Για το ψωμί, την παιδεία και την ελευθερία

Στην ιστορική περίοδο που δίκαια ή άδικα μερικοί τη βλέπουν ως συνεχόμενη και την αποκαλούν ακόμη μεταπολιτευτική, η οποία ήδη κρατά μισό αιώνα παρά τέσσερα χρόνια, πόσο εκπληρώθηκε το πιο διάσημο αίτημα που ακούστηκε στο Πολυτεχνείο - των Αθηνών και της Θεσσαλονίκης, αλλά και στο Πανεπιστήμιο των Ιωαννίνων και αλλού - τον Νοέμβριο του 1973, και έκτοτε έμεινε εμβληματικό; 
1. Το ονομαστικό κατά κεφαλήν ΑΕΠ, μετρούμενο με βάση τον μέσο όρο, είναι βέβαια ένας πρώτος δείκτης για το «ψωμί». Σε πείσμα της μετά το 2008 κρίσης, αυτό που δείχνει είναι μια ανοδική κίνηση. Άλλοι αριθμοί, το διάμεσο (median) εισόδημα, η στατιστική κατανομή των εισοδημάτων στα ανώτερα, μεσαία και χαμηλότερα δεκατημόρια του πληθυσμού, και ιδίως ο σύνθετος δείκτης κοινωνικής ανισότητας Gini, δείχνουν εικόνα αρκετά πιο σκοτεινή και δυσάρεστη. Το διάμεσο (median) καθαρό εισόδημα είναι 7.863 € σε ετήσια βάση για το 2018, ήτοι 655 € το μήνα (βλ. Eurostat 30.8.2019). Στοιχειώδεις γνώσεις Στατιστικής αρκούν για να φανεί καθαρά πόσο απατηλή εικόνα δημιουργεί το αντίστοιχο κατά κεφαλήν ονομαστικό ΑΕΠ των 20.000 δολλαρίων (20.324,37 €). Και δεν είναι τυχαίο ότι κυρίως τέτοιοι δείκτες χρησιμοποιούνται ως έγκυροι στις αναλύσεις και στην επιχειρηματολογία σε «κανονικές» χώρες. Όχι ακόμη στην Ελλάδα. Το κοινώς λεγόμενο ότι «είμαστε 20 χρόνια πίσω», είναι άραγε άσχετο με  το θέμα ή μήπως απλοϊκή υπερβολή, τη στιγμή που βλέπουμε τέτοια ίχνη καθυστέρησης στη χρήση των «αριθμών» και των εργαλείων διάγνωσης της πραγματικότητας ακόμη και στη συζήτηση για το βιοτικό επίπεδο;

Και για να πάμε πέρα από τους αριθμούς: Πόσο καλό ψωμί μπορεί να κάνεις με την εμμονική εμπιστοσύνη, κρίση-ξε-κρίση-πριν-και-μετά-την-κρίση, στις ευεργετικές ιδιότητες του παμπάλαιου, χωρίς προζύμι, τρίπτυχου εθνικού βιοπορισμού με «τις δικές μας βιομηχανίες», δηλαδή τουρισμό-οικοδομή-ναυτιλία;

Για το τέλος των μνημονίων και για το νέο τσίρκο που έρχεται στην πόλη μας

1. Κανένα μνημόνιο, έξωθεν ή έσωθεν προερχόμενο, κανένα δημοσιονομικό αντιβιοτικό - σε μίγμα με ποντικοφάρμακο ή και χωρίς ποντικοφάρμακο -, καμμιά πολιτική εξοικονόμησης (με ή χωρίς εισαγωγικά στη λέξη «εξοικονόμηση»), καμμιά πολιτική λιτότητας σαν αυτές που προωθεί η μετά Ζακ Ντελόρ κυβερνώσα ΕΕ, και γενικά - όπως αποδείχτηκε πάλι τα τελευταία 10 χρόνια -, κανένας πιεστικός καταναγκασμός από τις ανάγκες ή από πολιτικά και οικονομικά υπέρτερες δυνάμεις, δεν μπορεί να αλλάξει αυτό το «πιο βαθύ που μας λερώνει», με την ιδιαίτερη μορφή που έχει πάρει εδώ στην Ελλάδα, μάλλον και σ' όλο στον Μεσογειακό Νότο, από την Ιβηρική και την Ιταλία μέχρι τη Βουλγαρία, ανεξαρτήτως πολιτικού παρελθόντος. Που είναι το εξής ένα: Οι νοοτροπίες, μαζί και οι θεσμοί και οι πολιτικές σταθερές που αυτές οι νοοτροπίες σέρνουν πίσω τους και συντηρούν.

Κακά τα ψέμματα: Κατά πρώτο λόγο, δεί παιδείας και εκπαίδευσης. Μόνον η παιδεία και η εκπαίδευση μπορούν να αλλάξουν τις νοοτροπίες, αλλά αυτά θέλουν χρόνο και δουλειά πολλή.

Όμως, ποιός νοιάζεται για καλή παιδεία και εκπαίδευση, όταν ο μοντέρνος «δεκάλογος του Μωυσή» είναι τα εξής δύο, «ανταγωνιστικότητα» μεν, τουλάχιστον στα λόγια, αλλά ταυτόχρονα φοροαποφυγή στην πράξη; Ιδίως φοροαποφυγή, μαζί με στοχευμένη υποφορολόγηση, όταν τα λεφτά περισσεύουν και από όσους έχουν λεφτά περίσσια. Βέβαια αυτοί που ρητορεύουν για επιχειρηματικότητα, συνήθως αποφεύγουν το επιχειρηματικό ρίσκο και σαν τον Σκρουτζ ΜακΝτακ προτιμούν να τα συσσωρεύουν σε πισίνες της Εκάλης ή σε κανάλια και λεκάνες ξεπλύματος των Τσάνελ Άιλαντς και των Κέιμαν. Πράγμα που φάνηκε τόσο στην εποχή της φούσκας 1990-2008, όσο και μετά, με τα δεκάδες CD της κ. Κριστίν Λαγκάρντ ή της Ρηνανίας-Βεστφαλίας καταχωνιασμένα στο μπαούλο με τον σκώρο και με την «τυφλή» αντίδραση της άγρυπνης δικαστικής μας εξουσίας που ακολούθησε.

Προφανές. Ό,τι ισχύει γενικά για το κοινωνικό κράτος, ισχύει και για την εκπαίδευση: Η καλή παιδεία και εκπαίδευση χρειάζονται αυτό που αποκαλούν «κράτος Λεβιάθαν» μερικοί από όσους θεωρούν τον εαυτό τους σύγχρονο μεταρρυθμιστή και ευρωπαϊστή, άν και συμμερίζονται ακόμη τον «αντικρατισμό» της εποχής 1980-2008. Η καλή εκπαίδευση χρειάζεται και υψηλούς φορολογικούς συντελεστές για τους έχοντες και μη επενδύοντες. Αυτό δεν μας δείχνουν οι Σκανδιναβικές χώρες που είναι μόνιμες στις πρώτες θέσεις (μαζί με τον Καναδά, τα τελευταία χρόνια και της Κίνας, καθώς και άλλων χωρών της Ανατολικής Ασίας) των τεστ ποιότητας των εκπαιδευτικών συστημάτων του ΟΟΣΑ PISA;

Εξ ου και το συμπέρασμα που δύσκολα εκφωνείται, αλλά εύκολα προωθείται με τρόπο πλάγιο για να γίνει πράξη: Να μας λείπει το βύσσινο... Μετά τα μνημόνια θα βολευτούμε με αυτά και με αυτούς που είχαμε, τα έχουμε, τους ξέρουμε καλά και μας ξέρουν ακόμη καλύτερα.

Μέχρι νεωτέρας και με σταθερή πυξίδα την γκραμσιανή υπόδειξη για απαισιόδοξη σκέψη και αισιόδοξη θέληση, το προσωρινό συμπέρασμα στο τέλος των μνημονίων είναι: «Κανένας δεν μας σώνει, ούτε οι Μασόνοι». 

Ραλφ Φυκς: Αντίδοτα στη φθορά της δημοκρατίας, φραγμοί στην λαϊκίστικη εξέγερση κατά της ελευθερίας

© Die Welt - Ralf Fücks: Demokratie & Populismus, Vier Antworten auf die antiliberale Revolte, 8.10.2017 
 

Tο κράτος και οι πολιτικοί θεσμοί της δημοκρατίας να λειτουργούν προστατευτικά για τους πολίτες, «υπέρ μιας κοινωνίας των πολλών και όχι των λίγων» (Jeremy Corbyn). Να ενδυναμωθούν οι άνθρωποι (ιδίως τα παιδιά και οι έφηβοι) μέσω της παιδείας και εκπαίδευσης, για να γίνουν αυτόβουλοι κυρίαρχοι της ζωής και του μέλλοντός τους. Να αντιρροπηθεί ο φόβος που ενσπείρουν οι εργασιακές και πολιτισμικές αλλαγές. Να αντιστραφεί η τάση όλο και πιο άνισης κατανομής των παραγωγικών πόρων, να μετέχουν στην κατανομή αυτή ευρέα κοινωνικά στρώματα. Να αναβαθμιστεί, υλικά και ηθικά, η απασχόληση των ανθρώπων σε τομείς εκτός της ιδιωτικής αγοράς εργασίας.· Να δούμε πάλι τους δημόσιους οργανισμούς ως βασικούς σταθεροποιητικούς μηχανισμούς σε εποχές αναταραχής και κρίσης και «τις επενδύσεις σε δημόσιους οργανισμούς ως επενδύσεις στη δημοκρατία».

Αυτές είναι, κατά τον Ρ. Φυκς, βασικές αρχές και ισχυρά πολιτικά εργαλεία, προκειμένου να καταπολεμήσει η δημοκρατία τους φόβους των ανθρώπων για «τον παγκόσμιας κλίμακας ανταγωνισμό, για την ψηφιακή επανάσταση και για την τεράστια εισροή ανθρώπων από άλλα μέρη του κόσμου», δηλαδή ερεθίσματα που ενισχύουν και διατηρούν την «αίσθηση απώλειας ελέγχου» και δίνουν όπλα στην αντιδημοκρατική εξέγερση. «Είναι καθήκον την πολιτικής να ελέγχει και να καθοδηγεί τις αλλαγές και όχι απλά να τις διαχειρίζεται», συνοψίζει ο Φυκς.

  

Ζούμε σε μια εποχή θυελλωδών αλλαγών. Η κρίση της Αμερικής και η άνοδος αυταρχικών δυνάμεων αυξάνουν τη διεθνή αβεβαιότητα. Η παγκόσμια διασύνδεση και αλληλεξάρτηση των αγορών αυξάνει την πίεση του ανταγωνισμού και την μεταφέρει έως και μέσα στα μεσαία κοινωνικά στρώματα.

Η ψηφιακή επανάσταση επιδρά πολύ βαθιά στον κόσμο της επαγγελματικής απασχόλησης και στην καθημερινή μας διαβίωση. Πλανητικών διαστάσεων μεταναστευτικά ρεύματα κατακρημνίζουν τα φράγματα ανάμεσα σε μας και τους άλλους. Η χειραφέτηση των γυναικών και η ισότιμη μεταχείριση των μειονοτικών ταυτοτήτων φύλου κλονίζουν τα βάθρα της πατριαρχίας. Όλες αυτές οι αλλαγές συμβαίνουν ταυτόχρονα και με ταχύ ρυθμό.

Για το τμήμα της κοινωνίας μας που είναι εξοπλισμένο με καλά μορφωτικά εφόδια, η επιταχυνόμενη νεωτερικότητα προσφέρει καλές προοπτικές, παρόλη την πίεση και το άγχος. Σε μια Ευρώπη χωρίς σύνορα, η «Γενιά του Erasmus» αισθάνεται «σαν στο σπίτι της». Ο κόσμος είναι ανοιχτός για την γενιά αυτή. Η πολυπολιτισμική κοινωνία είναι γι΄ αυτήν ένας εμπλουτισμός της ζωής της, η παγκοσμιοποίηση πολλαπλασιάζει τις επιλογές της.
Ανάλογα με το τί βοηθά στην βελτίωση της ζωής τους ή πού τους καλεί η αγάπη, αυτοί οι άνθρωποι δεν προσδένονται ούτε σε συγκεκριμένο τόπο ούτε σε μία και μοναδική γλώσσα. Αυτές οι «ελίτ» στις επιστήμες, στην οικονομία, στην πολιτική και στα μέσα ενημέρωσης, είναι οι κοινωνικές ομάδες που έδωσαν μορφή στην φιλελεύθερη-κοσμοπολιτική συναίνεση, η οποία τώρα κλονίζεται από το δημοψήφισμα της Brexit, από την εκλογή του Ντόναλντ Τραμπ και από την άνοδο των εθνικιστικών κομμάτων.

Ατζέμογλου & Ρόμπινσον: Αλληλοτροφοδοτούμενες πτυχές της ανισότητας - οικονομική, πολιτική, ανισότητα προσφερόμενων ευκαιριών

© Huffington Post - Daron Acemoglu , James A. Robinson: The Problem With U.S. Inequality, 1.5.2012

  

Στο άρθρο αυτό, δημοσιευμένο στο Huffington Post το 2012, οι Ατζέμογλου και Ρόμπινσον έγραφαν για τις μεσο- και μακροπρόθεσμες ευρείες επιπτώσεις της κοινωνικής ανισότητας στις ΗΠΑ, η οποία ξέφυγε από κάθε όριο σταδιακά μετά το 1980. 

Μια διαδεδομένη άποψη εικάζει ότι η θέση των Ατζέμογλου και Ρόμπινσον για τα αίτια της παρακμής των εθνών (βλ. το περίφημο βιβλίο τους Γιατί Αποτυγχάνουν τα Έθνη), δεν αντλεί τα επιχειρήματά της - εκτός των άλλων - και από το μετρήσιμο μέγεθος της οικονομικής ανισότητας, αλλά αποκλειστικά και μόνον από την τυπική μορφολογία των θεσμών και νοοτροπιών, από το άν αυτή προωθεί την ισοτιμία στις προσφερόμενες ευκαιρίες και τη συμπερίληψη ή, αντίθετα, τον αποκλεισμό και την ανισότητα μεταξύ των πολιτών. Η άποψη αυτή υποβάλλει - δολίως ή «αφελώς» - ότι συμπεριληπτικοί θεσμοί, ισότητα στις ευκαιρίες, καλά εκπαιδευτικά συστήματα, διαγενεακή δικαιοσύνη και τελικά βιώσιμες ζωντανές οικονομίες και κοινωνίες, μπορούν, υπό όρους, να υπάρχουν (ή σταδιακά να κατακτώνται) ακόμη και υπό αυξανόμενη ή πολύ έντονη οικονομική ανισότητα. Ωστόσο, οι δύο ερευνητές το αρνούνται: Στην πραγματική λειτουργία των κοινωνικών και πολιτικών συστημάτων, η οικονομική ανισότητα, η ανισότητα στις ευκαιρίες που προσφέρονται σε μια οργανωμένη κοινωνία και η πολιτική ανισότητα συνδέονται στενά μεταξύ τους και αλληλοτροφοδοτούνται· δημιουργούν έναν φαύλο κύκλο, με τελική κατάληξη την παρακμή της κοινωνίας. Είναι σαν τις όψεις ενός και του αυτού νομίσματος· αυτά τα τρία επίπεδα ανισότητας εμφανίζονται και αναπτύσσονται μαζί. Εύλογο είναι το συμπέρασμα ότι μόνον μαζί μπορούν να καταπολεμηθούν.

Οι Ατζέμογλου και Ρόμπινσον δεν εχθρεύονται την οικονομία της αγοράς· υποστηρίζουν αγορές που λειτουργούν εύρυθμα, και (συνακόλουθα!) θεωρούν απαραίτητη την διαρκή και αποτελεσματική ρύθμισή τους από τα δημόσια θεσμικά όργανα της δημοκρατικής πολιτικής. Στο άρθρο αυτό, στηριζόμενοι σε επιβεβαιωμένα εμπειρικά δεδομένα (π.χ. του Thomas Piketty) συνόψιζαν την απαισιοδοξία τους για τις προοπτικές των ΗΠΑ. «Ίσως είμαστε ήδη στη μέση του φαύλου κύκλου», έγραφαν ήδη το 2012. Πέντε χρόνια μετά, η ανάλυσή τους μοιάζει να επαληθεύεται με τρόπο δυσάρεστα προφητικό από τα πολυπεπίπεδα αδιέξοδα που οδήγησαν στον Τραμπισμό. Όμως, από μια ματιά στο Διάγραμμα 2 στο τέλος του άρθρου, ιδίως στους σύνθετους δείκτες (συντελεστής Gini) ευρωπαϊκών χωρών οι οποίες ως προς τη δομή των κοινωνικών ανισοτήτων έχουν ποσοστικές αναλογίες (όχι ομοιότητα) με τις ΗΠΑ, συνάγεται ότι τα επιχειρήματά τους μπορεί να ισχύουν ανάλογα και γι' αυτές.

Συμπέρασμα: Πολλοί εδώ στην Ελλάδα, παρακινούμενοι από αχαλίνωτη και τελικά (αυτο)καταστροφική ταξική ιδιοτέλεια, από διαγενεακή ανευθυνότητα ή από εμμονή σε θεωρίες που γκρέμισε η πραγματικότητα, παραβλέπουν το αλληλένδετο των διαφορετικών επιπέδων κοινωνικής και πολιτικής δυσλειτουργίας και αποφεύγουν να δουν πώς οι αλληλοτροφοδοτήσεις τους σε φαύλο κύκλο συνυφαίνονται αξεχώριστα και κρίσιμα με τα υψηλά, διαρκή επίπεδα οικονομικής και κοινωνικής ανισότητας. Αυτοί, θα ήταν πιο σοφό να ξανασκεφτούν πιο σοβαρά για τα αδιέξοδα της χώρας, τα οικονομικά και κοινωνικά. Και για τα δικά τους πολιτικά. 

  Γ. Ρ.

 

[Το 2011-2012], το κίνημα Occupy Wall Street έφερε την αυξανόμενη ανισότητα στις Η.Π.Α. στα πρωτοσέλιδα του Τύπου, δηλαδή εκεί όπου πρέπει να βρίσκεται. Τώρα, σχεδόν το ένα τέταρτο (25 %) του συνολικού εθνικού εισοδήματος των ΗΠΑ καταλήγει στο πλουσιότερο 1 % του πληθυσμού· πριν από 40 χρόνια το ποσοστό αυτό ήταν μόλις λίγο πάνω από το 10 % [βλ. διάγραμμα]. Άλλες χώρες, κυρίως η Βρετανία, βλέπουν επίσης την ανισότητα να αυξάνει, όμως καμία χώρα δεν μπορεί να ανταγωνιστεί τις Η.Π.Α. στην άνοδο της ανισότητας. Άραγε, είναι αθέμιτο και άδικο, τόσο λίγοι να γίνονται τόσο πολύ πιο πλούσιοι από τους υπόλοιπους;

Διάγραμμα 1: Στοιχεία από Anthony Atkinson, Thomas Piketty, Emmanuel Saez → pdf ←

Έρνστ-Β. Μπέκενφέρντε: «Η ελευθερία είναι μεταδοτική»Όμως, «το κράτος πρέπει να θέτει και πραγματοποιεί με αξιοπιστία ηθικούς στόχους, λόγου χάρη την κοινωνική δικαιοσύνη»

© taz - Die Tageszeitung - „Freiheit ist ansteckend“ - Verfassungsrechtler Ernst-Wolfgang Böckenförde über den moralischen Zusammenhalt im modernen Staat, 23. 9. 2009

τη συνέντευξη έλαβε ο Christian Rath

 
Ο Γερμανός συνταγματολόγος Έρνστ-Βόλφγκανγκ Μπέκενφέρντε, πρώην δικαστής του Συνταγματικού Δικαστηρίου και ομότιμος καθηγητής δημοσίου δικαίου, έγινε πασίγνωστος χάρις σε μια μόνον φράση, το περιβόητο «παράδοξο του Μπέκενφέρντε», με την οποία περιγράφει την εξάρτηση του σύγχρονου δημοκρατικού κράτους από προ-πολιτικές προϋποθέσεις. Δηλαδή λέει ότι το βιώσιμο ή μή μιας πολιτικά φιλελεύθερης δημοκρατίας εξαρτάται από κοινωνικές αξίες, ιδέες και νοοτροπίες που συνδέονται πιο πολύ με την παιδεία, την ηθική ή και τη θρησκεία, παρά με την πολιτική. Κάτι δεν λέει αυτό και για μάς εδώ στην Ελλάδα, μέσα στον κακόφωνο πολιτικό θόρυβο των ημερών, για τα ΜΜΕ και για άλλα πράγματα;

Ο Μπέκενφέρντε είναι εδώ και πολλά χρόνια Σοσιαλδημοκράτης, μέλος του SPD και έγινε δικαστής του Συνταγματικού Δικαστηρίου ως πρόταση του κόμματος. Είναι επίσης ένας κατεξοχήν υποστηρικτής του σύγχρονου δημοκρατικού κράτους και των φιλελεύθερων νομικο-πολιτικών του βάσεων (με την κλασική έννοια, από τον Τζων Λοκ στον Καντ). Ωστόσο, ο σφοδρός αυτός αντίπαλος του κοινωνικο-πολιτικού συντηρητισμού και της οπισθοδρόμησης προς πιο ανελεύθερες μορφές κράτους, από φιλοσοφική άποψη δεν είναι φιλελεύθερος, ούτε έχει δεσμούς με την κλασική αριστερή κοσμοαντίληψη ή με τον τυπικό «πολιτισμικό προοδευτισμό» των σημερινών φιλελεύθερων και των πιο πολλών αριστερών της εποχής μας: Ο Σοσιαλδημοκράτης Μπέκενφέρντε είναι ενεργός Καθολικός, τυπικός «συντηρητικός ως προς τις αξίες». 
Εν τω μεταξύ, οι απόψεις του για την εξάρτηση της δημοκρατίας από προ-πολιτικές προϋποθέσεις και αξίες γίνονται αποδεκτές ή θεωρούνται βάση συζήτησης και από ευρύτερους κύκλους. Λόγου χάρη από πολιτικούς στοχαστές με έντονες βιογραφικές αναφορές στην πέραν των Σοσιαλδημοκρατών Αριστερά (λόγου χάρη τον Ούλριχ Πρόις, βλ. δοκίμιο στα Blätter für deutsche und internationale Politik* και πιο αναλυτικά βιβλίο/pdf - Ινστιτούτο Heinrich Böll και εκδ. Nomos), αλλά και από τη νεότερη Σχολή της Φρανκφούρτης και τον Χάμπερμας (βλ. Martin Ingenfeld - Πανεπ. Μονάχου και Peter Gordon - Harvard) στα τελευταία έργα του.

Η συνέντευξη, με θέμα τις δημοκρατικές ελευθερίες, το κοσμικό κράτος και τη θέση της θρησκείας (και της μουσουλμανικής) εντός του, δόθηκε στην αριστερών τάσεων εφημερίδα του Βερολίνου Die Tageszeitung πριν 7 χρόνια, αλλά διατηρεί όλη της την αξία και επικαιρότητα. 

Γ. Ρ.

  

taz: Κύριε Böckenförde, δική σας είναι μια φράση, με την οποία εδώ και δεκαετίες περιγράφεται η σχέση του σύγχρονου κράτους στη θρησκεία: «Το φιλελεύθερο εκκοσμικευμένο κράτος διατηρείται ζωντανό, τρέφεται, από προϋποθέσεις που δεν μπορεί να εγγυηθεί αυτό το ίδιο». Ποιό είναι το δίλημμα;

Ernst-Wolfgang Böckenförde: Το κράτος έχει ως στήριγμα και εξαρτάται από το να τηρούν οι πολίτες ορισμένες βασικές στάσεις και προσανατολισμούς· από το να έχουν ένα ήθος που υποστηρίζει το κράτος. Διαφορετικά, είναι δύσκολο για το κράτος να κάνει πράξη μια πολιτική προσανατολισμένη στην ευημερία της κοινωνίας. Εάν θα πρέπει να εφαρμόζονται όλοι οι στόχοι του μόνον μέσω καταναγκασμού, τότε το κράτος αυτό σύντομα θα πάψει να είναι πια ένα φιλελεύθερο κράτος.
 
Επομένως, είναι πιο δύσκολο να κυβερνήσεις πολίτες χωρίς ηθική από το να κυβερνήσεις πολίτες με ηθική;
Αυτό που μπορούμε να πούμε είναι το εξής: Το εύτακτο κράτος πρέπει να υποστηρίζεται από ένα ήθος στην κοινωνία.
  
Δεν μπορεί το ίδιο το κράτος να δημιουργήσει αυτή την ηθική;
Ένα φιλελεύθερο κράτος μπορεί να υποστηρίξει και να ενθαρρύνει την ηθική υπόσταση των πολιτών του, αλλά δεν μπορεί να την δημιουργήσει αυτό το ίδιο ή να την εγγυηθεί. Διότι, αν επιδιώξει να επιβάλει το ίδιο στους πολίτες του και να κάνει πράξη με τις εξουσιαστικές μεθόδους του ένα ήθος ή κάποια ηθικά δόγματα, τότε δεν θα είναι πια ένα φιλελεύθερο κράτος.
  
Πώς μπορεί το κράτος να υποστηρίζει και να ενισχύει την πολιτική ηθική; 
Κυρίως μέσω της παιδευτικής αποστολής του σχολείου, αν και δυστυχώς, μόνο πολύ ασθενώς γίνεται αυτό κατανοητό σήμερα. Επιπλέον, το κράτος μπορεί το ίδιο να θέτει και να κάνει πράξη με αξιοπιστία ηθικούς στόχους, για παράδειγμα την κοινωνική δικαιοσύνη, και έτσι να δημιουργεί ένα κλίμα μέσα στο οποίο θα λαμβάνεται σοβαρά υπόψη η ηθικότητα. 

Ναταλία Σεργκέγεβνα Γκοντσάροβα: Γάτες (1913)

Συστημικός παρασιτισμός*, μάχες με ανεμόμυλους - oι «κερδισμένοι της Μεταπολίτευσης» οδηγούν όλοι μαζί το κάρο πιο βαθειά στη χαράδρα

Διαρκές φαινόμενο στις τελευταίες δεκαετίες στην Ελλάδα, πριν και μετά την κρίση, με κυβερνήσεις να έρχονται και να παρέρχονται, είναι το εξής: Οι σημαντικές κοινωνικές και πολιτικές διαμάχες για τη διαμόρφωση του οικονομικού και κοινωνικού περιβάλλοντος και για τη διαχείρισή του (άρα και για την απασχόληση και τη διοχέτευση της εργασίας ή για την διανομή του κοινωνικού προιόντος), εκδηλώνονται φανερά κυρίως γύρω από τους τομείς της ανα-παραγωγής της κοινωνίας, όπως είναι λόγου χάρη τα συστήματα εκπαίδευσης και υγείας. Δεύτερο, όχι λιγότερο σημαντικό πεδίο συγκρούσεων, είναι εκείνα τα συστήματα ή υποδομές, που εξυπηρετούν την παραγωγική δραστηριότητα αλλά δεν ανήκουν σε αυτά που δημιουργούν αξία ούτε διευρύνουν το (μη πλασματικό) κεφάλαιο. Τρίτο πεδίο συγκρούσεων, οι μηχανισμοί που εξασφαλίζουν - με «επικοινωνικούς» ή άλλους τρόπους - συναίνεση της κοινωνίας στο επικρατούν μοντέλο οργάνωσης και παραγωγής. Με άλλα λόγια, όλα αυτά που διαμορφώνουν τη συναίνεση στο κοινωνικό Συμβόλαιο του «ιδιόμορφου» ελληνικού μεταπολεμικού καπιταλισμού. 

Αντίθετα, ελάχιστες διαμάχες – άρα και ελάχιστο ενδιαφέρον ή δυνατότητα παρέμβασης των δρώντων παραγόντων – γίνονται άμεσα εμφανείς στους τομείς της ίδιας της (πραγματικής) παραγωγικής δραστηριότητας και ακόμη λιγότερες εκδηλώνονται γύρω από τις δραστηριότητες παραγωγής διεθνώς εμπορεύσιμων προϊόντων και και υπηρεσιών.

Το σύστημα υγείας και τα νοσοκομεία, το σύστημα εκπαίδευσης (δημόσιας ή ιδιωτικής), η δραστηριότητα των «εθνικών εργολάβων» (κυρίως στα δημόσια έργα οδικής φύσης), γενικά το πεδίο δράσης των προμηθευτών του δημοσίου, ακόμη και η προμήθεια οπλικών συστημάτων, ήταν και είναι είναι οι τομείς που μονοπωλούν το ενδιαφέρον και ορίζουν το πλαίσιο για τις διαμάχες στη δημόσια σφαίρα εδώ και πολύ καιρό, πολύ πριν τα μνημόνια, σε εποχές ανόδου ή πτώσης του ΑΕΠ. 

Ο Martin Jay για την Κριτική Θεωρία: Παράδοση ως διαρκής δημιουργία, χωρίς ιδεολογικές ορθοδοξίες, φετίχ και περιχαρακώσεις

συνέντευξη με τον Μάρτιν Τζέι

© Platypus Review #83 | Φεβρουάριος 2016 - Critical Theory, Marxism, social evolution: An interview with Martin Jay. Τον Οκτώβριο του 2015 ο Αμερικανός ιστορικός Martin Jay συζήτησε για την Κριτική Θεωρία και τη Σχολή της Φρανκφούρτης με τους Jamie Keesling και Spencer A. Leonard της Platypus Affiliated Society.

 

Amie Keesling: Το βιβλίο σας Dialectical Imagination (1973 ελλ. Η Διαλεκτική Φαντασία) είχε τεράστια επιρροή για την υποδοχή της θεωρίας Σχολής της Φραγκφούρτης [στις ΗΠΑ]. Ποιό ήταν το πνευματικό περιβάλλον στο οποίο απευθυνόσασταν στις δεκαετίες του 1960 και του 1970; Τι σας παρακίνησε να το γράψετε;

Martin Jay: Απευθυνόμουν σε δύο κυρίως πεδία ενδιαφέροντος. Το ένα πρωτοεμφανίστηκε στη δεκαετία του 1960 αλλά έγινε έντονο στη δεκαετία του 1970 και ήταν η εκδήλωση ενός νέου ενδιαφέροντος για τους διανοούμενους που είχαν έλθει στις ΗΠΑ ως μετανάστες από την Ευρώπη [...] Το δεύτερο πεδίο ενδιαφέροντος ήταν η ανερχόμενη μορφή του Μαρκούζε (Marcuse), το έργο του οποίου αποτελούσε σε μεγάλο βαθμό αίνιγμα για τους Αμερικανούς, συμπεριλαμβανομένου και εμού. Το μίγμα Μαρξ και Φρόιντ του Μαρκούζε, το ενδιαφέρον του για την εγελιανή διάσταση του μαρξισμού και η προσπάθειά του να τα επικαιροποιήσει και να τα συνδέσει με το πολιτισμικό κλίμα της δεκαετίας του 1960, καθώς και ο αγέρωχος ουτοπισμός του, όλα αυτά ήταν πολύ νέα και άγνωστα πράγματα για τους Αμερικανούς στη δεκαετία του 1960. Συμμετείχα σε μια συλλογική έκδοση υπό την επιμέλεια των Karl Klare και Dick Howard, με τίτλο The Unknown Dimension, ο ίδιος ο τίτλος της οποίας αποτυπώνει πόσο λίγη γνώση του Δυτικού Μαρξισμού είχαμε τότε εμείς οι αγγλόφωνοι Αμερικανοί. Έγραψα το κεφάλαιο για τον Χορκχάιμερ, υπήρχαν όμως και κεφάλαια για τον Κορς, τον Λούκατς, τον Γκράμσι, τον Σαρτρ, ακόμη και για τον Αλτουσέρ. Ήταν ένα συλλογικό έργο ανάκτησης, στο οποίο προσπαθήσαμε να ανακαλέσουμε στη μνήμη ό,τι είχε ξεχαστεί [...] Υπήρχαν εκείνη την εποχή και άλλοι άνθρωποι οι οποίοι επίσης προσπαθούσαν να αξιολογήσουν την παράδοση της Κριτικής Θεωρίας, ειδικότερα οι συγκεντρωμένοι περί το περιοδικό Telos [...]

Ο Martin Jay με τους Herbert Marcuse και Leo Lowenthal (1978, από Platypus)