Σουζάνα Αντωνακάκη (1935 - 5 Ιουλίου 2020)

© Τα Νέα - Τρίτη Άποψη, Σουζάνα Αντωνακάκη: Η κρίση γεννάει ιδέες, 20.4.2010

   

Οι περιεκτικές, ολιστικές ιδέες της για την αρχιτεκτονική, τον δημόσιο και ιδιωτικό χώρο των πόλεων, την περιβαλλοντική πολιτική, σε μια Ελλάδα που ήδη είχε εισέλθει και τυπικά στη βαθειά της κρίση, δημοσιευμένες στην εφημερίδα Τα Νέα τον Απρίλιο του 2010, εξακολουθούν να είναι εύστοχες και επίκαιρες, δέκα χρόνια μετά.
  

Έργα της (από το περιοδικό ΔΟΜΕΣ)

     

Με όλες τις ψυχοφθόρες συνθήκες με τις οποίες ασκείται η αρχιτεκτονική στον τόπο μας, πολλοί αρχιτέκτονες επιμένουν να στηρίζουν στη θεωρία και στην πράξη την άμεση σχέση του κτισμένου περιβάλλοντος με την ποιητική διάσταση του «κατοικείν».

Φιλοσοφική Σχολή Πανεπιστημίου Κρήτης (Εργαστήριο 66 – Σ. Αντωνακάκη, Δ. Αντωνακάκης, Μ. Μπαμπάλου, Α. Νουκάκης, Θ. Φωτίου 1981)

Δημήτρης Πικιώνης, ο αρχιτέκτονας της «Γενιάς του '30». Μεταπολεμικές κληρονομιές, εκλεκτικές συγγένειες και αντιπαλότητες

του Δημήτρη Φιλιππίδη
  

Προορισμός του κειμένου αυτού ήταν να παρουσιαστεί ως εισήγηση του Δ. Φιλιππίδη στην Ημερίδα με θέμα την κληρονομιά του Δημήτρη Πικιώνη, στο Κέντρο Αρχιτεκτονικής της Μεσογείου (Χανιά, 18.11.2017), στο πλαίσιο των εκδηλώσεων «Συν ηχήσεις με τον Δημήτρη Πικιώνη». Η συγκεκριμένη διάλεξη τελικά δεν πραγματοποιήθηκε λόγω ατυχήματος του εισηγητή, Ωστόσο το κείμενο παρουσιάστηκε με σχετικές προσαρμογές στο «Ηλεκτρονικό Αναλόγιο του Δημήτρη Φιλιππίδη» που φιλοξενείται στον ιστοχώρο  triantafyllou giorgos architect, απ' όπου και το αναδημοσιεύουμε, με την ευκαιρία των 50 χρόνων από τον θάνατο του Δ. Πικιώνη (1887 - 28 Αυγούστου 1968). 

Εκτός των άλλων, μέσω του κριτικού στοχασμού για τον χώρο, για τα συγκεκριμένα αρχιτεκτονικά έργα και για τους δημιουργούς τους, ο Δ. Φιλιππίδης δίνει και μια εικόνα για τις ιδεολογικές συγκλίσεις και αποκλίσεις στους άξονες «παράδοση - μοντερνισμός» και «τοπικό - διεθνές». Αυτά, από τον Μεσοπόλεμο με το φιλόδοξο, αλλά τελικά μη επιτυχές, συνθετικό εγχείρημα της «Γενιάς του '30», κατέληξαν στη σημερινή χαλαρή αποφυγή της τεκμηριωμένης κριτικής, σε αρνήσεις που παύουν να είναι «καθορισμένες» (Χέγκελ) και οδηγούν στο «όλα επιτρέπονται» (το οποίο, άλλωστε, ήταν το κρυφό σύνθημα των μεταμοντέρνων ρευμάτων και της αρχιτεκτονικής) ή στην «κριτική υποστήριξη του χάους» (Λ. Λουλούδης). Βέβαια, η κριτική υποστήριξη της οικονομικής-κοινωνικής απορρύθμισης έχει ως αντίστοιχο μια άκριτη υποστήριξη του οικιστικού και πολεοδομικού χάους. Μέχρι και στο απτό «τεχνικό» πεδίο της αρχιτεκτονικής διαφαίνεται, εκτός των άλλων, και η ιδιαίτερη ελληνική μορφή που παίρνει η κρίση των ιδεών και η αδυναμία αξιολογήσεων και διαχωρισμού των σημαντικών από τα ασήμαντα: Αποφυγή συνθέσεων, κυριαρχία πλασματικών ιδεολογημάτων, επιλογή χωρίς πολλή σκέψη συγκρουσιακών δρόμων αυθαίρετων, αναντίστοιχων με τα πιο ουσιαστικά διλήμματα και τις πραγματικές αντιφάσεις της ζωής.

Γ. Ρ.

  

Στην περίπτωση του Δ. Πικιώνη, είναι γνωστές οι αντιφατικές και μεταβαλλόμενες διαχρονικά αξιολογήσεις του έργου του στην Ελλάδα, φανερά πηγή σύγχυσης και αναρίθμητων παρεξηγήσεων. Για ορισμένους παρατηρητές, αυτή η συγκεχυμένη ατμόσφαιρα αρκούσε ώστε να διακρίνουν συμμάχους και πολέμιους του Πικιώνη, που βρίσκονται σε αέναη διαμάχη στα πεδία της ελληνικής αρχιτεκτονικής. Η πεισματική αυτή αντιπαράθεση έχει μια ιδιομορφία: οι επιτιθέμενοι, με λάβαρο τον ηρωικό μοντερνισμό, ανήκουν στο στρατόπεδο όσων απορρίπτουν τον Πικιώνη, ενώ οι υποστηρικτές του, για μια σειρά από ετερόκλητους λόγους, είναι οι αμυνόμενοι.

Μάταια έχουν ως τώρα ακουστεί πιο νηφάλιες γνώμες, που αναγνωρίζουν όχι μόνο την ευρύτητα του «μαθήματος» του Πικιώνη, αλλά και την ουσιαστική του συγγένεια με άλλους εξέχοντες αρχιτέκτονες του μοντερνισμού στον τόπο, κυρίως με τον Α. Κωνσταντινίδη, με τους οποίους υποτίθεται βρίσκεται σε αγεφύρωτη ρήξη. Για πολλούς, ίσως τους περισσότερους, αρκεί το επιχείρημα πως ο Πικιώνης δεν ήταν αρχιτέκτονας, όπως άλλωστε το είχε δηλώσει κι ο ίδιος, οπότε παύει να έχει νόημα οποιαδήποτε συζήτηση.
[Ο Πικιώνης σπούδασε στο Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο Αθηνών, απ' όπου το 1908 πήρε το δίπλωμα του Πολιτικού Μηχανικού, ενώ παράλληλα σπούδαζε από το 1906 ζωγραφική ως πρώτος χρονολογικά μαθητής του Κωνσταντίνου Παρθένη. Ακολούθως σπούδασε ελεύθερο σχέδιο και γλυπτική στο Μόναχο, σχέδιο και ζωγραφική στην Académie de la grande Chaumière του Παρισιού. Ωστόσο παρακολούθησε και μαθήματα αρχιτεκτονικών συνθέσεων στη Σχολή Καλών Τεχνών του Παρισιού και στο εργαστήριο του αρχιτέκτονα Λεόν Σιφλό]

Δ. Πικιώνης, Πειραματικό Σχολείο Αριστοτελείου Παν/μίου Θεσσαλονίκης. Επιτυχής σύνθεση διεθνούς ορθολογιστικής - λειτουργικής αρχιτεκτονικής (Μοντέρνο Κίνημα) και τοπικής οικοδομίας (ελληνο-βαλκανική «παράδοση»)

Οι μεγάλες αυταπάτες καίγονται καίγοντας ανθρώπους

Αυτή τη φορά δεν χρειάζονται οι ειδικοί των περιβαλλοντικών καταστροφών ή των οικοσυστημάτων και τα επιχειρήματά τους, αλλά μόνον ένα ελάχιστο κοινής λογικής για να καταλάβει κανείς το πώς και το γιατί. Τα ίδια τα γεγονότα μιλούν, αρκεί να τα διασταυρώσεις. Η φοβερότερη και φονικότερη πυρκαγιά στην ζεστή και ξερή Αττική ξέσπασε ενώ ήδη κατακαίγονταν τεράστια δάση κωνοφόρων στην Σουηδία και Φινλανδία, ακόμη και βορειότερα του Αρκτικού Κύκλου. Όποιος αρμόδιος, για να ελαφρύνει τη θέση του, επικαλείται μή αντιμετωπίσιμους «ασύμμετρους κινδύνους», «ασύμμετρες απειλές», πράκτορες ξένων δυνάμεων ή οικοπεδοφάγους, όπως έκαναν το 2007 και πολλοί άλλοι δεκάδες φορές πριν και μετά, ξέρει ή θα έπρεπε να ξέρει ότι λέει λόγια του αέρα. Στα αρκτικά σκανδιναβικά δάση δεν ανάβουν φωτιές Τούρκοι (ή άλλων χωρών) πράκτορες, ούτε οικοπεδοφάγοι, γιατί οι νόμοι είναι ισχυροί και η χώρα αχανής και αραιοκατοικημένη. Βέβαια, αυτό δεν αποκλείει λογικά την περίπτωση, κάποιοι από αυτούς τους «ασύμμετρους» δαιμόνιους να ανάβουν φωτιές στην Αττική ή στη Χαλκιδική, όμως τα γεγονότα μας λένε κάτι πολύ σαφές: Οι ασύμμετροι εχθροί που καταφέρνουν να μένουν επί δεκαετίες αόρατοι, περιττεύουν ως αίτια· ακόμη και σε τόπους πολύ λιγότερο εύφλεκτους από τις λίγες οάσεις που απέμειναν στην έρημο Αττική, τα δάση αρπάζουν φωτιά και καίγονται χωρίς αυτούς. Στη συνέχεια αρχίζει η σοβαρή και δύσκολη συζήτηση. 

Ι

1. Δασικές πυρκαγιές τα καλοκαίρια συνέβαιναν πάντοτε. Παντού, ακόμη και στη Σκανδιναβία ή στη Σιβηρία βορείως του Αρκτικού Κύκλου, πόσο μάλλον στην Ελλάδα, Τουρκία ή Πορτογαλία. Αυξήθηκε όμως η συχνότητά τους και οι λόγοι είναι δύο: Πρώτον η κλιματική αλλαγή, η οποία αλλού προκαλεί συχνότερες και πιο απότομες εναλλαγές του καιρού και αλλού ξηρασίες και ανομβρίες μεγαλύτερης διάρκειας από τη συνηθισμένη. Δεύτερον, αλλαγή των συνηθειών και τρόπου ζωής του ανθρώπου (π.χ. μεγαλύτερη κινητικότητα στον περιβάλλοντα χώρο μέσω της όλο και πιο εντατικής χρήσης του ιδιωτικού αυτοκινήτου - πόσο μάλλον με τον τρόπο που χρησιμοποιείται το ΙΧ στην Ελλάδα το καλοκαίρι, χαλαρές συμπεριφορές σε συνθήκες που γίνονται παράγοντας κινδύνου, άγνοια του τρόπου που λειτουργούν τα στοιχεία της φύσης κλπ), συνεπώς αύξηση της πιθανότητας άμεσα ανθρωπογενών αιτιών δασικής πυρκαγιάς.

Αττική (μέσο και επάνω), Σουηδία (κάτω)

Η αρχιτεκτονική του Τραμπ. Το μεσαίο δάχτυλο υψωμένο καταπρόσωπο στην πόλη

του Νίκλας Μάακ

  

© Frankfurter Allgemeine Zeitung - Niklas Maak, New York : Architektur der Trump Towers Ein goldener Mittelfinger für das Weiße Haus,  21.07.2016

   

Μερικοί άνθρωποι, για να μάθουν τι είναι η Αμερική, εμπιστεύονται μόνον την εικόνα και τα «μηνύματα» που εκπέμπουν τα αυτοκίνητά της και οι προσόψεις των σπιτιών της. Αυτοί οι άνθρωποι, ίσως νομίσουν ότι στις προεδρικές εκλογές του Νοεμβρίου συγκρούονται ο Donald Trump και ο κοινωνικός ουτοπιστής Bernie Sanders: Τα παλιά Honda των φοιτητών έχουν ξεθωριασμένα αυτοκόλλητα του Μπέρνι στους προφυλακτήρες τους, στα βαριά φορτηγά βλέπεις αυτοκόλλητα του Τραμπ: «Να κάνουμε την Αμερική και πάλι μεγάλη». Στους δρόμους της Νέας Υόρκης, για παράδειγμα στη γωνία της 9ης Λεωφόρου και της 14ης Οδού, βλέπεις στα τζάμια των παραθύρων το όνομα «Bernie» με γράμματα μεγαλύτερα από μπόι ανθρώπου, αλλά όσο προχωράς προς τα βορειοανατολικά, προς τα Washington Heights, τόσο πιο μεγάλη έκπληξη νοιώθεις: Ακόμη και εδώ, όπου οι περισσότεροι κάτοικοι είναι ισπανόφωνοι, βλέπεις πάρα πολλά αυτοκόλλητα του Τραμπ στα παράθυρα.

Υπάρχουν βέβαια και οπαδοί του Δημοκρατικού Κόμματος που συμπαθούν κρυφά τον Τραμπ, γιατί κατάφερε με ωραίο τρόπο να καταστρέψει το κατεστημένο των Ρεπουμπλικανών. Πήραν αυτό που τους άξιζε, αυτοί που τόσα πολλά χρόνια το μόνο που έκαναν ήταν πολιτικές παρακώλυσης του Ομπάμα, λένε. Αυτοί οι οπαδοί του Δημοκρατικού Κόμματος αγαπούν τον Τραμπ, όπως κάποιοι άνθρωποι αγαπούν ένα κακό σκυλί επειδή ρημάζει τον κήπο του μισητού τους γείτονα. Πού ακούστηκε όμως να υπάρχουν «Ισπανόφωνοι υπέρ του Τραμπ»; Ρωτώ έναν ισπανόφωνο καταστηματάρχη στην Λεωφόρο St. Nicholas: Πώς γίνεται αυτό, ο Τραμπ και οι ισπανόφωνοι παρέα; Ποτέ άλλοτε δεν υπήρξε τέτοια ιστορία αγάπης. Μου απαντά ο καταστηματάρχης: Τι θα πεί «ισπανόφωνοι»; Είμαι από το Πουέρτο Ρίκο, όλη η οικογένειά μου δουλεύει στους Trump Towers και ο Τραμπ αντιπαθεί κυρίως τους Μεξικανούς· αυτό είναι όλο, σας παρακαλώ λοιπόν, μη παρεξηγείτε...

Οι νέοι ουρανοξύστες στην «Trump Place», για τους οποίους μιλούσε ο καταστηματάρχης, βρίσκονται ακριβώς πάνω στην όχθη του ποταμού Hudson, μεταξύ της 59ης και της 72ης Οδού. Προηγουμένως, αυτή η περιοχή της πόλης, το Riverside South, ήταν βιομηχανική περιοχή. Ο Tραμπ ήθελε να οικοδομήσει εδώ, ήδη από τη δεκαετία του 1970, μια «Television City» με στούντιο, εμπορικό κέντρο και ακριβά διαμερίσματα, αλλά το έργο των τριών δισεκατομμυρίων δολαρίων, ολοκληρώθηκε μόλις πρόσφατα. Η τιμή αγοράς για ένα διαμέρισμα ξεκινάει από από 20.000 δολάρια ανά τετραγωνικό μέτρο και κάτι παραπάνω. Οι διαμαρτυρίες εναντίον των πολυτελών διαμερισμάτων τελικά είχαν κάποιο αποτέλεσμα: Ορίσθηκε από τις αρχές της πόλης ότι το 12 % των διαμερισμάτων πρέπει να είναι προσιτού κόστους.

© AP Οι εξωτερικές όψεις των Trump-Towers έχουν πάντα λίθινη επένδυση
ή κεραμικές πλάκες σε πολυτελές Business-Look, όπως εδώ στην 5η Λεωφόρο.

Σάσκια Σάσσεν (2): Οριακές ζώνες, εξοβελισμοί, χρηματοοικονομική «εξόρυξη» κέρδους, «αόρατα» απομεινάρια, «νεκρή γη νεκρά νερά»

© New Politics: The Systemic Edge - An Interview with Saskia Sassen, των Riad Azar and Saulo Colón (Winter 2016 Vol: XV-4)

  

New Politics: Στο νέο βιβλίο σας «Expulsions: When Complexity Produces Elementary Brutalities» υποστηρίζετε ότι ο «εξοβελισμός», ο «εκτοπισμός», είναι μια νέα λογική· δηλώνετε επίσης ότι η σχέση μεταξύ αυτής της προηγμένης μορφής καπιταλισμού και της παραδοσιακής μορφής του μοιάζει με τη σχέση μεταξύ [πρώιμου] καπιταλισμού και φεουδαρχίας. Λειτουργεί ο «εκτοπισμός» όπως λειτούργησαν οι «περιφράξεις» [στη Μ. Βρετανία] στην πρώιμη φάση της ανάπτυξης του καπιταλισμού; Ή, μήπως, όπως λειτουργεί σήμερα στη Λατινική Αμερική η «εξορυκτική» οικονομική λογική» [“extractivism”]; Ποιά σημασία κρύβεται πίσω από την χωρική έννοια του όρου “expulsion” [= «εξοβελισμός», «εκτοπισμός»];  

Saskia Sassen: Σ' αυτό το βιβλίο η έρευνα επικεντρώνεται στις συστημικές οριακές ζώνες (systemic edges). Η κρίσιμη δυναμική σ' αυτές τις οριακές ζώνες είναι η αποβολή, ο εξοβελισμός από τα διαφορετικά λειτουργικά συστήματα - οικονομικά, κοινωνικά, της βιόσφαιρας. Αυτές οι οριακές ζώνες είναι κάτι θεμελιωδώς διαφορετικό από τις γεωγραφικές συνοριακές ζώνες του διακρατικού συστήματος. Εστιάζω στην οριακή ζώνη εξαιτίας μιας από τις βασικές υποθέσεις, με βάση τις οποίες οργανώνεται αυτό το βιβλίο: ότι η κίνηση από τον Κεϋνσιανισμό προς την παγκόσμια εποχή των ιδιωτικοποιήσεων, της απορρύθμισης και των συνόρων που είναι ανοιχτά για μια μερίδα ανθρώπων, συνεπάγεται τη μετάβαση από τη δυναμική του ελκυσμού, που «τραβούσε» τους ανθρώπους για να τους φέρει κάπου, σε μιαν άλλη δυναμική, που ωθεί τους ανθρώπους προς τα έξω.

Σάσκια Σάσσεν: Οι χώροι γίνονται ολοένα και πιο στενοί για όλους. Το κράτος έσπασε το κοινωνικό συμβόλαιο

© Der Freitag: Es wird für alle enger - συνέντευξη της Saskia Sassen στην Katja Kullmann, τ. 4215 16.10.2015

  

Συνέντευξη της κοινωνιολόγου Saskia Sassen, με την ευκαιρία της κυκλοφορίας του νέου βιβλίου της Expulsions (Εξοβελισμοί, εκτοπίσεις). Eρευνά πώς καταπιέζονται σήμερα οι άνθρωποι και πώς αποστερούνται των δικαιωμάτων τους, πράγμα που πλήττει και τις μεσαίες τάξεις.
  
Freitag: Kυρία Sassen, οι εικόνες των ανθρώπων στους συνοριακούς φράχτες και στα στρατόπεδα προσφύγων στην Ευρώπη φαίνονται σαν μια εντυπωσιακή επιβεβαίωση του τίτλου στο νέο βιβλίο σας: «Εξοβελισμοί». 

Saskia Sassen: Το έχω ήδη σκεφτεί. Στην πραγματικότητα, η μεταναστευτική δυναμική που έχουμε μπροστά μας άρχισε πριν από χρόνια. Όμως, πρώτη φορά τώρα, οι εικόνες αυτές μας έδειξαν με όλη τους τη δύναμη, τι συμβαίνει σ' αυτόν τον πλανήτη. Μόνον τώρα, το μέρος του κόσμου που ζεί σε ειρήνη και ευημερία φαίνεται να ξυπνάει και να βλέπει. Και βλέπουμε πώς αντιδρούν οι κυβερνήσεις του, έκπληκτες και απροετοίμαστες. Ακόμη και τώρα, μόνον διστακτικά ομολογείται, ότι πολλές από τις χώρες, στις οποίες θέλει να φτάσει αυτό το μετακινούμενο πλήθος και τις βλέπει σαν τον παράδεισο, ανήκαν και αυτές στους πρόξενους τούτης τη φυγής.