Σλάβοϊ Ζίζεκ: Τα όρια της φιλελεύθερης δημοκρατίας

© The Philosopical Salon - Slavoj Žižek: The Limits of Liberal Democracy , 26.10.2020

 

Στο σκηνικό της παγκόσμιας πανδημίας και των προεδρικών εκλογών στις ΗΠΑ μετά 4 χρόνια Τραμπ, ο Σλοβένος φιλόσοφος Σλάβοϊ Ζίζεκ πραγματεύεται μια κρίσιμη πολιτική πτυχή της εποχής μας: Την αδυναμία του «φιλελεύθερου Κέντρου» να στηρίξει επαρκώς τη φιλελεύθερη δημοκρατία όπως εμφανίζονταν μέχρι τώρα, δηλαδή ως αντιπροσωπευτική δημοκρατία με ελευθερίες, με δικαιώματα και με λειτουργική αποτελεσματικότητα. 

Η πολυπραγμοσύνη του Ζίζεκ και το γεγονός ότι κοινωνιολογεί και πολιτικολογεί ως φιλόσοφος, αλλά αδυνατεί (ή αποφεύγει) να φιλοσοφεί ως κοινωνιολόγος και ως πολιτικός επιστήμων, άλλοτε τον έχει οδηγήσει σε εύστοχες εκλάμψεις (π.χ. για την προστασία της κληρονομιάς του Διαφωτισμού στην Ευρώπη), άλλοτε σε σκοτεινές γωνίες της πολιτικής σκέψης. Και στο άρθρο τούτο εκδηλώνεται ένα συνηθισμένο λογικό σφάλμα, το σφάλμα της σύγχυσης μεταξύ εννοιών που ανήκουν σε διαφορετικές κατηγορίες (category mistake): Ο Ζίζεκ διολισθαίνει προς την αντιμετώπιση του καπιταλισμού όχι ως τρόπου παραγωγής αλλά ως συστήματος διακυβέρνησης. Όμως αυτός o τρόπος παραγωγής μπορεί να ευδοκιμεί υπό εντελώς διαφορετικά πολιτεύματα - μάλιστα την πιο πρόσφατη θριαμβευτική επιτυχία του καπιταλισμού τη βλέπουμε στη χώρα της οποίας το σημερινό πολίτευμα οικοδομήθηκε από πολιτικό με το όνομα Μάο Τσε Τουγκ. Μια από τις αιτίες αυτής της ανάμειξης μη ομοειδών πραγμάτων είναι και η στήριξη σε απαλλαγμένες από κανονιστικές αρχές εικασίες περί εξουσίας, π.χ. όπως υπάρχουν στο έργο του Μισέλ Φουκώ.

Κυρίως όμως, ο Ζίζεκ εκδηλώνει πάλι την μεθοδολογική κλίση του προς διπολικές ερμηνείες του πολιτικού αγώνα. Αυτές είναι πιο συγγενικές με δόγματα του Καρλ Σμιτ, «στοχαστή επικίνδυνου» κατά τον Γιαν-Βέρνερ Μύλλερ παρά με τις ακραιφνώς πολυπολικές (που αντιστοιχούν, έμμεσα, στην πολυταξική δομή της κοινωνίας) και αξιολογικές πολιτικές επισημάνσεις του Μαρξ στο μόνο, αλλά κλασικό, έργο πολιτικής επιστήμης που έγραψε, την «18η Μπρυμαίρ του Λουδοβίκου Βοναπάρτη». Και στέκονται πολύ μακριά από το έργο της ηγεμονίας που ανέπτυξε ο Γκράμσι. Όταν  γράφει, π.χ., ότι στο πολιτικό επίπεδο «βασική ανταγωνιστική σχέση είναι μεταξύ του κατεστημένου και της Αριστεράς» ή όταν αναλύει γεγονότα της πολιτικής στη Γαλλία ή στο Ηνωμένο Βασίλειο, ο Ζίζεκ παραβλέπει (όπως και ο Αλαίν Μπαντιού) ότι πίσω από τη «συναινετική αντιπροσώπευση του καπιταλισμού» δρα η όλο και πιο πολυστρωματική δομή των σημερινών κοινωνιών, ιδίως τα ποικίλα μεσαία στρώματα με τις εσωτερικές τους αντιπαλότητες συμφερόντων ή νοοτροπιών, πράγμα που επικαθορίζει τα μέτωπα σύγκρουσης και τις γραμμές συναίνεσης. Κοινωνιολόγοι όπως ο Κλάους Όφφε και ο Νηλ Ντέιβιντσον έχουν γράψει πολλά γι' αυτό.  

Επίσης όσοι, όπως ο Ζίζεκ, υιοθετούν διπολικές και αντι-πολυπολικές πολιτικές ή κοινωνικές τοπολογίες του τύπου «κατεστημένο - Αριστερά», «λαός - ελίτ», «συστημικοί - αντισυστημικοί», «εμείς - αυτοί» κτλ, σιωπηρά αποδέχονται την αρμοδιότητα της λαϊκίστικης εναλλακτικής Δεξιάς να καθορίζει ή να συγκαθορίζει εκείνη τις έννοιες και τα πολιτικά ερμηνευτικά σχήματα και έτσι προσθέτουν στην ισχύ της να το κάνει. Αυτό, ανεξάρτητα από τις αντίθετες προθέσεις δεξιών και αριστερών διπολιστών, δεν μένει χωρίς συνέπειες: Έχουμε σύγχυση στην κοινωνία και ψευδοσωτήρες στην πολιτική. Όποιος αποκτά ισχύ για να καθορίζει τις έννοιες και τις λέξεις, αποκτά και πολιτική ισχύ με τη στενή σημασία.

Ωστόσο, παρά την περιπλάνησή του σ' αυτό το προβληματικό μονοπάτι, ο Ζίζεκ φθάνει εν τέλει, κατά παράδοξο τρόπο, σε έναν βατό δρόμο διαφυγής από αυτό που αποκαλεί ορθά «κατεστραμμένο τοπίο» της εποχής μας. Παραπέμποντας στη Χάννα Άρεντ και στη νεαρή Αμερικανίδα Congresswoman Αλεξάντρια Οκάζιο-Κορτέζ, μιλά για ένα κρίσιμο καθήκον της Αριστεράς, το οποίο είναι και μια από τις αναγκαίες προϋποθέσεις για να σωθεί ό,τι αξίζει να σωθεί και να υπερβεί ο κόσμος τα σημερινά αδιέξοδα: «Καθήκον της Αριστεράς είναι τώρα να σώσει την “αστική” δημοκρατία μας». Κατονομάζει και την άλλη όψη αυτού του νομίσματος: «Ο μόνος τρόπος για να προχωρήσουμε πέρα από τη φιλελεύθερη δημοκρατία είναι να είμαστε πιο πιστοί σ' αυτήν από τους ίδιους τους φιλελεύθερους δημοκράτες». Βέβαια, άν τον σπρώξει ο μεταμοντέρνος δεύτερος εαυτός του («anything goes»), ίσως αύριο ο Ζίζεκ γράψει πράγματα ασύμβατα μ' αυτά που διαβάζουμε στο άρθρο τούτο. «Δεν ξέρεις ποτέ τι θα ακούσεις αύριο από τον Σλοβένο φιλόσοφο» (βλ. και νεότερη συνέντευξή του στην εφημερίδα Τα Νέα). Πάντως, τώρα λέει και αυτός κάτι ουσιώδες, που το διέκριναν έγκαιρα διανοητές μη μαρξιστές, μη φιλελεύθεροι και μη φιλόσοφοι (αλλά όχι αντιφιλελεύθεροι ή αντιμαρξιστές), όπως ο Σοσιαλδημοκράτης συνταγματολόγος Έρνστ Βόλφγκανγκ Μπεκενφέρντε: Ο πολιτικο-φιλοσοφικός φιλελευθερισμός (πόσο μάλλον ο οικονομικός!) δεν έχουν από μόνοι τους επαρκείς ικανότητες για να συντηρούν στη ζωή τη φιλελεύθερη δημοκρατία. Ιδίως αδυνατούν να τη διαχειριστούν με αξιοπιστία σε καιρούς δύσκολους όπως οι τωρινοί. Τώρα μετρούν ως δημοκρατικές αξίες μόνον η αλληλεγγύη και η κοινωνική συνοχή, το λειτουργικό κράτος πρόνοιας, οι αρετές του πολίτη και όχι τα βίτσια του ιδιώτη. Και χωρίς αυτά μπορεί να ανοίγει μόνον ο δρόμος για τη δυστοπία των αντικοινωνικών κυρίαρχων α λα Καρλ Σμιτ και όχι για κοινωνικές επαναστάσεις.

Κατά τρόπο ακόμη πιο παράδοξο, σαν ηχώ μερικών από τα επιχειρήματα του Ζίζεκ, ακούμε και τη φωνή μιας προσωπικότητας από την αντίπερα όχθη, εξίσου αμφιλεγόμενης όπως του Ζίζεκ: Του Ελβετού διοργανωτή του World Economic Forum στο Νταβός Κλάους Σβαμπ «Ο νεοφιλελευθερισμός εξεμέτρησε το ζην», λέει ο Σβαμπ. Ζούμε σε παράδοξη, επικίνδυνη, αλλά ενδιαφέρουσα εποχή, με μη προβλέψιμο αύριο. Το μεγάλο ματς παίζεται ήδη.

Γ. Ρ. 

 

Αυτές τις εβδομάδες πριν από τις προεδρικές εκλογές των ΗΠΑ, διάφορες μορφές λαϊκίστικης αντίστασης δημιουργούν λίγο-λίγο μια ενιαία εικόνα: «Στο τελικό στάδιο αμέσως πριν τις προεδρικές εκλογές στις ΗΠΑ, ένοπλες ομάδες ιδιωτικών πολιτοφυλακών σφυρηλατούν συμμαχίες με κήρυκες των θεωριών συνωμοσίας και με εχθρούς των εμβολιασμών που ισχυρίζονται ότι η πανδημία του κοροναϊού είναι μια φάρσα. Αυτό εντείνει τις ανησυχίες ότι καθώς βαδίζουμε προς την ημέρα των εκλογών, μπορεί να ανακύψουν σοβαρά προβλήματα. Κορυφαίοι υποστηρικτές της προπαγάνδας  που στρέφεται ενάντια στους ομοσπονδιακούς κυβερνητικούς θεσμούς και ενάντια στον επιστημονικό λόγο, συναντήθηκαν το προηγούμενο Σαββατοκύριακο και μαζί τους ήταν ο ιδρυτής μιας από τις μεγαλύτερες ομάδες των ιδιωτικών πολιτοφυλακών» [γράφει στον Guardian ο Ed Pilkington].

Σλάβοϊ Ζίζεκ

Μη πυροβολείτε την αγγελιοφόρο! Φιλελεύθεροι και λαϊκιστές: Γιατί φοβούνται και οι δύο τόσο πολύ τη Γκρέτα Τούνμπεργκ;

Ι.  Αποκαλυπτήρια αποσιωπημένων σχέσεων

Για λόγους που έχουν άμεση σχέση με τις αιτίες της ανθρωπογενούς κλιματικής αλλαγής, κυρίως όμως με τις συνέπειες της και με την άφιξη στο σταυροδρόμι της επιλογής εναλλακτικών λύσεων για το αύριο, είναι ήδη «μπελάς» η Γκρέτα Τούνμπεργκ. «Μπελάς» του σήμερα και όχι απλώς εν δυνάμει μπελάς του αύριο, όπως λέει στο ενδιαφέρον άρθρο του ο συντηρητικός αλλά αντισυμβατικός Κώστας Ιορδανίδης («Η μικρή Σουηδέζα», Καθημερινή, 29.9.2019).

“Έτσι λοιπόν, σε αυτήν τη σύνοδο του ΟΗΕ, ενεφανίσθη [...] η Γκρέτα Τούμπεργκ – η 16χρονη Σουηδέζα που απευθύνθηκε με βιαιότητα μοναδική εναντίον των ηγετών του πλανήτη, εγκαλώντας τους «πώς τολμούν» να καταστρέφουν το μέλλον της και της γενιάς της.

Η παρουσία της αντιμετωπίσθηκε με χλευασμό ακόμη και από όσους προπαγανδίζουν την πολιτική ορθότητα. Χαρακτηρίσθηκε εμμονική, ψυχοπαθής περίπου, αλλά όλοι οι ανατροπείς στην ιστορία του ανθρώπου ανήκαν στην κατηγορία αυτή. Οι «φυσιολογικοί» κοιτάμε τις δουλειές μας, κάποιοι φιλόδοξοι εμπλέκονται στη διαχείριση των κοινών ως στυλοβάτες του συστήματος ή άλλοι ως φορείς της «αλλαγής» του.

Από τους ηγέτες που ασχολήθηκαν με τη δίδα Τούμπεργκ, ο Γάλλος πρόεδρος Εμανουέλ Μακρόν εξέφρασε την άποψη του διεθνούς κατεστημένου. «Πρόκειται για μια ριζοσπαστική προσέγγιση που εχθρεύεται την κοινωνία μας». Εχει δίκιο. Εάν συνεχίσει με αυτούς τους ρυθμούς, η Γκρέτα Τούμπεργκ ως ανεξέλεγκτη και «εμμονική», θα είναι πράγματι ένας μπελάς μεγάλος, διότι είναι νέα, είναι «τρέντι» και εκτός πολιτικού συστήματος. Και ας λένε ό,τι θέλουν. Ηγέτες που αγωνιούν – ματαίως – να αντιμετωπίσουν προβλήματα σε εθνικό επίπεδο, δεν είναι δυνατόν να διαχειρισθούν πλανητικές προκλήσεις”.

Ετιέν Μπαλιμπάρ («Βραβείο Χάννα Άρεντ» έτους 2017): Για την αναθεμελίωση εκ βάθρων της Ευρώπης

Α' δημοσίευση (γαλλικά) © Le Monde - Etienne Balibar : «Refonder radicalement l’Europe», 16.12.2017

Αγγλική μετάφραση (του David Broder) © Verso - For a Radical Refoundation of Europe, 27.12.2017

  

Την 1η Δεκεμβρίου 2017 ο Ετιέν Μπαλιμπάρ τιμήθηκε με το Βραβείο Χάννα Άρεντ για την Πολιτική Σκέψη του έτους 2017. Το βραβείο θεσπίσθηκε το 1995 και δίδεται κάθε χρόνο από διεθνή κριτική επιτροπή σε άτομα «που παρεμβαίνουν με θάρρος στην δημόσια σφαίρα» για να συμβάλλουν στην πολιτική σκέψη και πράξη, συνεχίζοντας επάξια την παράδοση της Άρεντ στον πολιτικό στοχασμό.

Απονέμεται από κοινού από το επίσημο πολιτικό ινστιτούτο του γερμανικού Κόμματος των Πρασίνων «Ίδρυμα Χάινριχ Μπελ» (Heinrich-Böll-Stiftung) και από την Γερουσία της Ελεύθερης Χανσεατικής Πόλης της Βρέμης, δηλαδή την κυβέρνηση της ομώνυμης πόλης - Ομόσπονδης Χώρας. Με το Βραβείο Χάννα Άρεντ έχουν τιμηθεί, μεταξύ άλλων, ο Αμερικανός ιστορικός Timothy Snyder και ο Βρετανός Tony Judt, η Βουλγαρο-Γαλλίδα συγγραφέας και ψυχαναλύτρια Γιούλια Κρίστεβα, ο Γερμανός συνταγματολόγος Ernst-Wolfgang Böckenförde, ο Καναδός δημοσιογράφος Michael Ignatieff, η Ρωσίδα ακτιβίστρια των δικαιωμάτων του πολίτη Έλενα Μπόννερ, η Ουγγαρέζα φιλόσοφος Agnes Heller, ο Ιταλός φιλόσοφος και πολιτικός Massimo Cacciari.

Σύμφωνα με τους κριτές, «στα βιβλία του και στο δημόσιο διάλογο, ο Μπαλιμπάρ καλλιέργησε τον παρεμβατικό στοχασμό, κατά την παράδοση της Χάννα Άρεντ. Οι συνεισφορές του επιδρούν σε όλη τη δημόσια σφαίρα της δημοκρατίας, πολύ πέρα ​​από την ακαδημαϊκή συζήτηση».

Οι κριτές αναφέρθηκαν στις αναλύσεις και κριτικές του Μπαλιμπάρ για τον μαρξισμό από τον οποίο προέρχεται, στην επίμονη κριτική του για τις δομικές αδυναμίες της φιλελεύθερης δημοκρατίας και για το πώς η πολιτική αποφεύγει να στοχαστεί σε βάθος για τα φλέγοντα ζητήματα. Επισήμαναν ότι ο Μπαλιμπάρ ερευνά τις δυνατότητες και τα όρια της ελευθερίας και ασχολείται με το ζήτημα της ισότητας. Είναι δε «ένας ακούραστος αγωνιστής υπέρ μιας Ευρώπης που πρέπει να ανανεώσει τον εαυτό της». 

Οι κριτές καταλήγουν ως εξής: Ενώ τα κράτη και οι κοινωνίες φαίνεται και πάλι «να σπαταλούν την ιστορική ευκαιρία» που τους χάρισε η εξέλιξη των πραγμάτων, ο Γάλλος στοχαστής, στο βιβλίο του Ευρώπη, Κρίση και Τέλος; διερευνά πώς μπορεί η Ευρώπη να γίνει πιο δίκαιη και «να ανακτήσει τη μορφή πολιτικού εγχειρήματος. Η πολυφωνική Ευρώπη πρέπει να επανεφεύρει ξανά τον εαυτό της για να παραμείνει ικανή να ενεργεί».

Η σύνοψη της εξαιρετικής ομιλίας του στην τελετή της βράβευσης με τίτλο Hanna Αrendt et la refondation européenne, δημοσιεύθηκε λίγο μετά ως άρθρο στην εφημερίδα Le Monde. Ο Ετιέν Μπαλιμπάρ συζητά τις πολιτικές προϋποθέσεις για μια ιστορικών αξιώσεων επαναθεμελίωση της Ευρώπης, με βάση έναν νέο τύπο ομοσπονδίας.

Από την αρχή της νεωτερικής εποχής έως τα μέσα του 20ού αιώνα, η Ευρώπη είχε επιβάλει την κυριαρχία της σ' ολόκληρο τον πλανήτη. Από αυτό ακριβώς αντλούσε τον πλούτο της και συνακόλουθα έτσι οικοδομήθηκαν οι βάσεις του πολιτισμού της. Όμως σήμερα η Ευρώπη έχει γίνει «επαρχιακή», ή, για την ακρίβεια, έχει πάρει μια θέση στην ημι-περιφέρεια της παγκόσμιας οικονομίας και της παγκόσμιας ιστορίας. Έχει τεθεί στο περιθώριο του «μεγάλου παιχνιδιού», του αγώνα για την ηγεμονία, που παίζεται σήμερα μεταξύ Ασίας και Αμερικής. Παραμένει εκτός των ζωνών υπερ-εκμετάλλευσης και θανάτου που βρίσκονται στα νότια και στα ανατολικά της Μεσογείου, μολονότι εμπλέκεται και με ό,τι συμβαίνει σε τούτες τις περιοχές, μέσω των επενδύσεών της, των ένοπλων παρεμβάσεών της, των επιχειρήσεων κατά μήκος του συνόρου της με αυτές τις ζώνες και των μετακινήσεων πληθυσμών.

O Ετιέν Μπαλιμπάρ στο Δημαρχείο της Βρέμης - απονομή του Βραβείου Χάννα Άρεντ 2017

Έρνστ-Β. Μπέκενφέρντε: «Η ελευθερία είναι μεταδοτική»Όμως, «το κράτος πρέπει να θέτει και πραγματοποιεί με αξιοπιστία ηθικούς στόχους, λόγου χάρη την κοινωνική δικαιοσύνη»

© taz - Die Tageszeitung - „Freiheit ist ansteckend“ - Verfassungsrechtler Ernst-Wolfgang Böckenförde über den moralischen Zusammenhalt im modernen Staat, 23. 9. 2009

τη συνέντευξη έλαβε ο Christian Rath

 
Ο Γερμανός συνταγματολόγος Έρνστ-Βόλφγκανγκ Μπέκενφέρντε, πρώην δικαστής του Συνταγματικού Δικαστηρίου και ομότιμος καθηγητής δημοσίου δικαίου, έγινε πασίγνωστος χάρις σε μια μόνον φράση, το περιβόητο «παράδοξο του Μπέκενφέρντε», με την οποία περιγράφει την εξάρτηση του σύγχρονου δημοκρατικού κράτους από προ-πολιτικές προϋποθέσεις. Δηλαδή λέει ότι το βιώσιμο ή μή μιας πολιτικά φιλελεύθερης δημοκρατίας εξαρτάται από κοινωνικές αξίες, ιδέες και νοοτροπίες που συνδέονται πιο πολύ με την παιδεία, την ηθική ή και τη θρησκεία, παρά με την πολιτική. Κάτι δεν λέει αυτό και για μάς εδώ στην Ελλάδα, μέσα στον κακόφωνο πολιτικό θόρυβο των ημερών, για τα ΜΜΕ και για άλλα πράγματα;

Ο Μπέκενφέρντε είναι εδώ και πολλά χρόνια Σοσιαλδημοκράτης, μέλος του SPD και έγινε δικαστής του Συνταγματικού Δικαστηρίου ως πρόταση του κόμματος. Είναι επίσης ένας κατεξοχήν υποστηρικτής του σύγχρονου δημοκρατικού κράτους και των φιλελεύθερων νομικο-πολιτικών του βάσεων (με την κλασική έννοια, από τον Τζων Λοκ στον Καντ). Ωστόσο, ο σφοδρός αυτός αντίπαλος του κοινωνικο-πολιτικού συντηρητισμού και της οπισθοδρόμησης προς πιο ανελεύθερες μορφές κράτους, από φιλοσοφική άποψη δεν είναι φιλελεύθερος, ούτε έχει δεσμούς με την κλασική αριστερή κοσμοαντίληψη ή με τον τυπικό «πολιτισμικό προοδευτισμό» των σημερινών φιλελεύθερων και των πιο πολλών αριστερών της εποχής μας: Ο Σοσιαλδημοκράτης Μπέκενφέρντε είναι ενεργός Καθολικός, τυπικός «συντηρητικός ως προς τις αξίες». 
Εν τω μεταξύ, οι απόψεις του για την εξάρτηση της δημοκρατίας από προ-πολιτικές προϋποθέσεις και αξίες γίνονται αποδεκτές ή θεωρούνται βάση συζήτησης και από ευρύτερους κύκλους. Λόγου χάρη από πολιτικούς στοχαστές με έντονες βιογραφικές αναφορές στην πέραν των Σοσιαλδημοκρατών Αριστερά (λόγου χάρη τον Ούλριχ Πρόις, βλ. δοκίμιο στα Blätter für deutsche und internationale Politik* και πιο αναλυτικά βιβλίο/pdf - Ινστιτούτο Heinrich Böll και εκδ. Nomos), αλλά και από τη νεότερη Σχολή της Φρανκφούρτης και τον Χάμπερμας (βλ. Martin Ingenfeld - Πανεπ. Μονάχου και Peter Gordon - Harvard) στα τελευταία έργα του.

Η συνέντευξη, με θέμα τις δημοκρατικές ελευθερίες, το κοσμικό κράτος και τη θέση της θρησκείας (και της μουσουλμανικής) εντός του, δόθηκε στην αριστερών τάσεων εφημερίδα του Βερολίνου Die Tageszeitung πριν 7 χρόνια, αλλά διατηρεί όλη της την αξία και επικαιρότητα. 

Γ. Ρ.

  

taz: Κύριε Böckenförde, δική σας είναι μια φράση, με την οποία εδώ και δεκαετίες περιγράφεται η σχέση του σύγχρονου κράτους στη θρησκεία: «Το φιλελεύθερο εκκοσμικευμένο κράτος διατηρείται ζωντανό, τρέφεται, από προϋποθέσεις που δεν μπορεί να εγγυηθεί αυτό το ίδιο». Ποιό είναι το δίλημμα;

Ernst-Wolfgang Böckenförde: Το κράτος έχει ως στήριγμα και εξαρτάται από το να τηρούν οι πολίτες ορισμένες βασικές στάσεις και προσανατολισμούς· από το να έχουν ένα ήθος που υποστηρίζει το κράτος. Διαφορετικά, είναι δύσκολο για το κράτος να κάνει πράξη μια πολιτική προσανατολισμένη στην ευημερία της κοινωνίας. Εάν θα πρέπει να εφαρμόζονται όλοι οι στόχοι του μόνον μέσω καταναγκασμού, τότε το κράτος αυτό σύντομα θα πάψει να είναι πια ένα φιλελεύθερο κράτος.
 
Επομένως, είναι πιο δύσκολο να κυβερνήσεις πολίτες χωρίς ηθική από το να κυβερνήσεις πολίτες με ηθική;
Αυτό που μπορούμε να πούμε είναι το εξής: Το εύτακτο κράτος πρέπει να υποστηρίζεται από ένα ήθος στην κοινωνία.
  
Δεν μπορεί το ίδιο το κράτος να δημιουργήσει αυτή την ηθική;
Ένα φιλελεύθερο κράτος μπορεί να υποστηρίξει και να ενθαρρύνει την ηθική υπόσταση των πολιτών του, αλλά δεν μπορεί να την δημιουργήσει αυτό το ίδιο ή να την εγγυηθεί. Διότι, αν επιδιώξει να επιβάλει το ίδιο στους πολίτες του και να κάνει πράξη με τις εξουσιαστικές μεθόδους του ένα ήθος ή κάποια ηθικά δόγματα, τότε δεν θα είναι πια ένα φιλελεύθερο κράτος.
  
Πώς μπορεί το κράτος να υποστηρίζει και να ενισχύει την πολιτική ηθική; 
Κυρίως μέσω της παιδευτικής αποστολής του σχολείου, αν και δυστυχώς, μόνο πολύ ασθενώς γίνεται αυτό κατανοητό σήμερα. Επιπλέον, το κράτος μπορεί το ίδιο να θέτει και να κάνει πράξη με αξιοπιστία ηθικούς στόχους, για παράδειγμα την κοινωνική δικαιοσύνη, και έτσι να δημιουργεί ένα κλίμα μέσα στο οποίο θα λαμβάνεται σοβαρά υπόψη η ηθικότητα. 

Ναταλία Σεργκέγεβνα Γκοντσάροβα: Γάτες (1913)

Λαϊκιστές και φιλελεύθεροι - «Το φιλελεύθερο κράτος διατηρείται στη ζωή από προϋποθέσεις τις οποίες δεν μπορεί να εγγυηθεί αυτό το ίδιο»

1. Coincidentia oppositorum - Η σύμπτωση των αντιθέτων
 
Η μεταμοντέρνα «πολιτισμική Αριστερά» των «μειονοτήτων» και «ιδιαιτεροτήτων» - μετά το σοκ του 1989 την κατακυρίευσε πραγματική μανία υπερτίμησης των ιδιαίτερων ταυτοτήτων - και η μεταμοντέρνα «πολιτισμική» και «ταυτοτική» (identitäre) Δεξιά, πανευρωπαϊκώς και παναμερικανικώς, δηλαδή εδώ στη Δύση, ασχολούνται με τα ίδια πράγματα αλλά υπό αντίστροφη οπτική γωνία. Όμως τους ενώνει ένα πράγμα, το ουσιαστικό: Και οι δύο παραλείπουν ή αποφεύγουν να ασχοληθούν με τα πραγματικά προβλήματα του μέσου και προπαντός του αδύναμου πολίτη. Φυσικά δεν τα αποφεύγουν μόνον αυτοί. Τα αποφεύγουν και οι σημερινοί φιλελεύθεροι, ακόμη και πολλοί φιλελευθερίζοντες σοσιαλδημοκράτες.

Κεντρικό πρόβλημα της δημοκρατίας είναι σήμερα το πρόβλημα της εκπροσώπησης των διακριτών κοινωνικών ομάδων στο επίπεδο όπου σχεδιάζονται (διακριτές;) πολιτικές και λαμβάνονται αποφάσεις: Οι πολιτικοί παράγοντες, δρώντας όλοι μαζί, αρχίζοντας από τους σημερινούς φιλελεύθερους και δημοκρατικούς συντηρητικούς, με τη νέα Σοσιαλδημοκρατία και τη λεγόμενη Νέα Αριστερά να τους ακολουθούν, αλλά τελικά, μαζί και οι ανερχόμενοι λαϊκιστές που επωφελούνται από το κενό πολιτικής που αφήνουν οι τρεις πρώτες ομάδες, με μια παράδοξη ανταγωνιστική συνεργασία μεταξύ τους, τραβούν μέχρι τα ακραία όρια και ολοκληρώνουν αυτό που ξεκίνησαν πιο παλιοί παραδοσιακοί πολιτικοί. Απευθύνονται κυρίως σε ειδικές κατηγορίες ψηφοφόρων, στα λεγόμενα target group των κομματικών σχεδιαστών εκλογικής τακτικής και των δημοσκόπων. Αυτές οι ευνοούμενες ομάδες μπορεί να είναι πολλά και εντελώς ετερόκλητα ή και αντίθετα πράγματα. Λόγου χάρη, μειοψηφίες «μή τυπικού φύλου», με υπερεκπροσώπηση στη δημόσια σφαίρα, αλλά και ομάδες γνώμης ακραία οπισθοδρομικές ως προς τις κοινωνικές αξίες, λές και έχουν βγεί από το μπαούλο με τον σκώρο. Μπορεί να είναι οι πολυμήχανοι δραστηριοποιούμενοι και υπερκινητικοί απασχολούμενοι στον ιδιωτικό χρηματοοικονομικό τομέα, αλλά και η ακούνητη σαν βράχος βαρειά δημοσιουπαλληλία στο βαθύ κράτος. Μπορεί να είναι ζωηρές μειοψηφίες αλλεργικές στους μετανάστες για διάφορους λόγους, υλικούς ή ιδεολογικούς, αλλά και αντίθετα, μεταλλαγμένοι πρώην αριστεροί, εθισμένοι στο να αποδέχονται ως «αγνούς προλετάριους» μόνον τους «μη αυτόχθονες» και να αδιαφορούν για τους μισθωτούς του ιδιωτικού τομέα και τους ανέργους που έχουν την ατυχία να θεωρούνται αυτόχθονες. Υπάρχουν πολλά target group που ενδιαφέρουν τους σημερινούς πολιτικούς, σ' αυτή τους την συνέργεια των αντιθέτων. Όμως, τι προκύπτει από το τελικό «πολιτικό άθροισμα» της δράσης τους; Προκύπτει ότι καθόλου δεν τους ενδιαφέρει ο αδύναμος πολίτης που φοβάται ότι αύριο θα είναι άνεργος (ή είναι ήδη) και η συνήθης οικογένεια με συνήθεις μισθωτούς ή μικρομεσαίους γονείς, που αγωνιούν για την καθημερινή επιβίωση, που συσχετίζουν το σχολείο των παιδιών τους με τις λέξεις «χαμηλή ποιότητα εκπαίδευσης» και τις συγκοιωνίες με τη λέξη «ταλαιπωρία»,  που δεν ξέρουν άν αύριο θα είναι σε θέση να πληρώνουν το ενοίκειο ή τους λογαριασμούς του ηλεκτρικού ρεύματος

Κοντολογίς, δεξιοί και αριστεροί μεταμοντέρνοι πολιτικοί, φιλελεύθεροι και λαϊκιστές, μεριμνούν κυρίως για όλες εκείνες τις δυναμικές μειοψηφίες ψηφοφόρων, που σύμφωνα με κάποιες γνώμες «παλιομοδίτικες» και ίσως κακεντρεχείς (ή μήπως ειρωνικά ρεαλιστικές;), είναι οι πραγματικοί κομματικοί πελάτες της μεταμοντέρνας εποχής. Για τους άλλους, τους πολλούς πολίτες, δεν απομένει απόθεμα μέριμνας.
Όχι τυχαία, αυτούς τους πολλούς αλλά υποτίθεται «ασήμαντους», εδώ και πολύ καιρό, οι κομματικές (και άλλες) ελίτ αποκαλούν υποτιμητικά, σχεδόν περιφρονητικά, «σιωπηλή πλειοψηφία». 

«Το φίδι και ο Αλέξανδρος τα κάνανε πλακάκια»