του «μικρού» πολίτη;

Ψηλά στην Πίνδο, στο Περτούλι

Ψηλά στην Πίνδο, στο Περτούλι