Υπάρχει ακόμη «άνθρωπος» και ανθρωπισμός; Φουκώ και Χάιντεγκερ ή Τσόμσκυ και Μαρκούζε;

→ English ←
 
«Κάθε σοβαρή κοινωνική επιστήμη ή θεωρία αλλαγής της κοινωνίας πρέπει να στηρίζεται σε κάποιου είδους ιδέα για την ανθρώπινη φύση»
(Noam Chomsky, γράμμα στον Peter Wilkin [1])
 

Στο τέλος του βιβλίου του Οι Λέξεις και τα Πράγματα (Les Mots et les Choses, 1966), ο Μισέλ Φουκώ γράφει:

Ό άνθρωπος είναι μια επινόηση, της οποίας την όψιμη ημερομηνία εύκολα καταδείχνει η αρχαιολογία της σκέψης μας. Και ίσως τo προσεχές τέλος της. Εάν αυτή η διάταξη της γνώσης εξαφανιζόταν όπως εμφανίστηκε, εάν κατέρρεε εξαιτίας κάποιου συμβάντος [...] όπως κατέρρευσαν στην καμπή του δέκατου όγδοου αιώνα οι βάσεις της κλασσικής σκέψης - τότε μπορούμε όντως να στοιχηματίσουμε ότι ο άνθρωπος θα έσβηνε, όπως σβήνει στο ακροθαλάσσι ένα πρόσωπο σχεδιασμένο πάνω στην άμμο.

Αυτή την κοσμοαντίληψη, με αυτά που προϋποθέτει και με όλες τις ολοένα επιστρέφουσες απαρχές και γενεαλογίες της - από τον Νίτσε μέσω του Χάιντεγκερ μέχρι τους (μετα)στρουκτουραλιστές - αρκετοί την καταπολέμησαν εξαρχής σε θεωρητικό επίπεδο. Χαρακτηριστικά παραδείγματα ήταν δύο από τους ελάχιστους εναπομείναντες «σοφούς γέροντες» της δικής μας εποχής, που τότε ήταν στην αρχή της δημιουργικής τους ωριμότητας: Ο Νόαμ Τσόμσκυ και ο Γιούργκεν Χάμπερμας. Η περίφημη συζήτηση μεταξύ του Τσόμσκυ και του Μισέλ Φουκώ με τίτλο «Human Nature: Power vs. Justice» έμεινε στα χρονικά ως μια από τις πιο σημαντικές «φιλοσοφικές μονομαχίες» του 20ού Αιώνα.[2] Στην από εδώ πλευρά του Ατλαντικού, ο Χάμπερμας «πυροβόλησε» πολλές φορές εναντίον αυτού του στόχου, στα βιβλία και στις πανεπιστημιακές παραδόσεις του, μερικές φορές με πολλή οξύτητα, ιδίως στα πλαίσια της όλης διαμάχης του με τους λεγόμενους μεταμοντέρνους. Για την οξύτητα αυτή, πολύ αργότερα, αισθάνθηκε την ανάγκη κάποιου μετριασμού, ιδίως για την περίπτωση Φουκώ.[3]    

Όλο αυτό το πλέγμα στάσεων, νοοτροπιών και κοσμοαντιλήψεων αχνοφαίνεται πρώτα σε πολιτισμικά ρεύματα  - στην περίπτωση της Γαλλίας το βλέπουμε στις μετά τους σουρρεαλιστές καλλιτεχνικές πρωτοπορίες (π.χ. Georges Bataille,  Pierre Klossowski, Maurice Blanchot) και στο «νέο μυθιστόρημα». Μετά παίρνει μορφή θεωρίας στους διάφορους φιλοσοφικούς αντιανθρωπισμούς των κατά Χάμπερμας «νεαρών συντηρητικών» («Jungkonservativen») και τέλος διεισδύει ακόμη και σε πτυχές του πολιτισμού της καθημερινής ζωής. Φυσικά όχι μόνον στη Γαλλία. Και όχι κυρίως στη Γαλλία. Πάντως στον διανοοούμενο κόσμο της γενέτειρας Γαλλίας, ο θεωρητικός αντίλογος στην παγερή σκληρότητα του «πολιτισμικού αντιανθρωπισμού», στις δεκαετίες εκείνες ήταν σαφώς ασθενέστερος από αλλού. Ίσως δεν είναι εντελώς αβάσιμο το επιχείρημα ότι το έδαφος είχε διαποτιστεί και στρωθεί ήδη από το τέλος της δεκαετίας του 1940, με την Επιστολή για τον Ανθρωπισμό του Μάρτιν Χάιντεγκερ (1947), η οποία, εκτός από το γεγονός ότι απευθυνόταν στον νεαρό Γάλλο φίλο του, τον φιλόσοφο Ζαν Μποφρέ (Jean Beaufret), έτυχε ευμενέστατης υποδοχής ιδίως στη Γαλλία. 

Άλκης Αλκαίος (1949 - 10 Δεκεμβρίου 2012)

Χαρούμενο τραγούδι για τη Σύλβια Πλάθ (1982)
 

Μόλις σταμάτησε στη ράμπα η γιορτή
και οι μάγιστροι σού βγάζουν το καπέλο
φτάνει μια λέξη τη φοβέρα σου να πει
κι εγώ μαζί σου δύω κι ανατέλλω. 

Sylvia Plath ( 1932 - 11 Φεβρουαρίου 1963)

η πολύ μεγάλη Αμερικανίδα ποιήτρια 

με την πολύ σύντομη ζωή, κατάγονταν από 

τη Βοστώνη, όχι από τον Άγιο Φραγκίσκο, 

όπως “ποιητική αδεία” λέει ο Αλκαίος

   

Δώσ’ μου τα χέρια σου, ακριβή
δρολάπι απ’ τον Αϊ Φραγκίσκο
χάνομαι κάθε που σε βρίσκω
μες στη θεσσαλική βροχή.

 

Φτιάχνουν τη μάσκα σου οι δραπέτες με πηλό
να βρει τροφή του Χάρλεμ το καμίνι
στον κόσμο που ανασαίνεις τον αληθινό
στήσαν χορό οι μαζορέτες κι οι αθερίνοι. 

                     
                

Ο Άλκης Αλκαίος γεννήθηκε κοντά στα ελληνοαλβανικά σύνορα. Το πραγματικό του όνομα ήταν Βαγγέλης Λιάρος.

Από παιδάκι «πολιτογραφήθηκε» κάτοικος Πάργας, αφού τον περισσότερο καιρό έμενε εκεί, γράφοντας υπέροχους στίχους, έχοντας ως «δάσκαλό» του την ποίηση του Κ. Καρυωτάκη. 
Στα γράμματα εμφανίστηκε το 1967, με την έκδοση ενός μικρού δοκιμίου για τον Κ. Καρυωτάκη.