Αριστείδης Μπαλτάς: Μιχάλης Παπαγιαννάκης - εκ του πλαγίου

© Η Αυγή - Αριστείδης Μπαλτάς: Μιχάλης Παπαγιαννάκης - εκ του πλαγίου, 1.6.2020
  

Ο Αριστείδης Μπαλτάς, με την ευθυκρισία που προσφέρει η απόσταση του χρόνου, επαναξιολογεί εν συντομία την πολιτική κληρονομιά που άφησε ο Μιχάλης Παπαγιαννάκης. Από τα πρώτα, τα συνθετικά και δημιουργικά χρόνια του περιοδικού Ο Πολίτης στις δεκαετίες του 1970 και 1980, χρόνια προαγωγής της πολιτικής παιδείας, μέχρι τις αδιαφανείς, συσκοτιστικές δεκαετίες 1990-2000, με τα ιδεολογήματα που έκαναν άγονο κάθε σπόρο πολιτικής, ένθεν κακείθεν. Ποιός θυμάται τώρα, και θεωρεί σοβαρά πράγματα, τις τότε διαμάχες για σύμβολα και για δόγματα, εκείνα τα πέτρινα χρόνια των ιδεολογημάτων χωρίς ίχνος προγραμματικής πολιτικής; Και - εκτός εκείνου του πολιτικού προσωπικού που το θυμάται καλά και το επαναλαμβάνει κάθε τόσο ως νέα κωμωδία - ποιός θυμάται, επίσης, το «βρώμικο 89»; Και πώς το θυμούνται, όσοι το θυμούνται; Και πόσοι τολμούν να κάνουν τους λογαριασμούς τους με εκείνο το άγονο παρελθόν, όπως κάνει ο Α. Μπαλτάς; Πόσοι αναγνωρίζουν, ή έστω εξετάζουν και το ξανασκέφτονται, πότε-πού-ποιοί νίκησαν, ποιοί ηττήθηκαν εκείνη την εποχή; Πόσοι αναγνωρίζουν σήμερα, ποιοί παραγνωρισμένοι και ηττημένοι είναι ακριβώς εκείνοι που πρόβλεψαν έγκαιρα το ελληνικό ναυάγιο του 2008-2010, έχοντας συνειδητοποιήσει μέσα τους βαθιά, ότι η δήθεν ισχυρή Ελλάδα του 2004 θα αποδειχτεί σε λίγα χρόνια παραλλαγή αποτυχημένου κράτους; Ελάχιστοι, δυστυχώς. Ελάχιστοι από τους «από δω», ελάχιστοι από τους «από εκεί», ελάχιστοι κι από όσους είναι «ανάμεσα» ή στέκονται «απέξω».
Πώς μάς φαίνονται τώρα όλα εκείνα, εν μέσω των πολλαπλών κρίσεων; Πώς θα φαίνονται αύριο, όταν και άλλοι πολλοί, ποικίλων ιδεολογικών και πολιτικών αποχρώσεων, ίσως συνειδητοποιήσουν (πολύ αργά, αλλά ακόμη κι έτσι είναι προτιμότερο από το ποτέ), ότι δεν υπάρχει μηχανή του χρόνου, ούτε άλλος τρόπος επιστροφής στο χθες;

Γ. Ρ.

 

Πρώτοι καιροί του περιοδικού «Ο Πολίτης». Άγγελος Ελεφάντης από τότε και μέχρι τέλους. Δίπλα του από την αρχή ο Μιχάλης Παπαγιαννάκης. Φίλος του στενός από το Παρίσι. Παρά τις αμοιβαία αποδεκτές διαφωνίες. Ιδεολογικές θα τις έλεγα. Ο Άγγελος, «κομμουνιστής της ανανέωσης», ο Μιχάλης, «αριστερός σοσιαλιστής». Επίσης της ανανέωσης. Και επ’ ουδενί «σοσιαλδημοκράτης». Με τις συνδηλώσεις που εξακολουθεί να φέρει ο όρος από τότε. Κοινός τόπος η «ανανέωση» της Αριστεράς. Παρά την ασάφεια του όρου και μολονότι αυτός δεν άρεσε τότε σε αρκετούς. Γιατί φαινόταν να παραπέμπει σε αναπαλαίωση μνημείου και σε δοξαστικό μιας απροσδιόριστης «νεότητας». Γιατί ο όρος κάλυπτε και δεν αναδείκνυε τα ζητήματα της κομμουνιστικής και της αριστερής παράδοσης που όφειλαν να τεθούν αυτοκριτικά σε ριζική επανέξεταση. Σε σχέση, π.χ., με την πορεία τού «διεθνούς κομμουνιστικού κινήματος», όπως λεγόταν τότε, και με τις εξελίξεις στη Σοβιετική Ένωση και στα «καθεστώτα σοβιετικού τύπου», όπως επίσης λέγονταν τότε. 

Η Αμερική σε κρίση - δολοφονίες Μάρτιν Λούθερ Κίνγκ και Ρόμπερτ Κέννεντυ. Η Άνοιξη της Πράγας και η «άλλη άνοιξη του '68»

Το 1968 δεν ήταν μόνον χρονιά του Μάη του Παρισιού. Η άνοιξη εκείνη ήταν εποχή μεγάλων κρίσεων σε όλο τον πλανήτη, στιγμή συμπυκνωμένων ιστορικών γεγονότων. Η στρατιωτική εμπλοκή των ΗΠΑ στον πόλεμο του Βιετνάμ έπαιρνε μεγάλη έκταση και η «άλλη Αμερική», του κινήματος ειρήνης, του φοιτητικού κινήματος και των λιποτακτών, προσπαθούσε να την σταματήσει. Ο αγώνας για τα ίσα δικαιώματα μαύρων και λευκών ήταν τότε στο αποκορύφωμά του, είχε όμως ήδη πίσω του μεγάλη ιστορία. Όταν ο Μάρτιν Λούθερ Κίνγκ είχε εκφωνήσει τον διάσημο λόγο του «I Have A Dream», στην πορεία προς την Ουάσιγκτων (28 Αυγούστου 1963), το FBI τον είχε περιγράψει ως «τον πιό επικίνδυνο και επιδραστικό Νέγρο ηγέτη σε όλη τη χώρα». 
Στην Τσεχοσλοβακία, με την αλλαγή κυβέρνησης, το αντισταλινικό κίνημα εκδημοκρατισμού βρέθηκε στην εξουσία. Ο νέος ηγέτης Αλεξάντερ Ντούμπτσεκ τον Φεβρουάριο του 1968 κατάργησε τη λογοκρισία, στις 5 Απριλίου παρουσίασε το πρόγραμμα δημοκρατικών μεταρρυθμίσεων, τον Ιούνιο δημοσιεύθηκε το «Μανιφέστο των 2000 λέξεων» του συγγραφέα Λούντβικ Βάτσουλικ.
  
Οι δυνάμεις της αντίδρασης αντέδρασαν με βία. Χτύπησαν και στις ΗΠΑ και στο Σύμφωνο της Βαρσοβίας. Στις 4 Απριλίου 1968 δολοφονήθηκε ο Μάρτιν Λoύθερ Κίνγκ στη Μέμφις του Τενεσσή.
Δυό βδομάδες πρίν, στις 18 Μαρτίου 1968, ο υποψήφιος για την προεδρία των ΗΠΑ Ρόμπερτ Κέννεντυ είχε εκφωνήσει τον περίφημο λόγο του στο Πολιτειακό Πανεπιστήμιο του Κάνσας.
Στις 6 Ιουνίου 1968 ο Ρόμπερτ Κέννεντυ δολοφονήθηκε στο Λος Άντζελες της Καλιφόρνια.

                

Η αναστατωμένη Άνοιξη του 1968 συνεχίσθηκε το καλοκαίρι με την κατάπνιξη του εκδημοκρατισμού στην Τσεχοσλοβακία.

Τη νύχτα προς την 21η Αυγούστου 1968, στρατεύματα χωρών του Συμφώνου της Βαρσοβίας (της τότε Σοβιετικής Ένωσης, της Πολωνίας, της Ουγγαρίας και της Βουλγαρίας) εισέβαλαν στην Τσεχοσλοβακία. Η εισβολή είχε το κωδικό όνομα «Επιχείρηση Δούναβης». Στις λίγες μάχες έχασαν τη ζωή τους 98 Τσέχοι και Σλοβάκοι στρατιώτες και από την άλλη πλυρά των εμπολέμων 50 στρατιώτες του Συμφώνου της Βαρσοβίας. Ο Ντούμπτσεκ ζήτησε απο τους άμαχους πολίτες να μην προβάλλλουν αντίσταση. Η «τάξη» αποκαταστάθηκε. Οι χώρες της Δύσης περιορίστηκαν σε λεκτικές καταδίκες της εισβολής, από φόβο μην επεκταθεί η κρίση σε πυρηνικό πόλεμο. Γιουγκοσλαβία και Ρουμανία τάχθηκαν στο πλευρό του Ντούμπτσεκ. Τα Κομμουνιστικά κόμματα Ιταλίας και Γαλλίας καταδίκασαν την επέμβαση. Ήταν το «σημείο μη επιστροφής» στο δρόμο της χειραφέτησής τους από το καθεστώς της Μόσχας.

Ήταν μια στιγμή γενικού αναβρασμού και κρίσης στο κλίμα του Ψυχρού Πολέμου, περίοδος αμφισβήτησης από τους λαούς του χωρισμού του κόσμου σε δύο στρατόπεδα. Τα αιτήματα για ελευθερία, ισότητα και δικαιοσύνη ακούγονταν από κάθε γωνιά του πλανήτη. Όμως στην Ελλάδα είχαμε ήδη κλείσει ένα χρόνο δικτατορικού καθεστώτος και το τέλος του δεν φαινόταν στον ορίζοντα.
 

Ο λόγος του Ρόμπερτ Κέννεντυ στο Πολιτειακό Πανεπιστήμιο του Κάνσας είναι μια σημαντική, σπάνια κατάθεση πολιτικής ειλικρίνειας, ανεπανάληπτη κληρονομιά εκείνης της εποχής. Ο Ρ. Κέννεντυ μιλά για την κοινωνία, την οικονομία, το περιβάλλον και για την χαμένη τιμή της χώρας του, εξαιτίας της εμπλοκής της στον πόλεμο του Βιτενάμ. Αυτά που είπε το 1968, παραμένουν σήμερα, τόσα χρόνια μετά, ολοφάνερες διαπιστώσεις διαχρονικής ισχύος. Και ανεκπλήρωτες, οι πιο πολλές.

«Όλα πρέπει ν' αλλάξουν για να παραμείνουν ίδια», έλεγε ο Τανκρέντι (Αλαιν Ντελόν) στο θείο του, ντον Φαμπρίτσιο, πρίγκιπα της Σαλίνα (Μπαρτ Λάνκαστερ), στην ταινία Γατόπαρδος του Λουκίνο Βισκόντι).
Όλα άλλαξαν για να μείνουν ίδια.

Υπάρχουν άραγε εξέχοντες σημερινοί πολιτικοί, οπουδήποτε στον κόσμο, που θα μπορούσαν να μιλήσουν με αυτά τα λόγια, όπως ο Ρόμπερτ Κέννεντυ;

Γ. Ρ.

© SHIRA BEZALE / Der Spiegel

Ρόμπερτ Κέννεντυ - Λόγος στο Πανεπιστήμιο του Κάνσας
 
Robert F. Kennedy Speeches - Remarks at the University of Kansas, March 18, 1968 (μετάφραση στα ελληνικά από τον Άγγελο Ελεφάντη, 2007)

  

«...Το Ακαθάριστο Εθνικό Προιόν μας ανέρχεται τώρα σε περισσσότερα από 800 δις δολλάρια το χρόνο. Όμως, εάν επρόκειτο να κρίνουμε τις ΗΠΑ με κριτήριο αυτό το ΑΕΠ, άς θυμόμαστε ότι στο ΑΕΠ περιλαμβάνουν και την ρύπανση της ατμόσφαιρας, την διαφήμιση του καπνίσματος, αλλά και τα ασθενοφόρα για να μαζεύουμε τραυματισμένους στα σφαγεία των αυτοκινητόδρομων.

Το ΑΕΠ περιλαμβάνει τα ειδικά συστήματα ασφαλείας για τις πόρτες μας, αλλά και τις φυλακές για ανθρώπους που τις παραβιάζουν. Περιλαμβάνει την καταστροφή των δασών κωνοφόρων και τον χαμό των θαυμάτων της φύσης μας από τη χαοτική επέκταση των πόλεων. Περιλαμβάνει τις βόμβες ναπάλμ και τις πυρηνικές κεφαλές, και τα θωρακισμένα οχήματα για την αστυνομία που καταστέλλει τις ταραχές στις πόλεις μας. Περιλαμβάνει τα τουφέκια και τα μαχαίρια, περιλαμβάνει και τα τηλεοπτικά προγράμματα μας που δοξολογούν την βία για να πουλιούνται βίαια παιχνίδια στα παιδιά μας.

Ωστόσο, το ΑΕΠ δεν δίνει δεκάρα για την υγεία των παιδιών μας, για την ποιότητα της εκπαίδευσης τους ή για την χαρά του παιχνιδιού τους. Δεν μετρούν στο ΑΕΠ η ομορφιά της ποίησής μας, η δύναμη και αντοχή των γάμων μας, η ευφυία των δημόσιων συζητήσεών μας, η ακεραιότητα των δημόσιων λειτουργών μας. Δεν μετρά ούτε το πνεύμα μας, ούτε το θάρρος μας, ούτε η σοφία μας, ούτε οι γνώσεις μας, ούτε η συμπόνοια μας, ούτε η αφοσίωσή μας στη χώρα μας.

Συνοψίζοντας: Το ΑΕΠ μετρά τα πάντα, εκτός απ' αυτά που κάνουν τη ζωή ν' αξίζει. Και μας λέει τα πάντα για την Αμερική, εκτός από ένα: Γιατί να είμαστε υπερήφανοι που είμαστε Αμερικανοί.

Εάν αυτό είναι αλήθεια εδώ, σε τούτη τη χώρα, τότε είναι αλήθεια και οπουδήποτε αλλού στον κόσμο.

Από την αρχή, η πιό μεγάλη περηφάνεια μας ήταν η υπόσχεση του Τζέφφερσον, ότι εμείς, εδώ σ' αυτή τη χώρα, θα είμαστε η πιό μεγάλη ελπίδα της ανθρωπότητας. Και τώρα, κυττώντας τον πόλεμο στο Βιετνάμ, αναρωτιόμαστε άν εξακολουθούμε να διατηρούμε τον αρμόζοντα σεβασμό για τη γνώμη της ανθρωπότητας, και άν η γνώμη αυτή διατήρησε τον αρμόζοντα σεβασμό για εμάς, ή άν, όπως κάποτε η αρχαία Αθήνα, θα στερηθούμε κάθε συμπάθεια και υποστήριξη, και τελικά την ίδια την ασφάλειά μας, καθώς κυνηγάμε με τρόπο χονδροειδή και ανελέητο, τους δικούς μας ιδιαίτερους στόχους και τους αποκλειστικά δικούς μας σκοπούς...» 

ΥΓ - Ιούνιος 2020: Τότε, το 1968, ακούστηκαν αυτά από εξέχοντα Αμερικανό πολιτικό, o οποίος δυόμισυ μήνες μετά δολοφονήθηκε. Πενηνταδύο χρόνια μετά ο τωρινός Πρόεδρος των ΗΠΑ απαντά: «America First». Και πράττει αναλόγως. Όλα άλλαξαν εκεί, για να μείνουν ίδια, αμετακίνητα, τα βασικά. Αυτή ακριβώς η πολιτική και ηθική αποτελμάτωση είναι ο ορισμός της ιστορικής παρακμής μιας κοινωνίας και ενός έθνους.
 
Η επιλογή αυτού του αποσπάσματος από τον λόγο του Ρ. Κέννεντυ και η μετάφραση στα ελληνικά (με ελάχιστες μεταβολές) είναι του Άγγελου Ελεφάντη. Είχε παρουσιαστεί στο τεύχος 160 του Πολίτη (Νοέμβριος 2007) στο άρθρο του Ελεφάντη «Πέρα από τη μεγέθυνση». Μάλιστα, το περιεχόμενό του ήταν, κατά κάποιο τρόπο, η αφορμή για να γράψει το άρθρο εκείνο, το οποίο ήταν ένα από τα τελευταία του. Έξι μήνες πριν πεθάνει. Τούτη η αναδημοσίευση, με αφορμή τα γεγονότα στις ΗΠΑ και τη επέτειο της δολοφονίας του Ρόμπερτ Κέννεντυ (6 Ιουνίου 1968), έρχεται επίσης να μας θυμίσει πάλι τον Άγγελο Ελεφάντη, 12 χρόνια μετά τον θάνατό του (29 Μαΐου 2008), ως ένας ακόμη μικρός φόρος τιμής για τον άνθρωπο, τις ιδέες του, τα γραπτά και τα έργα του.
   
 
Robert F. Kennedy Speeches: Remarks at the University of Kansas (ολόκληρη η ομιλία απομαγνητοφωνημένη - στο ίδρυμα John F. Kennedy Presidential Library and Museum)

 

Άγγελου Ελεφάντη: «Πέρα από τη μεγέθυνση» (στον ψηφιοποιημένο Πολίτη - Αρχεία Σύγχρονης Κοινωνικής Ιστορίας /ΑΣΚΙ)

Λόγος για την ερχόμενη, την πραγματικά μεγάλη κρίση: Ο Πολίτης Άγγελος Ελεφάντης (1936 - 29 Μαΐου 2008)

 

Alex Kotch: Στη χώρα των βαρόνων ληστών άλλοτε, των αναρχο-καπιταλιστών τώρα - Πώς ο πιο βαθύς καρκίνος διαδίδεται σε πανεπιστήμια, κοινοβούλια, κυβερνητικούς θεσμούς 
  

Τα απομεινάρια μιας ημέρας του Ιουλίου 2015Τρία χρόνια μετά από ένα δημοψήφισμα

Το δημοψήφισμα του 2015 ήταν απόφαση εν θερμώ ζαλισμένων μυαλών. Έθεσε λάθος ερώτημα σε λάθος χρόνο. Ήταν στιγμιαία εκτόνωση πολιτικού ανορθολογισμού που την κυοφόρησε μια εσφαλμένη πολιτική διαρκείας· ωστόσο, άν το δούμε υπό ιστορική οπτική γωνία, δημιούργησε σωστό αποτέλεσμα.

Γράφαμε λίγο πριν το δημοψήφισμα, τον Ιούνιο του 2015 (Οι υπνοβάτες και ο βαρώνος Μινχάουζεν - πολιτικό λάθος και σωστό δημοψήφισμα, 28.6.2015):

Γιάννης Παπαθεοδώρου: Μέρα Μαγιού Άγγελος Ελεφάντης, Μιχάλης Παπαγιαννάκης

© Μεταρρύθμιση - Γιάννης Παπαθεοδώρου: Μέρα Μαγιού, 30.05.2017

Στις 29 Μαΐου 2008, πέθανε ο Άγγελος Ελεφάντης. Στις 26 Μαΐου 2009, πέθανε ο Μιχάλης Παπαγιαννάκης. Στη συγχρονική - και μάλλον επιλεκτική - μνήμη πολλών παλαιών συντρόφων και φίλων, ο πρώτος συνδέθηκε εξακολουθητικά με την ύστατη έκκληση του για οργάνωση των αριστερών πολιτών «στο κόμμα που μας έλαχε», ενώ ο δεύτερος με τη δήλωση πως θα «κλείσει τελευταίος την πόρτα» στον παλαιό ΣΥΝ. Και οι δύο δηλώσεις είναι υπαρκτές, και βέβαια διατυπωμένες μέσα σε συγκεκριμένα ιστορικά και πολιτικά συμφραζόμενα. Η ιδιοτελής χρήση τους, η μονότονη επανάληψη τους, καθώς και η ενίοτε προεκλογική εργαλειοποίησή τους κολάκεψαν τη διανοητική τεμπελιά της «ριζοσπαστικής Αριστεράς», ενώ ταυτόχρονα προσέφεραν το τέλειο πολιτικό άλλοθι σε κάποιους / κάποιες για να δικαιολογήσουν τις μόνιμες ή ευκαιριακές εκλογικές επιλογές τους στην κάλπη, την ώρα που ο ΣΥΡΙΖΑ φαινόταν να είναι «πάνω στο κύμα». 

Όσοι γνωρίσαμε (και αγαπήσαμε) αυτούς τους δύο ανθρώπους, ξέρουμε πόσο απεχθάνονταν τα τσιτάτα, την κοινοτυπία της εύκολης ατάκας, τη συρρίκνωση της πολιτικής σε μια επικολυρική έξαρση συναισθημάτων. Για αυτό και σήμερα, έχει ιδιαίτερη σημασία να μπορέσουμε να κατανοήσουμε την ιστορική διαδρομή τους, κυρίως σε ό,τι αφορά το αξιακό φορτίο της Ανανεωτικής Αριστεράς, μέσα στο ευρύτερο πλαίσιο ενός δημοκρατικού ανθρωπισμού, τον οποίο υπηρέτησαν - και, σε μεγάλο βαθμό, διαμόρφωσαν - ως δημόσιοι διανοούμενοι της μεταπολίτευσης [βλ. και Αριστεροί χωρίς Αριστερά, ο κύκλος που κλείνει: Άγγελος Ελεφάντης, Μιχάλης Παπαγιαννάκης, Σπήλιος Παπασπηλιόπουλος - του Λεωνίδα Λουλούδη, Νοέμβριος 2009]

ΠΑΣΟΚ και πραγματική - αλλά μεταλλαγμένη - Σοσιαλδημοκρατία του μπλερισμού-σρεντερισμού

Ανόμοια κόμματα αλλά κοινή μοίρα, φαινομενικά παράδοξη, υπεράνω συνόρων, ενδοευρωπαïκών πολιτισμικών διαφορών και διαφορετικών κομματικών συστημάτων;
   

Η ιστορική μοίρα του ΠΑΣΟΚ και η πτώση του από τον Όλυμπο της πολιτικής ισχύος στα Τάρταρα της πολιτικής αδυναμίας, όπως τουλάχιστον δείχνουν τα πράγματα σήμερα, φαίνεται να έχει κατά παράδοξο τρόπο αρκετά κοινά με την διαφαινόμενη μοίρα των λεγόμενων Νέων Εργατικών - Νέας Σοσιαλδημοκρατίας, ως απόρροια των μετεξελίξεων στην κοινωνία και την οικονομία τις τελευταίες δεκαετίες, αλλά και εξαιτίας της πολιτικής στροφής τους στις περισσότερες χώρες της Ευρώπης κατά την εποχή του μπλερισμού-σρεντερισμού. Πρόσφατο παράδειγμα, το άλλοτε πανίσχυρο Εργατικό Κόμμα της Ολλανδίας: στις εκλογές του Μαρτίου 2017 προσγειώθηκε στο 5,7 % των ψήφων. Πιό κάτω και από το ΠΑΣΟΚ.

Αυτά τα αριστερά κόμματα του ευρωπαϊκού Βορρά (και όχι μόνον, βλέπε Ισπανία) δεν ήταν νεόκοπα, αυτοσχέδια και αρχηγικά λαϊκιστικά κόμματα χτισμένα γύρω από δημαγωγούς, αλλά οι κύριοι συνεχιστές πολύπτυχων, εξελισσόμενων και μεταβαλλόμενων, ωστόσο αυθεντικών, παραδόσεων της ιστορικής Σοσιαλδημοκρατίας: Από την νεαρή ενιαία του Φρίντριχ Ένγκελς και του Άουγκουστ Μπέμπελ στην αργά συγκροτημένη σε κράτος Γερμανία, της Ελεωνόρας Μαρξ και του Ουίλλιαμ Μόρρις στη Βρετανία, του Ζαν Ζωρές στη Γαλλία, μέχρι την λαμπρή κυβερνώσα του Βίλλι Μπραντ, του Μπρούνο Κράισκυ, του Ούλοφ Πάλμε, έως και του Χέλμουτ Σμιτ και του Ζακ Ντελόρ, του τελευταίου πολιτικού που είχε ένα συνεκτικό σχέδιο για την Ευρώπη. Ήταν πολιτικοί οργανισμοί στενά και διαχρονικά συνδεδεμένοι με τον κόσμο της μισθωτής εργασίας. Ωστόσο, πολλά από τα σημερινά φαινόμενα της παρακμής τους, σε τελευταία ανάλυση δεν διαφέρουν πολύ από την καταιγιστική παρακμή του ΠΑΣΟΚ μετά το οικτρό τέλος της ελληνικής φούσκας.

Η ιστορική μοίρα του ΠΑΣΟΚ και τα νέα κεντροαριστερά όνειρα

του Γιάννη Λούλη

© Ημερησία - Γιάννης Λούλης: Ονειρεύονται, 15.4.2017 - και στον ιστοχώρο Γιάννης Λούλης
 

Η ενασχόληση με ό,τι απομένει από την κομματική έκφραση της παραδοσιακής Κεντροαριστεράς στην Ελλάδα προκαλεί παγερή αδιαφορία στη συντριπτική πλειοψηφία των πολιτών. Ποιος ασχολείται με τον χώρο αυτό; Μόνο ένας μικρόκοσμος, εντός ενός μικρόκοσμου.

 

→ Σχόλιο: ΠΑΣΟΚ και πραγματική (αλλά μεταλλαγμένη) Σοσιαλδημοκρατία του μπλερισμού-σρεντερισμού. Ανόμοια κόμματα αλλά κοινή μοίρα, φαινομενικά παράδοξη, υπεράνω συνόρων, ενδοευρωπαïκών πολιτισμικών διαφορών και ανόμοιων κομματικών συστημάτων; ← 

[...] Άραγε θα έχουν κοινή μοίρα, καθώς γεύονται τώρα τα επίχειρα της Ιστορίας εν γένει και της δικής τους κομματικής ιστορίας; Δεν το ξέρουμε ακόμη. Πιθανόν, ίσως όμως όχι. Σε κάθε περίπτωση, το μέλλον και η μοίρα της ευρωπαϊκής Σοσιαλδημοκρατίας θα κριθεί εκεί όπου γεννήθηκε τον 19ο αιώνα, εκεί όπου ενηλικιώθηκε και έχει τις πιό βαθειές ρίζες της. Και κατά πρώτο λόγο, στο κόμμα του Καρλ Μαρξ, του Φρίντριχ Ένγκελς, του Φερντινάντ Λασάλ, του Βίλχελμ Λίμπκνεχτ, του Άουγκουστ Μπέμπελ και του Έντουαρντ Μπέρνστάιν. Εξ ού και το πολύ ευρύ ενδιαφέρον για το τί είναι, τί θέλουν και τί θα κάνουν στην πράξη ο νέος πρόεδρός του, ο Μάρτιν Σουλτς, και οι άνθρωποι γύρω του.

Γ. Ρ.

Το πώς θα διαμορφωθεί ο χώρος της παραδοσιακής Κεντροαριστεράς, με ένα ή πολλά σχήματα, με την άλφα ή βήτα ονομασία, με την άλφα ή βήτα ηγεσία, ανήκει στα ενδιαφέροντα στελεχών και οπαδών, που έχουν μείνει «κολλημένοι» σε προγενέστερους χρόνους. Με τις διάφορες σημερινές μορφές της, η παραδοσιακή Κεντροαριστερά ανήκει ούτε καν στο χθες, αλλά στο προχθές. Δεν αφορά στο μέλλον.

Με την έννοια αυτή, η ενασχόληση με το όλο ζήτημα έχει μόνο νόημα ως ιστορική αναδρομή και κυρίως ως «τέλος εποχής». Διότι όντως η κρίση και κατάρρευση της παραδοσιακής Κεντροαριστεράς αποκτά ουσία εφόσον τη συνδέσουμε με την κρίση ενός ολόκληρου συστήματος, κομματικού και πολιτικού. Και τούτο, διότι από το 1981 μέχρι το ξέσπασμα της οικονομικής κρίσης, η συγκεκριμένη Κεντροαριστερά, που εξέφραζε τότε το ΠΑΣΟΚ, υπήρξε η κυρίαρχη πολιτική δύναμη του τόπου. Άλλωστε, την ίδια περίοδο, η μεγαλύτερη μάζα των ψηφοφόρων κατέτασσαν τον εαυτό τους σε έναν χώρο κεντρώο, που έγερνε ελαφρά προς τα αριστερά. Αυτόν τον χώρο κατέκτησε ο Ανδρέας Παπανδρέου, συντήρησε ο Κώστας Σημίτης και έχασε ο Γιώργος Παπανδρέου. Ολοσχερώς.

Λαϊκισμός ελληνικού τύπου και οι ιδέες ΠΑΣΟΚ. Πόσο παγερά αδιάφορος να μένει κανείς;

Όσο πιο πικρή η απογοήτευση, τόσο πιο παράλογη η οργή λίγων, τόσο πιο πολλή η απόσυρση όλο και πιο πολλών μακριά από κάθε τι πολιτικό. Έτσι χάνει το περιεχόμενό της η δημοκρατία.
 
Ι.  Αμερικανικοί καλοήθεις λαϊκισμοί - Τζέφερσον και Μπολιβάρ

«Εμείς, ο Λαός,...».

Είναι οι πρώτες λέξεις στο Προοίμιο του Συντάγματος των ΗΠΑ. Αυτό το «We, the People» συμπύκνωσε σε δυο λέξεις τη συγκρότηση του πολιτικού υποκειμένου της Αμερικανικής Επανάστασης. Συνόψισε πώς η πολιτική μετέτρεψε για πρώτη φορά στη χώρα αυτή τα άτομα-ιδιώτες της αστικής κοινωνίας σε σώμα πολιτών (citizenry, citoyens, Bürgerschaft), που διαβουλεύεται, αποφασίζει και γίνεται συντακτικό υποκείμενο, δηλαδή δημιουργός (θα έλεγε κανείς εκ του μηδενός) της συντεταγμένης Πολιτείας. Στις νεωτερικές κοινωνίες ο λαός δεν είναι ένα απλό κοινωνιολογικό δεδομένο, αλλά σε σημαντικές ιστορικές στιγμές «κατασκευάζεται» πολιτικά, συγκροτείται ως πολιτική οντότητα. Και κληρονομεί τα χαρακτηριστικά της πολιτικής που τον «κατασκεύασε».

Και στις ΗΠΑ, με τις οποίες αρχίσαμε, όπως και αλλού, αυτή η πολιτική κατασκευή διαμορφώνει με το πέρασμα του χρόνου συνειδήσεις - πόσο αληθείς ή ψευδείς, είναι μεγάλη συζήτηση. Αυτά καταλήγουν συχνά και σε πολιτικούς μύθους, έχουν όμως τη δύναμη να διαπλάθουν ολόκληρες ιδεολογικές παραδόσεις, χρωματισμένες με το ένα ή με το άλλο χρώμα. Στις ΗΠΑ η παράδοση της πολιτικής αυτο-οργάνωσης νομικά ίσων πολιτών ως λαού - πηγής της εξουσίας, με κυριότερο εμπνευστή τον Τόμας Τζέφερσον, έχει την ιστορία της, η οποία όπως κάθε τι πολιτικό, είναι ιστορία αντιπαλοτήτων και αντιφάσεων.
Από την αρχή, με την ανεξαρτησία, η νομική ισότητα μέσα την κοινότητα των λευκών πολιτών αποδέχονταν την κοινωνική ανισότητα ως «φυσικό» αποτέλεσμα ατομικών χαρακτηριστικών και επιλογών και ήταν βέβαια φυλετική: Απέκλειε τους αυτόχθονες Αμερικανούς και τους μαύρους. Οι πρώτοι αποστερήθηκαν από τα δικαιώματα στη δική τους γη, οι δεύτεροι παρέμειναν υπό καθεστώς δουλείας. Βέβαια, μέχρι το 1920 απέκλειε και τις γυναίκες· μια ακόμη πιο θλιβερή ιστορία, στην οποία όμως η νέα δημοκρατία των ΗΠΑ δεν ήταν το μοναδικό θλιβερό μέλος ενός άθλιου όλου. 

  

Ο «υπαρκτός εκσυγχρονισμός», η κεντροαριστερά, τα προγραμματικά και τα ηθικο-πολιτικά

Παράσταση του Μπίντερμαν και των Εμπρηστών (Μαξ Φρίς)

Η συζήτηση για την κεντροαριστερά, ιδιαίτερα μετά το ξεκίνημα των «58», επικεντρώθηκε σε θέματα πολιτικής τοπογραφίας και προσώπων: «Τι είναι κεντροαριστερά - ή τι είναι κέντρο και τι αριστερά, τί ανάμεσά τους και τί πέρα απο αυτά», η σχέση με το ΠΑΣΟΚ ή και με την ΔΗΜΑΡ, τι είναι «μεταρρυθμιστικός (ή και εκσυγχρονιστικός) χώρος» στην Ελλάδα. Στην καλύτερη περίπτωση, ανοίχθηκε και το ζήτημα τι μπορεί να είναι Σοσιαλδημοκρατία στη σημερινή Ευρώπη και πως αυτό μεταφράζεται για τις ανάγκες στα δικά μας Νότια Βαλκάνια. Αλλά με τρόπο ιδεολογικό, δηλαδή που κινδυνεύει να γίνει ψευδής συνείδηση. Η συζήτηση πήγε σε κατεύθυνση αδιέξοδη, κατά τη γνώμη μου στα όρια της ομφαλοσκόπησης.

Λόγος για την ερχόμενη, την πραγματικά μεγάλη κρίση:Ο Πολίτης Άγγελος Ελεφάντης (1936 - 29 Μαΐου 2008)

του Άγγελου Ελεφάντη
   

Το άρθρο «Πέρα από τη μεγέθυνση»  ήταν ένα από τα τελευταία του Άγγελου Ελεφάντη. Ξεκινά από έναν σπουδαίο λόγο του Ρόμπερτ Κέννεντυ: Την περίφημη ομιλία στο Πανεπιστήμιο του Κάνσας, που εκφωνήθηκε το 1968. Ο Ελεφάντης έγραφε για το ακανθώδες ζήτημα της μεγέθυνσης στην παραγωγή και κατανάλωση, καθώς είναι πιά φανερό ότι η μεγέθυνση συγκρούεται με τα τελευταία - και μοιραία για την επιβίωση της ανθρωπότητας - όρια, τα οικολογικά. Το συμπέρασμά του ήταν σαφές: 

«Δεν θα ’πρεπε η Αριστερά τούτο τον στόχο, τη διάσωση της φύσης, να τον αναδείξει κατά προτεραιότητα, ώστε μαζί με τη φύση να σωθούν και οι άνθρωποι; Ένας είναι ο τρόπος: Δραστική μείωση της Μεγέθυνσης, που συνεπάγεται, αφεύκτως, δραστική μείωση της κατανάλωσης».

Δημοσιεύθηκε στο τεύχος 160 του Πολίτη (Νοέμβριος 2007) - Γ. Ρ. 

 

[...] Ο αγχωτικά διευρυνόμενος καταναλωτικός διάκοσμος, τόσο διευρυμένος πια που οι τρόποι ζωής δεν είναι παρά ένας τρόπος κατανάλωσης, υποτάσσεται στη μεγιστοποίηση της Μεγέθυνσης. Μεγέθυνση της παραγωγής, μεγέθυνση των εισοδημάτων που εγκαλούν τη μεγέθυνση της κατανάλωσης, ώσπου να γίνει μονόδρομος που αποβάλλει συστηματικά άλλες κοινωνικές πρακτικές και τις συνάδουσες αξίες - τις μη εμπορευματοποιημένες. Αυτό είναι το δώρο του φιλελευθερισμού στις σύγχρονες κοινωνίες, καθώς σφιχταγκαλιάστηκε με την καπιταλιστική παραγωγή, και οι δυο μαζί πνίγουν τον κόσμο.

[...] Στο πλαίσιο της όποιας οικονομικής Μεγέθυνσης, η Δεξιά προσπαθεί να διασφαλίσει τη Μεγέθυνση της καπιταλιστικής συσσώρευσης. Και τη διασφαλίζει σε έκταση παγκόσμια και με ρυθμούς ανήκουστους, καταστρέφοντας κάθε ανάσα και ρωγμή που έρχεται από άλλους κόσμους. Έτσι αποδίδεται σε κάθε άνθρωπο ένα πλασματικό πηλίκον: Το συνεχώς μεγεθυνόμενο κατά κεφαλήν εισόδημα, την αύξουσα κατά κεφαλήν κατανάλωση και την ολοκληρωτική υπαγωγή των ανθρώπων στο σάλαγο της κατανάλωσης.
[…] Και η Αριστερά επίσης, στο πλαίσιο της όποιας οικονομικής Μεγέθυνσης προσπαθεί να πετύχει ισχυρούς, ει δυνατόν, διανεμητικούς στόχους. Και δεν το πετυχαίνει· η ψαλίδα μονίμως ανοίγει, μολονότι δεν πεινάμε πια. Μήπως θα ’πρεπε η Αριστερά να αναδείξει με την πολιτική της όχι μόνο όσα προκύπτουν από την παραγωγή και οδηγούν στη Μεγέθυνση αλλά και όσα τίθενται ή μπορεί να τεθούν έξω από τον ορίζοντα της Μεγέθυνσης, να επαναξιοδοτήσει πρακτικές υψηλής κοινωνικής αξίας αλλά σχεδόν μηδενικής εμπορευματικής αξίας, όπως επίσης να δοθεί η δυνατότητα στους ανθρώπους να επινοήσουν και άλλες μη εκχρηματισμένες; Πρακτικές που δεν οδηγούν στην αυτοκρατορία της Αυτού Μεγαλειότητας το Εμπόρευμα. Σαν κι αυτές που, παραδειγματικά, κατέγραψα πιο πάνω και που προκύπτουν από τη φιλαλληλία, τη συνεργασία, τη φιλότητα, την αφιλοκέρδεια, με τις υψηλές κοινωνικές αξίες, να πλήξει δηλαδή την καπιταλιστική συσσώρευση στον πυρήνα της, τη Μεγέθυνση. 

Μιχάλης Παπαγιαννάκης (1941 - 26 Μαΐου 2009)

Σαν χθές έφυγε απο τη ζωή πριν 4 χρόνια ο Μιχάλης Παπαγιαννάκης, καθηγητής και ερευνητής  οικονομικών, πολιτικών και νομικών επιστημών στην Αθήνα, Μονπελιέ και Παρίσι, μέλος της ΕΔΑ μέχρι το 1963, μέλος της αντιστασιακής οργάνωσης Δημοκρατική Aμυνα στην περίοδο της στρατιωτικής χούντας (1967-1973). Ιδρυτικό μέλος και ηγετικό στέλεχος της ΕΑΡ και στη συνέχεια του Συνασπισμού, ευρωβουλευτής του ΣΥΝ στις ευρωεκλογές του 1989, του 1994 και του 1999, βουλευτής Β' Αθηνών του ΣΥΡΙΖΑ το 2007, τρίτος σε σταυρούς μέσα στο κόμμα του.
            

Πήρε μαζί του όμορφες μνήμες και τους καλούς κοινούς αγώνες, που έδωσε πολλές φορές σε αντίθεση με το μίζερο πνεύμα της εποχής του. Θυμόμαστε πολλά, λόγου χάρη την διαφωνία του - σχεδόν μόνος εναντίον όλων - με την διεξαγωγή της Ολυμπιάδας του 2004 στην Αθήνα. 

Ρεαλιστής αλλά αισιόδοξος στη θέληση, επίμονος και σκληρός μαχητής αλλά «ωραία ψυχή» με τον τρόπο που το εννοούσε ο Φρίντριχ Σίλλερ, πήρε μαζί του πολλά όνειρα για μία άλλη αριστερά, με την οικολογία ως κινητήρια δύναμη. Άφησε πίσω του, στους δύσκολους καιρούς της κρίσης, ένα κενό που δεν αναπληρώνεται, τώρα που χρειάζονται προπάντων ακέραιοι, αλύγιστοι χαρακτήρες, όπως εκείνος. Το βλέπουμε πιά καθαρά: ¨Αν και πολλές ιδέες που εκπροσωπούσε, τότε ηττήθηκαν πολιτικά, οι «νίκες» αποδείχτηκαν στην πραγματικότητα πανωλεθρίες για την χώρα. Και οι νικητές του χθές είναι σήμερα πεσμένοι κατάχαμα και ανυπόληπτοι.

Όσοι τον γνωρίσαμε, είναι αδύνατο να ξεχάσουμε τον Μιχάλη.

Ένα χρόνο πρίν, στις 29 Μαΐου 2008, είχε φύγει από τον κόσμο ο φίλος του Άγγελος Ελεφάντης. Οι δυό τους, από τα κατεξοχήν Αριστοτελικά πολιτικά ζώα της μεταπολιτευτικής περιόδου, είχαν συμπορευθεί ως πολίτες, αλλά με διακριτό στίγμα, για πολλά χρόνια.
Για να θυμόμαστε, μια αναδημοσίευση από την εφημερίδα «Αυγή», 7 Ιουλίου 2009 (στο ένθετο της εφημερίδας «Δαίμων της Οικολογίας» τεύχος 95 - αφιέρωμα στον Μιχάλη Παπαγιαννάκη).  

Γ. Ρ. 

 

Μιχάλης Παπαγιαννάκης, ηγέτης της Αριστεράς του Συγκεκριμένου
         

του Λεωνίδα Λουλούδη

 

Το 2008, αρχές του καλοκαιριού χάσαμε τον Άγγελο Ελεφάντη. Μετά από λίγους μήνες τον ακολούθησε ο Λευτέρης Παπαγιαννάκης και, εν τέλει, ένα χρόνο μετά τον Άγγελο, έσβησε και ο Μιχάλης Παπαγιαννάκης. Μοιάζει σαν ένα αόρατο χέρι, ο δικός τους θεός, να θέλησε να τους πάρει από ένα κόσμο, τον κόσμο της αριστεράς στον οποίο, ενώ ανήκαν ψυχή τε και σώματι, τους γινόταν μέρα με τη μέρα αφιλόξενος, για να μην πω εχθρικός. Αν έτσι παρηγορούνται όσοι τους αγαπούσαν και τους θαύμαζαν, συγχρόνως είναι αναγκασμένοι να παραδεχθούν ότι, χωρίς αυτούς, ο δρόμος της αριστεράς και, ειδικότερα, της ανανεωτικής αριστεράς απότομα στένεψε και σκοτείνιασε. Όσο και να μας υπενθυμίζει ένας προοδευτικός οπτιμισμός ότι «κανείς δεν είναι αναντικατάστατος», ελάχιστοι αγνοούν πως, στον προβλέψιμο χρόνο, υπάρχουν και κενά δυσαναπλήρωτα. 

Ο Μιχάλης στη γενιά μου έγινε γνωστός πρώτα ως πανεπιστημιακός δάσκαλος και αρθρογράφος. Από τον ορυμαγδό των εντύπων τα οποία φιλοδόξησαν, στη Μεταπολίτευση, να ξαναχτίσουν από τα ερείπια της επταετίας και της διάσπασης της αριστεράς τον λόγο και τη δράση της, ένα ξεχώρισε για την τολμηρή θεματολογία και το γλωσσικό του ήθος. Μιλάω για τη μηνιαία επιθεώρηση «ο Πολίτης», την οποία διεύθυνε, με σιδηρά πυγμή, μεταδιδόμενο πάθος και ηγεμονική αδιαλλαξία ο Άγγελος Ελεφάντης. Σήμερα γνωρίζουμε ότι το εγχείρημα, δεν προέκυψε από το πουθενά, είχε τη μακρά ιστορία της αναμόχλευσης και ανασύνθεσης της ελληνικής αριστεράς, κυρίως στο Παρίσι της δεκαετίας του 1960 . Από εκεί ξεκίνησε ό,τι αργότερα αποκρυσταλλώθηκε ως «ανανεωτική αριστερά», παρ’ όλες τις υπαρκτές ή ανύπαρκτες διαφορές των συνιστωσών της στο άνυσμα σοσιαλισμός-κομμουνισμός.