Τίμοθι Σνάιντερ: «Ο Θεός είναι Ρώσος» - Ιβάν Ιλίν, ένας ακόμη φιλόσοφος στην υπηρεσία του απολυταρχισμού

Από τον Τσάρο και το 1917 έως το κλεπτοκρατικό κράτος

© Timothy Snyder: “God Is a Russian” , Russian, East European, and Eurasian Studies at the Whitney and Betty MacMillan Center for International and Area Studies, Yale University,
5.4.2018

και © The New York Review

«Η πολιτική είναι η τέχνη του εντοπισμού και της εξουδετέρωσης του εχθρού»

Ιβάν Ιλίν, 1948

Ο Ρώσος κοίταξε τον Σατανά στα μάτια, έβαλε τον Θεό στον καναπέ του ψυχαναλυτή και κατάλαβε ότι το έθνος του μπορούσε να λυτρώσει τον κόσμο. Ένας απελπισμένος Θεός αφηγήθηκε στον Ρώσο μια ιστορία αποτυχίας. Εν αρχή ην ο Λόγος, η αγνότητα και τελειότητα· και ο Λόγος ήταν ο Θεός. Όμως τότε ο Θεός έκανε ένα νεανικό λάθος. Δημιούργησε τον κόσμο για να ολοκληρώσει τον εαυτό Του, αλλά αντίθετα σπίλωσε τον εαυτό Του και κρύφτηκε από εντροπή. Το προπατορικό αμάρτημα ήταν του Θεού, όχι του Αδάμ και της Εύας· ήταν η απελευθέρωση των ατελών. Από τη στιγμή που οι άνθρωποι βρέθηκαν στον κόσμο, κατανόησαν πράγματα και βίωσαν συναισθήματα που δεν μπορούσαν να συντεθούν, ώστε να κάνουν πράξη αυτό που ήθελε να φτιάξει ο Θεός. Κάθε  σκέψη και κάθε πάθος των ανθρώπων ενδυνάμωνε τον έλεγχο που ασκούσε στον κόσμο ο Σατανάς.

Και έτσι ο Ρώσος, που ήταν φιλόσοφος, κατανόησε όλη την ιστορία ως όνειδος, ως αίσχος. Ο κόσμος, από τότε που δημιουργήθηκε, ήταν ένα συνονθύλευμα αποτελούμενο από θραύσματα, από κομμάτια χωρίς νόημα. Όσο περισσότερο προσπαθούσαν οι άνθρωποι να τον κατανοήσουν, τόσο πιο αμαρτωλοί γινόταν. Η σύγχρονη ζωή, με τον πλουραλισμό της και την κοινωνία των πολιτών της, ενίσχυε τα ελαττώματα του κόσμου και κρατούσε τον Θεό στην εξορία. Η μοναδική ελπίδα του Θεού ήταν η εξής: Ένα δίκαιο έθνος να ακολουθήσει έναν ηγέτη, για να δημιουργηθεί μια νέα πολιτική ολότητα, κι έτσι να εκκινήσει μια επανόρθωση του κόσμου, ο οποίος θα μπορούσε ίσως με τη σειρά του να λυτρώσει τον ίδιο τον Θεό. Επειδή η ενοποιητική αρχή του Λόγου είναι το μόνο αγαθόν που υπάρχει στο σύμπαν, κάθε μέσο που θα μπορούσε να επιφέρει την επιστροφή του Λόγου θα ήταν δικαιολογημένο.

Έτσι αυτός ο Ρώσος φιλόσοφος, του οποίου το όνομα ήταν Ιβάν Ιλίν, στο τέλος κατάφερε να φτιάξει με τη φαντασία του έναν ρωσικό χριστιανικό φασισμό. Γεννημένος το 1883, ολοκλήρωσε λίγο πριν από τη Ρωσική Επανάσταση του 1917 τη διατριβή του με θέμα την αποτυχία του Θεού στα εγκόσμια πράγματα. Εκδιώχτηκε από την πατρίδα του το 1922 από τη σοβιετική εξουσία, την οποία ο ίδιος περιφρονούσε, ενστερνίστηκε το εγχείρημα του Μπενίτο Μουσολίνι και ολοκλήρωσε τη συγγραφή ενός άλλου βιβλίου το 1925, μια δικαιολόγηση της βίαιης αντεπανάστασης. Ως πολιτικός πρόσφυγας στη Γερμανία και στην Ελβετία, έγραφε στις δεκαετίες του 1920 και του 1930 για τους Λευκούς Ρώσους που είχαν εγκαταλείψει την πατρίδα τους μετά την ήττα στον Ρωσικό Εμφύλιο Πόλεμο. Στις δεκαετίες του 1940 και του 1950 έγραφε για τους μελλοντικούς Ρώσους που θα έβλεπαν το τέλος της Σοβιετικής εξουσίας. 

Μιχαήλ Νεστερώφ: Ο Στοχαστής (Πορτρέτο του Ιβάν Ιλίν), 1921, Ρωσικό Κρατικό Μουσείο, Αγία Πετρούπολη

Πώς, πότε και γιατί ενδυναμώνεται η επιρροή της Ακροδεξιάς; Φταίνε οι αριστερές πολιτικές δυνάμεις;

Η πρόσκαιρη επανενεργοποίηση του ιστοχώρου Μετά την Κρίση, είναι μια μικρή αντίδραση σε φαινόμενα «επιστροφής του αδιανόητου», το οποίο στην πραγματικότητα ήταν πάντα εδώ. Η επαναδραστηριοποίηση ακροδεξιού όχλου, το επεισόδιο και η διαγραφή από την κοινοβουλευτική ομάδα της ΝΔ του βουλευτή κ. Μπογδάνου, αλλά και η  ενεργός επανεμφάνιση πολύ πιο εξέχοντος πολιτικού της που δίνει συχνά αφορμές επαφών με την περίμετρο της Ακροδεξιάς, είναι η μία δυσάρεστη πλευρά. Η άλλη, είναι ο τρόπος που αντιμετωπίζουν τέτοιες «επιστροφές του αδιανόητου» κάποιοι που δεν ανήκουν στην αντικοινοβουλευτική Δεξιά, όπως π.χ. με το παλαιολιθικής πολιτικής ευφυίας ιδεολόγημα «των δύο άκρων». Στο γκρίζο πίνακα συμμετέχουν και δηλωμένοι αντίπαλοι της Ακροδεξιάς, οι οποίοι, αντί να ερευνήσουν και να κατανοήσουν, βρίσκουν μιαν ακόμη αφορμή για να ιδεολογήσουν προκειμένου να τονίσουν τις αιώνιες και τοξικές αντιπαλότητες με δυνητικούς φίλους και όχι με βέβαιους αντιπάλους. Τίποτε από όλα αυτά δεν εκπλήττει, ούτε είναι επιστροφές αδιανόητων. Είναι όμως αιώνια επιστροφή και επιστροφή του αιώνια χθεσινού και τίποτε καλό δεν προοιωνίζει για το πολιτικό αύριο στην Ελλάδα.

 

H υπόθεση ότι για την ενδυνάμωση της Ακροδεξιάς ευθύνονται (εν όλω ή εν μέρει) οι πολιτικές της Αριστεράς (της σοσιαλδημοκρατικής, της κομμουνιστικής ή άλλης), επειδή γίνονται «κοντόφθαλμες» και χρεωκοπούν, ή επειδή και άλλες Αριστερές θέλουν «να μιμηθούν τη χρεωκοπημένη σοσιαλδημοκρατία», ή αντίθετα, επειδή «ερεθίζουν και εκφοβίζουν» τους αντιπάλους τους (βλ. τη λεγόμενη Διαμάχη των Ιστορικών -  Historikerstreit, στη Γερμανία και αλλού), δεν επαληθεύεται από τα ιστορικά δεδομένα.

Στις ευρωπαϊκές χώρες, ο φασισμός και ο εθνικοσοσιαλισμός του Μεσοπολέμου δεν ενδυναμώθηκαν επειδή η τότε Αριστερά ήταν χρεωκοπημένη, ούτε επειδή η τότε Κομμουνιστική Αριστερά μιμήθηκε την τότε Σοσιαλδημοκρατία (στην πραγματικότητα έπραξε το αντίθετο), αλλά ούτε επειδή απειλούσε να πορευθεί προς την εξουσία. Με εξαίρεση τη Ρωσία, είχε ήδη υποστεί αποφασιστική ήττα στην έναρξη του Α' Παγκοσμίου Πολέμου (1914). Στον ταραχώδη ελληνικό Μεσοπόλεμο, ο φασιστικός όχλος που έκαψε την εβραϊκή συνοικία Κάμπελ στη Θεσσαλονίκη το 1931, δεν συγκροτήθηκε ως φασιστικός όχλος επειδή απογοητεύτηκε ή ερεθίστηκε από την τότε Αριστερά. Ούτε, βέβαια, η «Χρυσή Αυγή» κατέκτησε το 10 % σχεδόν των ψήφων την περίοδο 2010-2015, επειδή η ελληνική κοινωνία ήταν τότε απογοητευμένη από την Αριστερά ή επειδή τη φοβόταν. Από άλλους - άλλων πολιτικών πλευρών - ήταν απογοητευμένη, και άλλους φοβόταν. 

Τα παραδείγματα είναι άπειρα και το δίδαγμα της ιστορίας σαφές: Πάντα η Ακροδεξιά ενισχύεται όταν είναι σε κρίση ένα πολιτικό σύστημα, ιδίως όταν «τρεκλίζει» και «σκοντάφτει» ο αστισμός και τα αστικά κόμματα, όχι τα κόμματα της Αριστεράς, σοσιαλιστικά, κομμουνιστικά ή άλλα. 

Θεσσαλονίκη, Οκτώβριος 2021

Ετιέν Μπαλιμπάρ («Βραβείο Χάννα Άρεντ» έτους 2017): Για την αναθεμελίωση εκ βάθρων της Ευρώπης

Α' δημοσίευση (γαλλικά) © Le Monde - Etienne Balibar : «Refonder radicalement l’Europe», 16.12.2017

Αγγλική μετάφραση (του David Broder) © Verso - For a Radical Refoundation of Europe, 27.12.2017

  

Την 1η Δεκεμβρίου 2017 ο Ετιέν Μπαλιμπάρ τιμήθηκε με το Βραβείο Χάννα Άρεντ για την Πολιτική Σκέψη του έτους 2017. Το βραβείο θεσπίσθηκε το 1995 και δίδεται κάθε χρόνο από διεθνή κριτική επιτροπή σε άτομα «που παρεμβαίνουν με θάρρος στην δημόσια σφαίρα» για να συμβάλλουν στην πολιτική σκέψη και πράξη, συνεχίζοντας επάξια την παράδοση της Άρεντ στον πολιτικό στοχασμό.

Απονέμεται από κοινού από το επίσημο πολιτικό ινστιτούτο του γερμανικού Κόμματος των Πρασίνων «Ίδρυμα Χάινριχ Μπελ» (Heinrich-Böll-Stiftung) και από την Γερουσία της Ελεύθερης Χανσεατικής Πόλης της Βρέμης, δηλαδή την κυβέρνηση της ομώνυμης πόλης - Ομόσπονδης Χώρας. Με το Βραβείο Χάννα Άρεντ έχουν τιμηθεί, μεταξύ άλλων, ο Αμερικανός ιστορικός Timothy Snyder και ο Βρετανός Tony Judt, η Βουλγαρο-Γαλλίδα συγγραφέας και ψυχαναλύτρια Γιούλια Κρίστεβα, ο Γερμανός συνταγματολόγος Ernst-Wolfgang Böckenförde, ο Καναδός δημοσιογράφος Michael Ignatieff, η Ρωσίδα ακτιβίστρια των δικαιωμάτων του πολίτη Έλενα Μπόννερ, η Ουγγαρέζα φιλόσοφος Agnes Heller, ο Ιταλός φιλόσοφος και πολιτικός Massimo Cacciari.

Σύμφωνα με τους κριτές, «στα βιβλία του και στο δημόσιο διάλογο, ο Μπαλιμπάρ καλλιέργησε τον παρεμβατικό στοχασμό, κατά την παράδοση της Χάννα Άρεντ. Οι συνεισφορές του επιδρούν σε όλη τη δημόσια σφαίρα της δημοκρατίας, πολύ πέρα ​​από την ακαδημαϊκή συζήτηση».

Οι κριτές αναφέρθηκαν στις αναλύσεις και κριτικές του Μπαλιμπάρ για τον μαρξισμό από τον οποίο προέρχεται, στην επίμονη κριτική του για τις δομικές αδυναμίες της φιλελεύθερης δημοκρατίας και για το πώς η πολιτική αποφεύγει να στοχαστεί σε βάθος για τα φλέγοντα ζητήματα. Επισήμαναν ότι ο Μπαλιμπάρ ερευνά τις δυνατότητες και τα όρια της ελευθερίας και ασχολείται με το ζήτημα της ισότητας. Είναι δε «ένας ακούραστος αγωνιστής υπέρ μιας Ευρώπης που πρέπει να ανανεώσει τον εαυτό της». 

Οι κριτές καταλήγουν ως εξής: Ενώ τα κράτη και οι κοινωνίες φαίνεται και πάλι «να σπαταλούν την ιστορική ευκαιρία» που τους χάρισε η εξέλιξη των πραγμάτων, ο Γάλλος στοχαστής, στο βιβλίο του Ευρώπη, Κρίση και Τέλος; διερευνά πώς μπορεί η Ευρώπη να γίνει πιο δίκαιη και «να ανακτήσει τη μορφή πολιτικού εγχειρήματος. Η πολυφωνική Ευρώπη πρέπει να επανεφεύρει ξανά τον εαυτό της για να παραμείνει ικανή να ενεργεί».

Η σύνοψη της εξαιρετικής ομιλίας του στην τελετή της βράβευσης με τίτλο Hanna Αrendt et la refondation européenne, δημοσιεύθηκε λίγο μετά ως άρθρο στην εφημερίδα Le Monde. Ο Ετιέν Μπαλιμπάρ συζητά τις πολιτικές προϋποθέσεις για μια ιστορικών αξιώσεων επαναθεμελίωση της Ευρώπης, με βάση έναν νέο τύπο ομοσπονδίας.

Από την αρχή της νεωτερικής εποχής έως τα μέσα του 20ού αιώνα, η Ευρώπη είχε επιβάλει την κυριαρχία της σ' ολόκληρο τον πλανήτη. Από αυτό ακριβώς αντλούσε τον πλούτο της και συνακόλουθα έτσι οικοδομήθηκαν οι βάσεις του πολιτισμού της. Όμως σήμερα η Ευρώπη έχει γίνει «επαρχιακή», ή, για την ακρίβεια, έχει πάρει μια θέση στην ημι-περιφέρεια της παγκόσμιας οικονομίας και της παγκόσμιας ιστορίας. Έχει τεθεί στο περιθώριο του «μεγάλου παιχνιδιού», του αγώνα για την ηγεμονία, που παίζεται σήμερα μεταξύ Ασίας και Αμερικής. Παραμένει εκτός των ζωνών υπερ-εκμετάλλευσης και θανάτου που βρίσκονται στα νότια και στα ανατολικά της Μεσογείου, μολονότι εμπλέκεται και με ό,τι συμβαίνει σε τούτες τις περιοχές, μέσω των επενδύσεών της, των ένοπλων παρεμβάσεών της, των επιχειρήσεων κατά μήκος του συνόρου της με αυτές τις ζώνες και των μετακινήσεων πληθυσμών.

O Ετιέν Μπαλιμπάρ στο Δημαρχείο της Βρέμης - απονομή του Βραβείου Χάννα Άρεντ 2017

Η παράδοξη κληρονομιά της ελληνικής δικτατορίας και οι παράδοξες συνήθειες Ελλήνων ακαδημαϊκών

Με αφορμή το άρθρο (στην Καθημερινή, 18.6.2017) του Στάθη Ν. Καλύβα, Μια παράδοξη κληρονομιά

 
Ίσως ο κ. Καλύβας θέλησε να είναι προκλητικός, εκτός των άλλων και για να αυτο-διαφημιστεί. Και για να γίνει αρεστός σε μια πολύ υπολογίσιμη μερίδα δυνητικού κοινού.

Έτσι, επέλεξε να μιλήσει «πολιτικώς μη ορθά», επειδή η λεγόμενη πολιτική ορθότητα βάλλεται καταιγιστικά σήμερα και είναι τώρα πιά εντελώς ντεμοντέ. Μερικά χρόνια πρίν δεν θα το έκανε. Σε καμμιά περίπτωση.

Τώρα πιά, αλίμονο, όχι μόνον «ριζοσπαστικοί αριστεροί», αλλά μέχρι και το ίδιο το κοινό που εκτιμά ιδιαίτερα τους δεξιόστροφους ακαδημαϊκούς (το ελληνικό «αστικό» κοινό κάποιου επιπέδου, άς πούμε, ιδίως αυτό που απεχθάνεται τόσο πολύ το κράτος πρόνοιας και τους «υψηλούς» φόρους του) λοξοκυττά με κρυφό έρωτα διάφορους δεξιολαϊκιστές, από εγχώριους διανοούμενους Τραμπιστές στην ουσία αλλά με ...«φιλελεύθερα» κίνητρα, έως ξυλοσχίστες της πολιτικής με παρδαλές γραβάτες. Αυτούς όλους που βομβαρδίζουν με ποικίλα όπλα την «πολιτική ορθότητα». Για να ενθρονίσουν στη θέση της μιαν άλλη: αυτήν που βρίσκουν ενδιαφέρουσα και συμφέρουσα.
Τους έρχονται, μήπως, εμπνεύσεις από την εποχή του Μεσοπολέμου και της Βαϊμάρης; Θα δείξει, υπομονή...
Υπάρχει όμως κάτι που πρέπει ασφαλώς να πιστωθεί στα θετικά του κ. Καλύβα: Ορισμένα επιχειρήματά του είναι σε τελευταία ανάλυση υποδειγματική εφαρμογή της ιδέας του Χέγκελ περί «πανουργίας του Λόγου» - άν και, ίσως, δεν το σκέφτηκε έτσι και δεν το έκανε συνειδητά. Δηλαδή - όπως λέει ο Χέγκελ - η λογική και η ιστορία βάζουν την βλακεία, την ανοησία, την ματαιοδοξία, την βαρβαρότητα, τα καταστροφικά πάθη, τα ίδια τα Επτά Θανάσιμα Αμαρτήματα, «να δουλεύουν γι' αυτές», ακόμη και όσα αντιμάχονται σκληρά την λογική. Κι έτσι κάνουν αυτά τα παράλογα «τη δουλειά», ιδίως τη βρώμικη δουλειά, για λογαριασμό της λογικής και της ιστορίας.

Guiseppe Arcimboldo: O Οπωρολαχανοπώλης (~1565)

Timothy Snyder: «Έχουμε προθεσμία ενός χρόνου το πολύ για να υπερασπιστούμε τη δημοκρατία στις ΗΠΑ»

© Süddeutsche Zeitung International, Timothy Snyder über Donald Trump “We have at most a year to defend American democracy, perhaps less“, 10.2.3017

Η συνέντευξη δόθηκε στον Matthias Kolb της SZ. Για την ελληνική μετάφραση λήφθηκε υπόψη και η πρώτη, συντομευμένη δημοσίευσή της στη γερμανική γλώσσα (© Süddeutsche Zeitung, Wir haben maximal ein Jahr Zeit, um Amerikas Demokratie zu verteidigen, 7.2.2017)

   

Ο ιστορικός Timothy Snyder, αμερικανός μελετητής της ευρωπαϊκής ιστορίας του 20ού αιώνα και ιδιαίτερα του Μεσοπολέμου, συγγραφέας πολλών σημαντικών βιβλίων, μιλά για τα μαθήματα της ιστορίας και για το τί πρέπει να κάνουν σήμερα οι φίλοι της δημοκρατίας στην πατρίδα του. 
  

SZ: Εδώ και τρεις βδομάδες ο Ντόναλντ Τραμπ είναι ο Πρόεδρος των ΗΠΑ. Πώς περιγράφετε το ξεκίνημά του;

Timothy Snyder: Το πρώτο πράγμα που πρέπει να παρατηρήσουμε είναι ότι, μέχρι τώρα, τα θεσμικά όργανα δεν του έχουν θέσει περιορισμούς. Αυτός, ποτέ δεν τα πήρε στα σοβαρά· ενεργεί σαν να μην υπάρχουν και προφανώς επιθυμία του είναι να μην υπήρχαν. Αμέσως μετά τη δήλωση της υποψηφιότητάς του για το χρίσμα της προεδρίας, οι Αμερικανοί άρχισαν να αφηγούνται στους εαυτούς τους μια σειρά από διαδοχικές ιστορίες: Ότι το ένα ή το άλλο θεσμικό όργανο θα του επιβληθεί ή τουλάχιστον θα μετριάσει τη συμπεριφορά του. Ότι δεν θα πάρει το χρίσμα του Ρεπουμπλικανικού Κόμματος. Ή, αν πάρει το χρίσμα, θα γίνει ένας κανονικός Ρεπουμπλικανός. Ότι θα νικηθεί στις γενικές εκλογές. Και άν κερδίσει, η Προεδρία θα τον ωριμάσει (αυτό είπε ο Ομπάμα). Ποτέ δεν θεώρησα κάτι από αυτά ως αλήθεια. Δεν δείχνει να δίνει δεκάρα για τα θεσμικά όργανα και τους νόμους, παρά μόνον όταν ενεργούν ως εμπόδια στην επίτευξη του στόχου του, της διαρκούς κλεπτοκρατικής απολυταρχίας και της άμεσης προσωπικής του ικανοποίησης. Γι΄ αυτόν, τα πάντα είναι ζήτημα επιλογής χρονικής στιγμής και δεν έχουν να κάνουν με τους πολίτες και με τις πολιτικές μας παραδόσεις.