Πανδημία, «κοινωνίες της διακινδύνευσης» (Ούλριχ Μπεκ) και πολιτικές αυταπάτες

Αναζητώντας εργαλεία προκειμένου να εμβαθύνει η δημόσια συζήτηση για την πανδημία - για το παρόν της, για την προϊστορία της και για τα «μετά από αυτήν» - οδηγούμαστε στο πιο ευρύ ερώτημα για την αντιμετώπιση (ή τη διαχείριση) των μεγάλων διακινδυνεύσεων, όπως αυτές συνειδητοποιούνται σήμερα ή πρωτοεμφανίζονται μπροστά μας ή φαίνονται στον ορίζοντα, καθώς προχωρά ο 21ος Αιώνας. Ωστόσο, μια πολύ περιεκτική εξέταση της δέσμης ζητημάτων που αρχίζουν από τις ολοένα πιο πυκνές οικονομικές κρίσεις και την αστάθεια της πολιτικά ακαθοδήγητης παγκοσμιοποίησης και φθάνουν ως την αδιάκοπα εξελισσόμενη κλιματική κρίση, τις (καθόλου απρόβλεπτες, διότι εντελώς προβλέψιμες στατιστικά) πανδημίες και πολλά άλλα, είχε ήδη αρχίσει αρκετά πριν την αλλαγή του αιώνα. Κυρίως υπό το φώς των εννοιολογικών εργαλείων που έφεραν για πρώτη φορά στο προσκήνιο οι εργασίες του κοινωνιολόγου Ούλριχ Μπεκ (Ulrich Beck).

Ιταλία, κύλησε ο τέντζερης και βρήκε το καπάκι. Φασίστες σε εμβρυακή ηλικία και μεταμοντέρνοι μετα-φασίστες

Η Ιταλία ακολουθεί το ρεύμα που επικρατεί σε Ευρώπη και Αμερική (βλ. ΗΠΑ και τώρα Βραζιλία). Αλλά σε μια πτυχή του φαινομένου «στροφή δεξιά, μαρς!», έβαλε τα γυαλιά στους άλλους δεξιόστροφους: Έχει κυβέρνηση συνεργασίας προ-φασιστών και μετα-φασιστών. Οι «Πεντάστεροι» είναι φασίστες σε προνηπιακή κατάσταση, και φυσικά ως βρέφη δεν γνωρίζουν ακόμη τι είναι  - ας ελπίσουμε ότι δεν θα μεγαλώσουν. Ενώ η συνεταίρος τους, η «Λέγκα», αξιοποιεί την τοπική παράδοση του Μουσολινισμού και την μετεξελίσσει σε κάτι πιο «σύγχρονο», που περιλαμβάνει ένα καμουφλαρισμένο σκληρό νεοφιλελεύθερο πρόγραμμα, όπως φορολογικές απαλλαγές για πλούσιους, ενιαίο συντελεστή φορολογίας (flat tax) 15 %, περικοπές στις δαπάνες παιδείας και υγείας, το γνωστό και από αλλού, τυπικά νεοφιλελεύθερο κλείσιμο του ματιού στις επιλεγμένες «δυναμικές» και άκρως καταναλωτικές μερίδες των μεσαίων κοινωνικών στρωμάτων οι οποίες είναι και ο κορμός της εκλογικής πελατείας της κτλ. 

Η «Λέγκα» έχει την ίδια σχέση με τον παραδοσιακό ιταλικό φασισμό που έχει ο μεταμοντερνισμός με την νεωτερικότητα και με τον Διαφωτισμό: Απαρνείται τον Μουσολίνι και τον φασισμό του - ακόμη και με την Εγελιανή σημασία (Aufhebung) - για να κάνει πράξη τα πιο διεστραμμένα χαρακτηριστικά τους. Ο ίδιος ο αρχηγός τους Ματέο Σαλβίνι έχει κάτι το έντονα Μουσολινικό στο στυλ του και στην πολιτική του.

Ο Matteo Salvini της Λέγκα, κεφάτος στο Κρεμλίνο με τον Πούτιν στο μπλουζάκι

Συνεργώντας, οι δυό μαζί, «Λέγκα» και «Πεντάστεροι», μπορούν να μιλούν πειστικά στα ανασφαλή για το μέλλον μεσαία και και μικρομεσαία στρώματα των Ιταλών ψηφοφόρων με λόγο αντίστροφο από εκείνο τον παλιό προφητικό, του Ενρίκο Μπερλινγκουέρ. 

«Για μας», έλεγε ο Μπερλινγκουέρ το 1977, «η λιτότητα είναι μέσο για να αντιμετωπίσουμε το πρόβλημα στη ρίζα του και να θέσουμε τις βάσεις για την υπέρβαση ενός συστήματος, που έχει εισέλθει σε διαρθρωτική και όχι κυκλική κρίση. Ένα σύστημα, του οποίου χαρακτηριστικά γνωρίσματα είναι η σπατάλη και η υπερβολή, η έκρηξη της ιδιαιτερότητας και του ατομικισμού, ο πιο άγριος, ο πιο απερίσκεπτος καταναλωτισμός».

Αντίθετα, οι Λεγκάνοι του Σαλβίνι και οι Πεντάστεροι, συνεργαζόμενοι υπόσχονται σ΄ αυτούς τους ανασφαλείς πολίτες της εποχής της κρίσης, ότι η Ιταλία μπορεί να συνεχίσει τον γνωστό περπατημένο δρόμο του χθές, χωρίς να αλλάξει. Εν ανάγκη έξω από την Ευρωπαϊκή Ένωση, ή με το να την διαλύσουν αυτοί.

«Ανοικτά» ή «κλειστά» σύνορα; Αδέσποτη κυκλοφορία κεφαλαίων, εξωπραγματικά ιδεολογήματα, υποκριτική δημαγωγία των εθνικιστών και λαϊκιστών πολιτικών

Από τις λεγόμενες ελευθερίες διασυνοριακής κίνησης (προσώπων, εμπορευμάτων, κεφαλαίων), η σημαντική είναι η τρίτη, των κεφαλαίων. Είναι η καρδιά, η γεννήτρια και αντλία που λειτουργεί ακατάπαυστα και δίνει μορφή σ΄ αυτή τη συγκεκριμένη, ειδική μορφή παγκοσμιοποίησης, όπως έχει επικρατήσει στον κόσμο μας και την βιώνουμε εδώ και μερικές δεκαετίες. Αυτή η τρίτη «ελευθερία» δημιουργεί τις κινητήριες δυνάμεις και προκαλεί τις ροές που τρέφουν, διασφαλίζουν και μεγιστοποιούν τις άλλες δύο.
Η χωρίς ελέγχους διασυνοριακή κίνηση κεφαλαίων σε όλη την έκταση του πλανήτη εντείνει την μη ισορροπημένη οικονομική εξέλιξη στον κόσμο. Όμως επίσης, σε τελευταία ανάλυση, δημιουργεί τις δυνάμεις που ομογενοποιούν βασικές νοοτροπίες της συντριπτικής πλειοψηφίας των επτάμισυ δισεκατομμυρίων ανθρώπινων ψυχών και επηρεάζει καίρια την πολιτισμική διαμόρφωση, ιδίως των νεότερων γενεών, παρά τις εντελώς άνισες συνθήκες καθημερινής διαβίωσης, τα διαφορετικά θρησκεύματα, παραδόσεις κτλ. Tα smartphones υπάρχουν, είναι ίδια και κάνουν την ίδια δουλειά τόσο στην Καλιφόρνια, όσο και στη Νορβηγία, στη Ναμίμπια, στη Γκάνα ή στο Αφγανιστάν. Ο άνθρωπος στη Γκάνα βλέπει πως ζουν στη Σουηδία, συγκρίνει με την δική του ζωή, και με βάση αυτό διαμορφώνει ελπίδες, φόβους, επιθυμίες, απέχθειες, προσδοκίες, κίνητρα για το πού να πάει και σε τί να ρίξει μαύρη πέτρα πίσω του.
Φυσικά με την «ελεύθερη» διακίνηση κεφαλαίων έγινε και πιο εύκολη η χρηματοδότηση πολέμων και πολέμαρχων, εκεί όπου βλέπουμε να διεξάγονται τις τελευταίες δεκαετίες, με τα γνωστά αποτελέσματα.
Όμως, το ζήτημα που σπάνια συζητιέται είναι το εξής: ¨Ολοι αυτοί οι πολιτικοί ή ιδεολόγοι (δηλαδή σπορείς ψευδούς συνείδησης) που αντλούν υποστήριξη με εργαλείο την αντίθεσή στα λεγόμενα ανοικτά σύνορα, από τον Βίκτορ Ορμπάν της Ουγγαρίας και τους Γερμανούς Εναλλακτικούς μέχρι τον Ντόναλντ Τραμπ και τον Βλαντίμιρ Πούτιν, θέλουν περιορισμούς μόνον στις δύο από τις «τρείς ελευθερίες κίνησης»: Των προσώπων και των εμπορευμάτων. Ποτέ δεν μίλησαν για ελέγχους ή για πολιτική ρύθμιση, φορολόγηση, εξορθολογισμό της κίνησης κεφαλαίων. Προτείνουν περιορισμούς στην κίνηση προσώπων και εμπορευμάτων, αλλά είναι φανερό πως δεν θέλουν ούτε λέξη να ακούσουν για ρυθμίσεις στην κίνηση κεφαλαίων. 

© La Croix

Ο Ενρίκο Μπερλινγκουέρ (1922 - 11 Ιουνίου 1984) εναντίον του καταναλωτισμού

 Τριάντα χρόνια μετά τον θάνατό του

  
του Αλεσσάντρο Λεογκράντε
  
Alessandro Leogrande -  Berlinguer contro il consumismo © Lo Straniero (Νοέμβριος 2010)

Μερική μετάφραση - σχολιασμός απο τον Θανάση Γιαλκέτση ("Εφημερίδα των Συντακτών") 

   

Τον Ιανουάριο του 1977 ο Enrico Berlinguer εισήγαγε στην πολιτική συζήτηση της Ιταλίας μια πρόταση λιτότητας. Το έκανε σε δύο διάσημες ομιλίες, στη Ρώμη και το Μιλάνο. Στη Ρώμη, στο Teatro Eliseo, σε συνέδριο για το Κομμουνιστικό Κόμμα Ιταλίας και τους διανοούμενους. Στο Μιλάνο, στο Teatro Lirico, σε μια συνάντηση με τους κομμουνιστές εργάτες. Οι Edizioni del' Asino επανέκδοσαν to 2010 τις δύο αυτές παρεμβάσεις σε έναν μικρό τόμο (La via dell’austerità - Ο δρόμος της λιτότητας -  Προς ένα νέο μοντέλο ανάπτυξης, με πρόλογο του Salvatore Mannuzzu - περιέχεται στη νέα ελληνική έκδοση). Προηγουμένως το είχαν εκδόσει οι Editori Riuniti, αλλά η έκδοση εκείνη είναι εξαντλημένη. 
Αυτές οι δύο μεγάλης σημασίας ομιλίες, δέχθηκαν τότε πολλές επικρίσεις και επαίνους, σήμερα όμως είναι σχεδόν ξεχασμένες. Αξίζει όμως να ξαναδιαβαστούν και να αναλυθούν εκ νέου, γιατί πολλές απο τις ιδέες του ευρωκομμουνισμού, όπως η ρήξη με το Σοβιετικό σύστημα (που ήλθε πολύ καθυστερημένα), η κριτική εναντίον της διαφθοράς του κομματικού συστήματος ή αυτή η πρόταση της λιτότητας, υποδεικνύουν δρόμους διεξόδου από μια κρίση, που όπως φαίνεται, θα έχει «λαμπρό» μέλλον. Κρίση συστημική, κρίση του συνόλου της ιταλικής κοινωνίας και όχι μόνον του κομματικού συστήματος. 

Με την κόρη του Μπιάνκα

Ο «υπαρκτός εκσυγχρονισμός», η κεντροαριστερά, τα προγραμματικά και τα ηθικο-πολιτικά

Παράσταση του Μπίντερμαν και των Εμπρηστών (Μαξ Φρίς)

Η συζήτηση για την κεντροαριστερά, ιδιαίτερα μετά το ξεκίνημα των «58», επικεντρώθηκε σε θέματα πολιτικής τοπογραφίας και προσώπων: «Τι είναι κεντροαριστερά - ή τι είναι κέντρο και τι αριστερά, τί ανάμεσά τους και τί πέρα απο αυτά», η σχέση με το ΠΑΣΟΚ ή και με την ΔΗΜΑΡ, τι είναι «μεταρρυθμιστικός (ή και εκσυγχρονιστικός) χώρος» στην Ελλάδα. Στην καλύτερη περίπτωση, ανοίχθηκε και το ζήτημα τι μπορεί να είναι Σοσιαλδημοκρατία στη σημερινή Ευρώπη και πως αυτό μεταφράζεται για τις ανάγκες στα δικά μας Νότια Βαλκάνια. Αλλά με τρόπο ιδεολογικό, δηλαδή που κινδυνεύει να γίνει ψευδής συνείδηση. Η συζήτηση πήγε σε κατεύθυνση αδιέξοδη, κατά τη γνώμη μου στα όρια της ομφαλοσκόπησης.

Ιστορικός συμβιβασμός σε καιρούς κρίσης

 του Νίκου Ξυδάκη

Από την εφημερίδα "Καθημερινή", Ιστορικός συμβιβασμός σε καιρούς κρίσης (29 Σεπτεμβρίου 2013)

και την ιστοσελίδα βλέμμα

Πριν από λίγες ημέρες, η διεθνής κοινή γνώμη θυμήθηκε πάλι πώς ο δημοκρατικός πρόεδρος Σαλβαντόρ Αλιέντε έπεφτε νεκρός, την 11η Σεπτεμβρίου 1973, από τις σφαίρες των πραξικοπηματιών του δικτάτορα Πινοσέτ. Το μεγαλύτερο δημοκρατικό πείραμα της Λατινικής Αμερικής και του κόσμου έπαιρνε τέλος, μόλις έξι μήνες μετά την εκλογική νίκη της Λαϊκής Ενότητας του Αλιέντε. Ο Χιλιανός ηγέτης είχε κερδίσει την κυβέρνηση ειρηνικά, κοινοβουλευτικά, αλλά δεν μπόρεσε να πάρει ποτέ την εξουσία.

Η ιστορική ήττα του δημοκρατικού σοσιαλισμού στη Χιλή διέψευσε τις προσδοκίες των κομμουνιστικών κομμάτων στη Δυτική Ευρώπη για μια ειρηνική ανάληψη της εξουσίας. Ελάχιστες μέρες μετά το πραξικόπημα στη Χιλή, ο διακεκριμένος ηγέτης του μεγαλύτερου κομμουνιστικού κόμματος της Δύσης, ο μαρκήσιος Ενρίκο Μπερλινγκουέρ, δημοσίευσε τρία άρθρα στην επιθεώρηση Rinascita (Ελληνική μετάφραση: "Ιστορικός συμβιβασμός", εκδ. Θεμέλιο), με τα οποία άλλαξε την ιστορική πορεία του Ιταλικού Κομμουνιστικού Κόμματος και των αντίστοιχων κομμάτων στην Ευρώπη. Η στρατηγική απόληξη των άρθρων του Μπερλινγκουέρ ήταν ο περίφημος «ιστορικός συμβιβασμός» (compromesso storico): Το ΙΚΚ θα ακολουθούσε μια πολιτική ευρύτατων συμμαχιών, με τους σοσιαλιστές και τους καθολικούς, για να απεμπλακεί οριστικά από τη «στρατηγική της έντασης» που προωθούσαν οι νεοφασίστες και για να τερματίσει τον αποκλεισμό του από την εξουσία, έτσι ώστε να συμμετάσχει σε μια κυβέρνηση για ενίσχυση και μεταρρύθμιση του δημοκρατικού κράτους. Με τα λόγια του: 

«Η αντιπαράθεση και η μετωπική σύγκρουση ανάμεσα στα κόμματα που έχουν βάση μέσα στον λαό, και από τα οποία σημαντικές μάζες του λαού αισθάνονται ότι εκπροσωπούνται, οδηγούν στη ρήξη, στον κυριολεκτικό διχασμό της χώρας, που θα ήταν μοιραίος για τη δημοκρατία και θα παρέσυρε τα ίδια τα θεμέλια του δημοκρατικού κράτους.

Ενρίκο Μπερλινγκουέρ (1922 - 11 Ιουνίου 1984): Η ηθική διάσταση στην κρίση της πολιτικής

Οι κλασικές επισημάνσεις για την πολιτική κρίση του Ενρίκο Μπερλινγκουέρ, σε μιά ιστορική συνέντευξη που δόθηκε στον Εουτζένιο Σκάλφαρι της εφημερίδας Ρεπούμπλικα (28 Ιουλίου 1981). Aλήθεια, δεν μοιάζει σαν να δόθηκε χθές;
Μεταφρασμένη στα Ελληνικά απο τον Στάθη Λουκά, δημοσιεύθηκε στην εφημερίδα Αυγή (02/04/2010) και αναδημοσιεύθηκε στην ιστοσελίδα Ecoleft. Μόλις συμπληρώθηκαν 29 χρόνια από τον πρόωρο θάνατο του ηγέτη του Ιταλικού Κομμουνιστικού Κόμματος, ενός από τους πιό ξεχωριστούς και πιό σημαντικούς πολιτικούς της Ευρώπης στο δεύτερο μισό του 20ου αιώνα. Η επέτειος είναι μια ευκαιρία να γίνουν και πάλι αντικείμενο προβληματισμού, λησμονημένες ιδέες που περιέχονται σ' εκείνη τη συνέντευξη. 

Γ. Ρ. 

Η καπηλεία του κράτους από τα κόμματα

[…] Τα σημερινά κόμματα είναι πάνω απ’ όλα μηχανές εξουσίας και πελατειακών σχέσεων: Τα χαρακτηρίζει ελλιπής και αλλοιωμένη γνώση της ζωής και των προβλημάτων της κοινωνίας και του κόσμου, διαθέτουν λιγοστές ιδέες, λειψά ή ασαφή ιδανικά και προγράμματα και στερούνται παντελώς αισθημάτων και κοινωνικο-πολιτικού πάθους. Διαχειρίζονται συμφέροντα, ποικίλα, αντιφατικά, αμφίβολα κάποτε, πάντως χωρίς την παραμικρή σχέση με τις απαιτήσεις και τις αναδυόμενες ανάγκες των ανθρώπων, ή, πάλι, τις διαστρεβλώνουν χωρίς να επιδιώκεται το κοινό καλό. Η ίδια η οργανωτική δομή τους προσαρμόστηκε σ’ αυτό το μοντέλο, και δεν είναι πια οργανωτές του λαού, σχηματισμοί που προωθούν την πολιτικο-κοινωνική ωριμότητα και πρωτοβουλία: είναι μάλλον ομοσπονδίες ρευμάτων, που αποπνέουν καμαρίλα, καθένα με αρχηγό, υπαρχηγό κ.λπ.

Με τον Ρομπέρτο Μπενίνι, 1983

Απολογισμός και νεκρολογία: Ένας χρόνος τρικομματικού κυβερνητικού συνασπισμού και το τέλος του

 του Γιώργου Β. Ριτζούλη
      

Η αποχώρηση του κόμματος της "Δημοκρατικής Αριστεράς" από τον κυβερνητικό συνασπισμό με αφορμή τα γεγονότα της ΕΡΤ και η μετάβαση από τρικομματικό σε δικομματικό σχήμα κυβέρνησης, ξάφνιασε πολλούς. Άλλους, όπως ο γράφων, όχι. 
Ωστόσο, ένα σημαντικό πολιτικό στοίχημα της περιόδου που διανύουμε και ζητούμενο διαρκούς επίπονης διερεύνησης, δεν άλλαξε. Απέκτησε μόνον πιό ευνοικές αφετηρίες για θετική απάντηση:
Μπορεί, και πώς; - στα πλαίσια της αναντικατάστατης αρχής ότι η "δημοκρατία δεν έχει αδιέξοδα" - να συγκροτηθεί ένα πολυκομματικό άθροισμα, προγραμματικά και αριθμητικά ικανό να αποτελέσει εναλλακτική λύση στον αποκλειστικό πλέον κυβερνητικό συνασπισμό των δύο κομμάτων που φέρουν την ευθύνη για τον "ιστορικό εκτροχιασμό της χώρας";* Προφανώς, με ισχυρότερη δύναμη το κόμμα του ΣΥΡΙΖΑ, που να έχει όμως αποκτήσει στοιχειώδη προγραμματική συνοχή και πολιτική αντοχή για πλεύση σε "θάλασσες με πολλά μποφώρ".