Ελληνική πολιτική ως μέρος της ευρωπαϊκής - η μεγάλη εικόνα: Υπάρχει σοβαρό πρόβλημα. Απόκλιση

Καθώς βαδίζουμε προς τις πρόωρες εθνικές εκλογές που πυροδοτήθηκαν από το αποτέλεσμα των ευρωπαϊκών και αυτοδιοικητικών εκλογών, η εμπλοκή με τις γνώριμες επαρχιώτικες καφενειακές συζητήσεις, ο σχολιασμός των τελευταίων ημερών ρουσφετολογίας (που μας είναι τόσο οικείες από πάμπολλες περιπτώσεις προηγούμενων κυβερνήσεων) ή μια καταφυγή στην ψευδή συνείδηση των ιδεολογημάτων, είναι ο πιο χαμένος χρόνος. Αξίζει, πρώτα-πρώτα, να προσέξουμε τη μεγάλη εικόνα και τους αδιάψευστους αριθμούς στα εκλογικά αποτελέσματα των χωρών της ΕΕ: Έχουμε σοβαρό πρόβλημα. Ως χώρα, έχουμε και πάλι πρόβλημα πολιτικής απόκλισης από την τωρινή επικρατούσα τάση στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Αποκλίνει η Ελλάδα, η Ιταλία και μερικές χώρες της πρώην Ανατολικής Ευρώπης.
Στα εκλογικά σώματα Ιταλίας και Ελλάδας, και με κάπως διαφορετικό τρόπο στους εκλογείς μερικών χωρών της πρώην Ανατολικής Ευρώπης, αναπτύσσονται μορφές «κυκλοφορίας» αντίστροφες με αυτές που είδαμε στον «πυρήνα» της ΕΕ (Γαλλία + Γερμανία + Χώρες Μπενελούξ), στις χώρες της Ιβηρικής χερσονήσου, στην Ιρλανδία, στις Σκανδιναβικές χώρες, καθώς επίσης στις τρείς Βαλτικές χώρες.
Μια ακόμη επιβεβαίωση της επικρατούσας τάσης στην Ευρώπη του 2019 ήρθε από τις κοινοβουλευτικές εκλογές της 5ης Ιουνίου στη Δανία, όπου παρά την άνοδο του πιο δεξιού από τα δύο φιλελεύθερα κόμματα και των Συντηρητικών, το «κόκκινο μπλοκ» (οι πρωτεύσαντες Σοσιαλδημοκράτες, οι Ριζοσπάστες Αριστεροί Φιλελεύθεροι της επιτρόπου και υποψήφιας για την προεδρία της Ευρωπαϊκής Επιτροπής Margrethe Vestager, το Πράσινο «Σοσιαλιστικό Κόμμα του Λαού» και η αριστερή - οικοσοσιαλιστική «Ενωτική Λίστα») «προσπέρασε» με σημαντικά μεγαλύτερη αθροιστική άνοδο και έχει άνετη πλειοψηφία 91 εδρών σε σύνολο 179. Ταυτόχρονα καταποντίστηκε το λαϊκίστικο ακροδεξιό DPP (8,7 % έναντι 21 % το 2015).

Όμως, ειδικά στην Ιταλία και την Ελλάδα, δυνάμεις που μερικοί αποκαλούν (δικαιολογημένα ή όχι δεν έχει σημασία) «αριστερό λαϊκισμό»,  μεταφορτώνουν τώρα στην Δεξιά (Ελλάδα) ή στην Ακροδεξιά (Ιταλία) ένα σημαντικό μέρος των εκλογέων που παρέλαβαν από την «Κεντροαριστερά» στην περίοδο 2010-2015. Πρόκειται για κινήσεις που έχουν αναλογίες αλλά δεν ταυτίζονται. Διότι ούτε ο ΣΥΡΙΖΑ (είτε ο τωρινός είτε ο παλιός αντιμνημονιακός) είναι ή ήταν ποτέ Κίνημα 5 Αστέρων, ούτε βέβαια η ΝΔ είναι ή ήταν Λέγκα - ούτε καν η ΝΔ επί πρωθυπουργίας Σαμαρά, με τον κ. Μπαλτάκο στο Μαξίμου. Ωστόσο η αναλογία στις κατευθύνσεις της ροής, πριν και τώρα, είναι ολοφάνερη. Επίσης, την ώρα που σχεδόν παντού στην ΕΕ παρατηρείται μεγάλη αύξηση της συμμετοχής πολιτών στην ψηφοφορία για το Ευρωκοινοβούλιο, ιδίως στη συμμετοχή των νέων, βλέπουμε μείωση της συμμετοχής στην Ελλάδα και στην Ιταλία. Ιδίως των νέων.

Luchino Visconti: Ο Γατόπαρδος, μια ιστορία εξουσίας σε εποχή αναβρασμού του Μεσογειακού Νότου,

με την αξέχαστη ερμηνεία του Αλαίν Ντελόν

Σαντάλ Μουφ και AWParis: «Κίτρινα γιλέκα»

Α. Μιλά η βελγίδα πολιτική επιστήμονας, θεωρητικός του λαϊκισμού, Σαντάλ Μουφ (συνέντευξη στη γαλλική εφημερίδα Libération: «Κίτρινα γιλέκα - αντίδραση στην έκρηξη των ανισοτήτων μεταξύ των υπερπλούσιων και των μεσαίων τάξεων», αγγλική μετάφραση Verso).

Σαφώς βρισκόμαστε μπροστά σε μια «λαϊκιστική κατάσταση». Με αυτό εννοώ την δημιουργία ενός πολιτικού διαχωρισμού ανάμεσα σε «εκείνους που βρίσκονται κάτω», του «εμείς», του λαού αφενός, και αφετέρου εκείνους που βρίσκονται επάνω», της «κάστας» αφετέρου. Την κατάσταση αυτή την δημιουργεί η ανάδυση μιας σειράς αντιστάσεων εναντίον των 30 χρόνων ηγεμονίας του νεοφιλελευθερισμού ο οποίος εγκαθίδρυσε ένα είδος μετα-δημοκρατίας. Χαρακτηριστικά αυτής της μετα-δημοκρατικής εποχής είναι μια κρίση πολιτικής αντιπροσώπευσης και μια κρίση του νεοφιλελεύθερου οικονομικού συστήματος. Πρωτίστως, οι πολίτες αισθάνονται ότι δεν τους προσφέρονται πραγματικές πολιτικές εναλλακτικές λύσεις για να επιλέξουν, δεν βλέπουν πια διαφορές μεταξύ κεντρο-δεξιάς και κεντρο-αριστεράς. Αμφιβάλλουν άν έχει νόημα να ψηφίζουν. Αυτό είναι ένα βαθύ ρεύμα κοινό σε όλη τη Δυτική Ευρώπη. Είναι αυτό που αποκαλώ «ψευδαίσθηση συναίνεσης». Οι άνθρωποι αισθάνονται εγκαταλλειμένοι, θέλουν να ακούγεται η φωνή τους [...] Είναι μια αντίδραση στην «ολιγαρχική μεταλλαγή» της κοινωνίας, χαρακτηριστικό της οποίας είναι η έκρηξη των ανισοτήτων μεταξύ μιας ομάδας υπερπλούσιων και της μεσαίας κοινωνικής τάξης [...]

Πώς οι φρουροί της «δημοσιονομικής σταθερότητας» προωθούν κυβερνήσεις θορυβοποιών - στην Ιταλία και αλλού

του Τόμας Φρίκε

 
© Der Spiegel - Thomas Fricke: Italien-Panik Habt ihr noch alle Espresso-Tassen im Schrank?, 19.10.2018

Οι φιλελεύθερες δημοκρατίες έχουν εγκλωβιστεί σε ιστορική κρίση. Και την ώρα αυτή, οι απόστολοι της δημοσιονομικής σταθερότητας έχουν εμπλακεί σε καυγά με την Ιταλία για τα δεκαδικά ψηφία της αναλογίας του δημοσιονομικού ελλείμματος ως προς το ΑΕΠ. Στη Ρώμη παίζεται δραματικό έργο με σενάριο γερμανικής προέλευσης και με θεατές τους πολίτες της λοιπής Ευρώπης.

*

[...Από την εποχή των Κλίντον, Μπλερ και Σρέντερ, τα σοσιαλδημοκρατικά κόμματα μετακινήθηκαν προς την επικρατούσα νεοφιλελεύθερη κατεύθυνση στις οικονομικές πολιτικές, διότι αυτό είχε - ή τους φαινόταν να έχει - πολιτικά πλεονεκτήματα. Στον «αγώνα για την κατάκτηση των μεσαίων κοινωνικών στρωμάτων», αυτά τα πολιτικά κόμματα πίστεψαν ότι μπορούν να κατακτήσουν πλειοψηφίες μόνον άν έπαιρναν το δρόμο της προσαρμογής στην νεοφιλελεύθερη κατεύθυνση. Γι΄αυτό τον λόγο, κατέληξαν να ανεχτούν το κόστος μιας κοινωνικής ανισορροπίας και ανισότητας αυξανόμενης σε μακροπρόθεσμη κλίμακα. Το τίμημα αυτής της ανοχής - δηλαδή η οικονομική, κοινωνική και πολιτισμική εγκατάλειψη όλο και μεγαλύτερων τμημάτων του πληθυσμού - έχει διογκωθεί σε τέτοιο βαθμό, ώστε ξεσπά σε μια αντίδραση που οδηγεί τους πολίτες αυτούς προς τα δεξιά. 

Και που αλλού να πηγαίνανε; Εφόσον λείπει μια αξιόπιστη προοπτική, προβεβλημένη ανοιχτά και επιθετικά, στους δυσαρεστημένους και διαμαρτυρόμενους απομένει μόνον η καταφυγή στους θορυβοποιούς και ανορθολογικούς... (Γιούργκεν Χάμπερμας, συνέντευξη στο περιοδικό Blätter für deutsche und internationale Politik, Νοέμβριος 2016, η ελληνική μετάφραση δημοσιεύτηκε στον ιστοχώρο Μετά την Κρίση)]

*

Μερικές φορές γεννιέται η εντύπωση ότι κάποιοι Γερμανοί επιφανείς δημοσιογράφοι και πολιτικοί μπορεί και να αισθάνονται ευτυχείς με το να υπενθυμίζουν σε άλλες χώρες ότι δεν τα πάνε τόσο καλά όσο εμείς στη Γερμανία. Και τώρα που η Ελλάδα δεν προσφέρεται πια ως παραλήπτης τέτοιων διδαχών, υπάρχει η Ιταλία και είναι πρώτης τάξεως στόχος για να παίρνει το ίδιο μάθημα.
Μόνον έτσι μπορεί ίσως να εξηγηθεί, γιατί τέτοιοι Γερμανοί αρχιδημοσιογράφοι και πολιτικοί εκπρόσωποι του λαού καταγγέλουν τώρα, και με τόσο ζήλο, αυτό που η δεξιο-αριστερή-λαϊκιστική κυβέρνηση της Ρώμης έχει συντάξει ως δημόσιο προϋπολογισμό. Στην πραγματικότητα, άν εξετάσει κανείς ψύχραιμα αυτόν τον προϋπολογισμό, μπορεί δικαιολογημένα να του ασκήσει κριτική για το κάθε τί, αλλά σίγουρα δεν μπορεί να πανικοβάλλεται ότι η Ιταλία ενδέχεται τώρα να κυλήσει προς την χρεοκοπία ή ότι κι εμείς μαζί της απειλούμαστε με καταστροφή. Παρεκτός και αν έτσι τροφοδοτεί τον πανικό των νευρικών και ευμετάβλητων ανθρώπων της χρηματοπιστωτικής αγοράς με παραληρηματικά και τερατολογικά δραματουργήματα.
Το βαθιά δραματικό δεν είναι τόσο το γεγονός ότι μια λαϊκίστικη κυβέρνηση θέλει να εφαρμόσει υποσχέσεις της για τις οποίες έχει εκλεγεί δημοκρατικά, όσο ανόητες και να τις θεωρούμε, αλλά το γεγονός ότι στους σημερινούς καιρούς οι άνθρωποι είναι τόσο πολύ απελπισμένοι, ώστε εκλέγουν τέτοιες κυβερνήσεις θορυβοποιών. Και αυτό, με τη σειρά του, ελάχιστη σχέση έχει με το υποτιθέμενο έλλειμμα σταθερότητας του ιταλικού πολιτικού πολιτισμού, αλλά είναι μέρος της κρίσης της παγκοσμιοποίησης, όπως αυτή γίνεται πράξη εδώ και δεκαετίες. Ως γνωστόν, το ίδιο πρόβλημα απασχολεί, μεταξύ άλλων, Αμερικανούς, Βρετανούς, Γάλλους, Ολλανδούς, Βαυαρούς.  
Αυτός ακριβώς είναι ο λόγος για τον οποίο φαίνεται ακόμη πιο παράλογη η αντιμετώπιση των επιπτώσεων της κρίσης με κηρύγματα υπέρ της σταθερότητας και με επιμονή να τηρηθούν οι υποσχέσεις για κάλυψη του δημοσιονομικού ελλείμματος που δόθηκαν στο παρελθόν, από εκείνες τις κυβερνήσεις στη Ρώμη που καταψηφίστηκαν με τρόπο θεαματικό. Ασφαλώς πρόκειται για παράδοξη κατανόηση της δημοκρατίας.

Η Αγορά της Αρχαίας Ρώμης - ιδανικός τόπος για να παίζονται τραγωδίες και κωμωδίες
© Der Spiegel / Getty Images/iStockphoto

Ιταλία, κύλησε ο τέντζερης και βρήκε το καπάκι. Φασίστες σε εμβρυακή ηλικία και μεταμοντέρνοι μετα-φασίστες

Η Ιταλία ακολουθεί το ρεύμα που επικρατεί σε Ευρώπη και Αμερική (βλ. ΗΠΑ και τώρα Βραζιλία). Αλλά σε μια πτυχή του φαινομένου «στροφή δεξιά, μαρς!», έβαλε τα γυαλιά στους άλλους δεξιόστροφους: Έχει κυβέρνηση συνεργασίας προ-φασιστών και μετα-φασιστών. Οι «Πεντάστεροι» είναι φασίστες σε προνηπιακή κατάσταση, και φυσικά ως βρέφη δεν γνωρίζουν ακόμη τι είναι  - ας ελπίσουμε ότι δεν θα μεγαλώσουν. Ενώ η συνεταίρος τους, η «Λέγκα», αξιοποιεί την τοπική παράδοση του Μουσολινισμού και την μετεξελίσσει σε κάτι πιο «σύγχρονο», που περιλαμβάνει ένα καμουφλαρισμένο σκληρό νεοφιλελεύθερο πρόγραμμα, όπως φορολογικές απαλλαγές για πλούσιους, ενιαίο συντελεστή φορολογίας (flat tax) 15 %, περικοπές στις δαπάνες παιδείας και υγείας, το γνωστό και από αλλού, τυπικά νεοφιλελεύθερο κλείσιμο του ματιού στις επιλεγμένες «δυναμικές» και άκρως καταναλωτικές μερίδες των μεσαίων κοινωνικών στρωμάτων οι οποίες είναι και ο κορμός της εκλογικής πελατείας της κτλ. 

Η «Λέγκα» έχει την ίδια σχέση με τον παραδοσιακό ιταλικό φασισμό που έχει ο μεταμοντερνισμός με την νεωτερικότητα και με τον Διαφωτισμό: Απαρνείται τον Μουσολίνι και τον φασισμό του - ακόμη και με την Εγελιανή σημασία (Aufhebung) - για να κάνει πράξη τα πιο διεστραμμένα χαρακτηριστικά τους. Ο ίδιος ο αρχηγός τους Ματέο Σαλβίνι έχει κάτι το έντονα Μουσολινικό στο στυλ του και στην πολιτική του.

Ο Matteo Salvini της Λέγκα, κεφάτος στο Κρεμλίνο με τον Πούτιν στο μπλουζάκι

Συνεργώντας, οι δυό μαζί, «Λέγκα» και «Πεντάστεροι», μπορούν να μιλούν πειστικά στα ανασφαλή για το μέλλον μεσαία και και μικρομεσαία στρώματα των Ιταλών ψηφοφόρων με λόγο αντίστροφο από εκείνο τον παλιό προφητικό, του Ενρίκο Μπερλινγκουέρ. 

«Για μας», έλεγε ο Μπερλινγκουέρ το 1977, «η λιτότητα είναι μέσο για να αντιμετωπίσουμε το πρόβλημα στη ρίζα του και να θέσουμε τις βάσεις για την υπέρβαση ενός συστήματος, που έχει εισέλθει σε διαρθρωτική και όχι κυκλική κρίση. Ένα σύστημα, του οποίου χαρακτηριστικά γνωρίσματα είναι η σπατάλη και η υπερβολή, η έκρηξη της ιδιαιτερότητας και του ατομικισμού, ο πιο άγριος, ο πιο απερίσκεπτος καταναλωτισμός».

Αντίθετα, οι Λεγκάνοι του Σαλβίνι και οι Πεντάστεροι, συνεργαζόμενοι υπόσχονται σ΄ αυτούς τους ανασφαλείς πολίτες της εποχής της κρίσης, ότι η Ιταλία μπορεί να συνεχίσει τον γνωστό περπατημένο δρόμο του χθές, χωρίς να αλλάξει. Εν ανάγκη έξω από την Ευρωπαϊκή Ένωση, ή με το να την διαλύσουν αυτοί.

Πολυμορφία της κρίσης στην «Παλιά»* Ευρώπη: 1. Ιταλική παρακμή, γεροντική φάση του Μπερλουσκονισμού

του Αλεσσάντρο Λεογκράντε
 

 © Gli asini  - Alessandro Leogrande: Il ritorno di Belluscone. L’ultimo editoriale di Alessandro Leogrande, Δεκέμβριος 2017

Ο Alessandro Leogrande πέθανε από καρδιακό επεισόδιο στις 26 Νοεμβρίου 2017 σε ηλικία 40 ετών. Στο τελευταίο σημείωμα της Σύνταξης που έγραψε για το τεύχος Δεκεμβρίου 2017 - Ιανουαρίου 2018 του περιοδικού Gli asini μιλούσε για την κοινωνική και πολιτισμική παρακμή στην Ιταλία και για την αποτυχία μιας πολιτικής δεκαετιών στη χώρα πέρα από τα «γεφύρια του Ιονίου».

 

Επίσης, στη σειρά Πολυμορφία και αντιφάσεις της κρίσης στην «Παλιά» Ευρώπη: 
2. Ισπανία: Αριστερά και Δεξιά, επιστροφή στην κανονικότητα, του Pablo Castaño 

Θα ακολουθήσει:
3. Γερμανία: Ιδεολογικό και κοινωνικό αδιέξοδο, υποθήκευση του μέλλοντος - «Μεγάλος Συνασπισμός» ως πολιτικό απολίθωμα - αναβράζουσα πολιτική ζύμωση, με άρθρα των Heinz Bude, Stefan Braun, Mariam Lau.
 
Tο 2014, μετά από πολλά χρόνια επώασης, ολοκληρώθηκε και βγήκε στις οθόνες το φίλμ του Φράνκο Μαρέσκο Belluscone - Μια Σικελική Ιστορία. Ήταν μια ταινία με θέμα αυτό που θα μπορούσαμε να ονομάσουμε Μπερλουσκονιανή ανθρωπολογική ρήξη ή μεταλλαγή στη Σικελία και στην Ιταλία· δηλαδή μιλά για κάτι που συνέβη πολύ πριν γίνει η εν λόγω ταινία, κι έτσι πολλοί είπαν ότι πρόκειται για φίλμ που μιλά για το παρελθόν. Αυτή την ανθρωπολογική ρήξη - μολονότι εκδηλώθηκε με πολλούς διαφορετικούς τρόπους - την είδαμε τόσο στο υπο-προλεταριάτο της Vucciria, όσο και στα φεστιβάλ των συνοικιών και προαστείων των μεγάλων πόλεων με την έκρηξη των neomelodici [Ναπολιτάνικο μουσικό στυλ που επιχειρεί να συνδυάσει τα παραδοσιακά τραγούδια με αφηγήματα από τον «μοντέρνο τρόπο ζωής» και τα «μοντέρνα ερωτικά ήθη»], αλλά και στην αστική τάξη της Λεωφόρου της Ελευθερίας [στο Παλέρμο - ο Ρίχαρντ Βάγκνερ, όταν ζούσε εκεί το 1881-1982, την είχε αποκαλέσει «Champs-Élysées της Σικελίας»].

Alessandro Leogrande

Ιταλία, τίτλοι τέλους; Η απουσία της Αριστεράς συνιστά διαρκή απειλή για τη δημοκρατία

του Μάουρο Μποαρέλι
 

© Gli asini (τεύχ. 51, Μάιος 2018) - Mauro Boarelli: Elezioni 2018. Titoli di coda
 

Ας αρχίσουμε με έναν αριθμό. Είναι ένας αριθμός που μας βοηθάει να κατανοήσουμε της ανθρωπολογική μετάλλαξη της χώρας μέσω των εκλογικών αποτελεσμάτων, και είναι ένας αριθμός που μας φέρνει πίσω στην Ματσεράτα [Macerata στην περιφέρεια Μάρτσε της κεντρικής Ιταλίας]. Είναι μια αναγκαία επιστροφή. Στις προηγούμενες κοινοβουλευτικές εκλογές του 2013, στην μικρή αυτή επαρχιακή πρωτεύουσα με λίγο πάνω από σαράντα χιλιάδες κατοίκους, η [ακροδεξιά] Λέγκα είχε συγκεντρώσει 153 ψήφους, δηλαδή ένα ασήμαντο 0,61 %. Στις 4 Μαρτίου 2018 πήρε σχεδόν 5.000 χιλιάδες ψήφους, ανεβαίνοντας στο 21 % (δηλαδή σχεδόν 4 ποσοστιαίες μονάδες πάνω από τον μέσο όρο σε εθνικό επίπεδο).

Από το περιοδικό © Gli asini

Έπραξε σωστά ο Ιταλός Πρόεδρος της Δημοκρατίας; Τα υπέρ και τα κατά - Επιταχύνεται η μετάθεση της κρίσης στο πεδίο της πολιτικής

© Die Tageszeitung/taz - Eva Oer / Dominic Johnson: Handelte Italiens Präsident richtig? - Pro & Contra Scheitern der Koalition, 28.5.2018

O Πρόεδρος της Ιταλικής Δημοκρατίας Sergio Mattarella αρνήθηκε να ορίσει έναν από τους υπουργούς και έτσι παρεμπόδισε τον σχηματισμό της κυβέρνησης συνασπισμού των λαϊκιστών και ακροδεξιών. Σοφή απόφαση ή ανατροπή εν ψυχρώ της βούλησης των ψηφοφόρων;
Πίσω από βαρειά διλήμματα δημοκρατικής δεοντολογίας κρύβονται τρομακτικά διλήμματα περιεχομένων, πολιτικών και ηθικών: «Υπερασπιζόμαστε το δημοκρατικό δικαίωμα μιας χώρας να κυβερνηθεί από κόμματα που υπόσχονται να πνίξουν τους πρόσφυγες» (εφ. Αυγή, 30.5.2018); Ή υπερασπιζόμαστε το «δικαίωμα» των πολιτικά ανολοκλήρωτων, χωρίς επαρκή δημοκρατική νομιμοποίηση θεσμικών οργάνων της Ένωσης «να επιβάλλουν τον δικό τους υπουργό Οικονομικών στα κράτη - μέλη», όπως υπαινίχθηκε ο Επίτροπος Προϋπολογισμού της ΕΕ - επικαλούμενος μάλιστα «την παιδαγωγική δύναμη των αγορών» - και ευτυχώς εξαναγκάστηκε να ζητήσει συγγνώμη;
 

Γ. Ρ.

  

NAI 

Δεν ανέτρεψε ο Πρόεδρος της Ιταλίας Σέρτζιο Ματταρέλα τον σχηματισμό της κυβέρνησης: Αυτή την ανατροπή την είχαν ήδη προκαλέσει το Κίνημα των Πέντε Αστέρων (M5S) και η Λέγκα. Τα δύο κόμματα ήθελαν να κλιμακώσουν την πολιτική ένταση, ήθελαν να εξαναγκάσουν τον Πρόεδρο να χρίσει Υπουργό Οικονομικών τον ευρωσκεπτικιστή Πάολο Σαβόνα. Με αυτόν τον τρόπο παραβλέπουν το ιταλικό Σύνταγμα: Στην Ιταλία ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας δεν είναι μια μαριονέτα η οποία απλώς τσεκάρει και επικυρώνει τις προτάσεις του υποψήφιου πρωθυπουργού. Το Σύνταγμα δίνει στον Ματταρέλα το δικαίωμα να ορίζει τους προτεινόμενους υπουργούς - ή και να μην το κάνει. Ο άνθρωπος αυτός έκανε απλά τη δουλειά του, και μάλιστα με καλή επιχειρηματολογία.
Τέτοια περιστατικά συνέβησαν και άλλοτε, λόγου χάρη το 1994, όταν ο τότε Πρόεδρος της Δημοκρατίας αρνήθηκε να διορίσει τον προσωπικό δικηγόρο του Σίλβιο Μπερλουσκόνι ως Υπουργό Δικαιοσύνης. Συνεπώς είναι ανοησία η απαίτηση για καθαίρεση του Ματταρέλα από την Προεδρία της Δημοκρατίας ή το να παρουσιάζουν αυτό το όχι στον Σαβόνα ως μέγα σκάνδαλο. Το γεγονός ότι ο Ματταρέλα δεν είχε καμία αντίρρηση για τους άλλους υπουργούς που προτάθηκαν, δείχνει σαφώς ότι δεν αποσκοπούσε στην αποτροπή αυτής της κυβέρνησης συνολικά. Οι επιθυμίες του εκλογικού σώματος θα μπορούσαν λοιπόν να ικανοποιηθούν πλήρως. Ο συνασπισμός του M5S και της Λέγκα θα μπορούσε να επιλέξει έναν άλλο Υπουργό Οικονομικών. Αντ' αυτού, οι επικεφαλής του M5S και της Λέγκα, Λουίτζι ντι Μάιο και Ματτέο Σαλβίνι, αυτοπροβλήθηκαν ως διωκόμενοι και αδικούμενοι αουτσάιντερς, ενώ παρουσίασαν τον Ματταρέλα ως ανδρείκελο των χρηματοπιστωτικών αγορών.

Επικίνδυνα παιχνίδια