Σλάβοϊ Ζίζεκ: Τα όρια της φιλελεύθερης δημοκρατίας

© The Philosopical Salon - Slavoj Žižek: The Limits of Liberal Democracy , 26.10.2020

 

Στο σκηνικό της παγκόσμιας πανδημίας και των προεδρικών εκλογών στις ΗΠΑ μετά 4 χρόνια Τραμπ, ο Σλοβένος φιλόσοφος Σλάβοϊ Ζίζεκ πραγματεύεται μια κρίσιμη πολιτική πτυχή της εποχής μας: Την αδυναμία του «φιλελεύθερου Κέντρου» να στηρίξει επαρκώς τη φιλελεύθερη δημοκρατία όπως εμφανίζονταν μέχρι τώρα, δηλαδή ως αντιπροσωπευτική δημοκρατία με ελευθερίες, με δικαιώματα και με λειτουργική αποτελεσματικότητα. 

Η πολυπραγμοσύνη του Ζίζεκ και το γεγονός ότι κοινωνιολογεί και πολιτικολογεί ως φιλόσοφος, αλλά αδυνατεί (ή αποφεύγει) να φιλοσοφεί ως κοινωνιολόγος και ως πολιτικός επιστήμων, άλλοτε τον έχει οδηγήσει σε εύστοχες εκλάμψεις (π.χ. για την προστασία της κληρονομιάς του Διαφωτισμού στην Ευρώπη), άλλοτε σε σκοτεινές γωνίες της πολιτικής σκέψης. Και στο άρθρο τούτο εκδηλώνεται ένα συνηθισμένο λογικό σφάλμα, το σφάλμα της σύγχυσης μεταξύ εννοιών που ανήκουν σε διαφορετικές κατηγορίες (category mistake): Ο Ζίζεκ διολισθαίνει προς την αντιμετώπιση του καπιταλισμού όχι ως τρόπου παραγωγής αλλά ως συστήματος διακυβέρνησης. Όμως αυτός o τρόπος παραγωγής μπορεί να ευδοκιμεί υπό εντελώς διαφορετικά πολιτεύματα - μάλιστα την πιο πρόσφατη θριαμβευτική επιτυχία του καπιταλισμού τη βλέπουμε στη χώρα της οποίας το σημερινό πολίτευμα οικοδομήθηκε από πολιτικό με το όνομα Μάο Τσε Τουγκ. Μια από τις αιτίες αυτής της ανάμειξης μη ομοειδών πραγμάτων είναι και η στήριξη σε απαλλαγμένες από κανονιστικές αρχές εικασίες περί εξουσίας, π.χ. όπως υπάρχουν στο έργο του Μισέλ Φουκώ.

Κυρίως όμως, ο Ζίζεκ εκδηλώνει πάλι την μεθοδολογική κλίση του προς διπολικές ερμηνείες του πολιτικού αγώνα. Αυτές είναι πιο συγγενικές με δόγματα του Καρλ Σμιτ, «στοχαστή επικίνδυνου» κατά τον Γιαν-Βέρνερ Μύλλερ παρά με τις ακραιφνώς πολυπολικές (που αντιστοιχούν, έμμεσα, στην πολυταξική δομή της κοινωνίας) και αξιολογικές πολιτικές επισημάνσεις του Μαρξ στο μόνο, αλλά κλασικό, έργο πολιτικής επιστήμης που έγραψε, την «18η Μπρυμαίρ του Λουδοβίκου Βοναπάρτη». Και στέκονται πολύ μακριά από το έργο της ηγεμονίας που ανέπτυξε ο Γκράμσι. Όταν  γράφει, π.χ., ότι στο πολιτικό επίπεδο «βασική ανταγωνιστική σχέση είναι μεταξύ του κατεστημένου και της Αριστεράς» ή όταν αναλύει γεγονότα της πολιτικής στη Γαλλία ή στο Ηνωμένο Βασίλειο, ο Ζίζεκ παραβλέπει (όπως και ο Αλαίν Μπαντιού) ότι πίσω από τη «συναινετική αντιπροσώπευση του καπιταλισμού» δρα η όλο και πιο πολυστρωματική δομή των σημερινών κοινωνιών, ιδίως τα ποικίλα μεσαία στρώματα με τις εσωτερικές τους αντιπαλότητες συμφερόντων ή νοοτροπιών, πράγμα που επικαθορίζει τα μέτωπα σύγκρουσης και τις γραμμές συναίνεσης. Κοινωνιολόγοι όπως ο Κλάους Όφφε και ο Νηλ Ντέιβιντσον έχουν γράψει πολλά γι' αυτό.  

Επίσης όσοι, όπως ο Ζίζεκ, υιοθετούν διπολικές και αντι-πολυπολικές πολιτικές ή κοινωνικές τοπολογίες του τύπου «κατεστημένο - Αριστερά», «λαός - ελίτ», «συστημικοί - αντισυστημικοί», «εμείς - αυτοί» κτλ, σιωπηρά αποδέχονται την αρμοδιότητα της λαϊκίστικης εναλλακτικής Δεξιάς να καθορίζει ή να συγκαθορίζει εκείνη τις έννοιες και τα πολιτικά ερμηνευτικά σχήματα και έτσι προσθέτουν στην ισχύ της να το κάνει. Αυτό, ανεξάρτητα από τις αντίθετες προθέσεις δεξιών και αριστερών διπολιστών, δεν μένει χωρίς συνέπειες: Έχουμε σύγχυση στην κοινωνία και ψευδοσωτήρες στην πολιτική. Όποιος αποκτά ισχύ για να καθορίζει τις έννοιες και τις λέξεις, αποκτά και πολιτική ισχύ με τη στενή σημασία.

Ωστόσο, παρά την περιπλάνησή του σ' αυτό το προβληματικό μονοπάτι, ο Ζίζεκ φθάνει εν τέλει, κατά παράδοξο τρόπο, σε έναν βατό δρόμο διαφυγής από αυτό που αποκαλεί ορθά «κατεστραμμένο τοπίο» της εποχής μας. Παραπέμποντας στη Χάννα Άρεντ και στη νεαρή Αμερικανίδα Congresswoman Αλεξάντρια Οκάζιο-Κορτέζ, μιλά για ένα κρίσιμο καθήκον της Αριστεράς, το οποίο είναι και μια από τις αναγκαίες προϋποθέσεις για να σωθεί ό,τι αξίζει να σωθεί και να υπερβεί ο κόσμος τα σημερινά αδιέξοδα: «Καθήκον της Αριστεράς είναι τώρα να σώσει την “αστική” δημοκρατία μας». Κατονομάζει και την άλλη όψη αυτού του νομίσματος: «Ο μόνος τρόπος για να προχωρήσουμε πέρα από τη φιλελεύθερη δημοκρατία είναι να είμαστε πιο πιστοί σ' αυτήν από τους ίδιους τους φιλελεύθερους δημοκράτες». Βέβαια, άν τον σπρώξει ο μεταμοντέρνος δεύτερος εαυτός του («anything goes»), ίσως αύριο ο Ζίζεκ γράψει πράγματα ασύμβατα μ' αυτά που διαβάζουμε στο άρθρο τούτο. «Δεν ξέρεις ποτέ τι θα ακούσεις αύριο από τον Σλοβένο φιλόσοφο» (βλ. και νεότερη συνέντευξή του στην εφημερίδα Τα Νέα). Πάντως, τώρα λέει και αυτός κάτι ουσιώδες, που το διέκριναν έγκαιρα διανοητές μη μαρξιστές, μη φιλελεύθεροι και μη φιλόσοφοι (αλλά όχι αντιφιλελεύθεροι ή αντιμαρξιστές), όπως ο Σοσιαλδημοκράτης συνταγματολόγος Έρνστ Βόλφγκανγκ Μπεκενφέρντε: Ο πολιτικο-φιλοσοφικός φιλελευθερισμός (πόσο μάλλον ο οικονομικός!) δεν έχουν από μόνοι τους επαρκείς ικανότητες για να συντηρούν στη ζωή τη φιλελεύθερη δημοκρατία. Ιδίως αδυνατούν να τη διαχειριστούν με αξιοπιστία σε καιρούς δύσκολους όπως οι τωρινοί. Τώρα μετρούν ως δημοκρατικές αξίες μόνον η αλληλεγγύη και η κοινωνική συνοχή, το λειτουργικό κράτος πρόνοιας, οι αρετές του πολίτη και όχι τα βίτσια του ιδιώτη. Και χωρίς αυτά μπορεί να ανοίγει μόνον ο δρόμος για τη δυστοπία των αντικοινωνικών κυρίαρχων α λα Καρλ Σμιτ και όχι για κοινωνικές επαναστάσεις.

Κατά τρόπο ακόμη πιο παράδοξο, σαν ηχώ μερικών από τα επιχειρήματα του Ζίζεκ, ακούμε και τη φωνή μιας προσωπικότητας από την αντίπερα όχθη, εξίσου αμφιλεγόμενης όπως του Ζίζεκ: Του Ελβετού διοργανωτή του World Economic Forum στο Νταβός Κλάους Σβαμπ «Ο νεοφιλελευθερισμός εξεμέτρησε το ζην», λέει ο Σβαμπ. Ζούμε σε παράδοξη, επικίνδυνη, αλλά ενδιαφέρουσα εποχή, με μη προβλέψιμο αύριο. Το μεγάλο ματς παίζεται ήδη.

Γ. Ρ. 

 

Αυτές τις εβδομάδες πριν από τις προεδρικές εκλογές των ΗΠΑ, διάφορες μορφές λαϊκίστικης αντίστασης δημιουργούν λίγο-λίγο μια ενιαία εικόνα: «Στο τελικό στάδιο αμέσως πριν τις προεδρικές εκλογές στις ΗΠΑ, ένοπλες ομάδες ιδιωτικών πολιτοφυλακών σφυρηλατούν συμμαχίες με κήρυκες των θεωριών συνωμοσίας και με εχθρούς των εμβολιασμών που ισχυρίζονται ότι η πανδημία του κοροναϊού είναι μια φάρσα. Αυτό εντείνει τις ανησυχίες ότι καθώς βαδίζουμε προς την ημέρα των εκλογών, μπορεί να ανακύψουν σοβαρά προβλήματα. Κορυφαίοι υποστηρικτές της προπαγάνδας  που στρέφεται ενάντια στους ομοσπονδιακούς κυβερνητικούς θεσμούς και ενάντια στον επιστημονικό λόγο, συναντήθηκαν το προηγούμενο Σαββατοκύριακο και μαζί τους ήταν ο ιδρυτής μιας από τις μεγαλύτερες ομάδες των ιδιωτικών πολιτοφυλακών» [γράφει στον Guardian ο Ed Pilkington].

Σλάβοϊ Ζίζεκ

Ο Σλάβοϊ Ζίζεκ συζητά με τον ψυχολόγο Τζόρνταν Πίτερσον. «Φιλοσοφική μονομαχία» για γέλια μέχρι δακρύων - με το σουγιά εναντίον μιας πυροβολαρχίας

του Άρνο Φρανκ

© Der Spiegel - Arno Frank: Philosophenduell Zizek vs. Peterson Mit dem Taschenmesser ins Artilleriegefecht, 20.04.2019

   

Πώς οι συζητήσεις για όντως «τρομακτικά προβλήματα» (κατά τον Ζίζεκ) εκφυλίζονται σε προγράμματα επι σκηνής και νούμερα τσίρκου - η αθλιότητα των πολιτικών αντιπαραθέσεων όταν γίνοντα «δημόσια θεάματα» και όταν κύριο κίνητρο ενδιαφέροντος του «κοινού» είναι το πιο «κοινότοπο και τετριμμένο» των κινήτρων: Ο χαβαλές· το «ήρθαμε για πλάκα».

«H χαλαρή ειρωνική ελαφρότητα που μετατρέπει τα πάντα σε πράγματα τετριμμένα και ασήμαντα» στην αποθέωσή της. «Την σοβαρότητα την ξεσυνηθίσαμε».

Γ. Ρ.
  

Στην αριστερή πλευρά που πάνελ ο Σλάβοϊ Ζίζεκ, 70 ετών, ο οποίος θα μπορούσε να γεμίσει μια ολόκληρη βιβλιοθήκη με βιβλία που γράφει εδώ και 30 χρόνια, για τον μαρξισμό, την ιδεολογία, τον μεταμοντερνισμό, την ψυχανάλυση, τον ρομαντισμό, τη βία, την ανοχή, τον ολοκληρωτισμό, την όπερα, τον κινηματογράφο και τη λογοτεχνία.
Στη δεξιά πλευρά είναι ο Τζόρνταν Πίτερσον (Jordan Peterson), 54 ετών, ο οποίος έχει γράψει ένα βιβλίο για το πώς «κατασκευάζεται» η νόηση μέσα στο νευρικό σύστημα του ανθρώπου [Maps of Meaning: The Architecture of Belief] και ένα βιβλίο με συμβουλές για τη ζωή [12 Rules for Life: An Antidote to Chaos]. Ωστόσο, αυτή η αντιπαράθεση που θα μπορούσε να είναι υλικό για ανέκδοτα, είχε διαφημιστεί ως «η συζήτηση του αιώνα».
Αν η μάχη «Ζίζεκ εναντίον Πίτερσον» ήταν αγώνας πυγμαχίας, θα έπρεπε να ακυρωθεί λόγω άδικης μεταχείρισης του δεύτερου πυγμάχου. Κατά τα άλλα, παρόλες τις διαφορές τους, τον Ζίζεκ και τον Πίτερσον τους ενώνει το γεγονός ότι βλέπουν και οι δύο με εξίσου μεγάλο σκεπτικισμό τις πολιτικές της ταυτότητας, το κίνημα ΛΟΑΤΚΙ και την λεγόμενη πολιτική ορθότητα. Σε τί διαφωνούν λοιπόν;

Ζίζεκ: Η πολιτισμική ταυτότητα των ευρωπαϊκών κοινωνιών στην εποχή των μεταναστεύσεων

© Der Spiegel: Συνέντευξη του Slavoj Žižek στον Romain Leick: Unsere Trägheit ist die größte Gefahr (14.03.2015) -  Η συνέντευξη σε μορφή pdf με εικόνες (γερμανικά)

  

Ο Σλοβένος φιλόσοφος Σλάβοϊ Ζίζεκ μιλά για τον ριζοσπαστικό ισλαμισμό, για την ανοχή μεταξύ διαφορετικών πολιτισμών και τα όριά της. Ως επικριτής του καπιταλισμού και ευρωκεντρικός αριστερός υπερασπίζεται την κληρονομιά του ευρωπαϊκού Διαφωτισμού ως οικουμενικό πολιτισμικό πλαίσιο - «οδηγό». «Ο ατομικιστικός ηδονισμός και ο θρησκευτικός φονταμενταλισμός αλληλοτροφοδοτούνται», λέει. Φόβοι και ελπίδες: «Τι θα συμβεί αν ο αναπτυσσόμενος αυταρχικός καπιταλισμός σύμφωνα με το κινεζικό μοντέλο, είναι ένδειξη ότι η φιλελεύθερη δημοκρατία έπαψε να είναι προϋπόθεση και κινητήρια δύναμη της οικονομικής ανάπτυξης, αλλά αντίθετα αποτελεί εμπόδιο για την ανάπτυξη»; Από την άλλη πλευρά: «Ο 20ός αιώνας έχει περάσει. Ένα ολοκληρωτικό καθεστώς δεν είναι βιώσιμο μακροπρόθεσμα».

   

SPIEGEL: Κύριε Ζίζεκ, η χρηματοπιστωτική και οικονομική κρίση κατέδειξε πόσο ευάλωτο είναι το σύστημα της οικονομίας της ελεύθερης αγοράς, αυτό που θεωρήθηκε ως η μοναδική εναλλακτική λύση από τους υποστηρικτές του μετά το τέλος του κομμουνισμού. Εσείς επιμένετε να επιτίθεστε στις αντιφάσεις του σύγχρονου καπιταλισμού. Αναμένετε μια νέα επανάσταση; 
Žižek: Δυστυχώς όχι. 
  
SPIEGEL: Όμως δεν θα θέλατε να τη δείτε να συμβαίνει; Είστε ακόμη κομμουνιστής; 
Žižek: Πολλοί με θεωρούν ως έναν τρελό μαρξιστή που περιμένει την Τελευταία των Ημερών. Μπορεί να είμαι αρκετά εκκεντρικός, αλλά δεν είμαι θερμοκέφαλος. Είμαι κομμουνιστής ελλείψει κάτι καλύτερου, από απελπισία για την κατάσταση στην Ευρώπη. Μισό χρόνο πριν ήμουν στη Νότια Κορέα και έδωσα διαλέξεις για την κρίση του παγκόσμιου καπιταλισμού, ως συνήθως. Ξέρετε, μπλα, μπλα, μπλα. Όμως το κοινό άρχισε να γελά και με ρώτησαν: Τι είναι αυτά που λες; Δεν βλέπεις εμάς εδώ γύρω; Κίνα, Νότια Κορέα, Σιγκαπούρη, Βιετνάμ. Από οικονομική άποψη τα πάμε πολύ καλά. Ποιός βρίσκεται σε κρίση; Εσείς! Εσείς, στη Δυτική Ευρώπη. Πιο συγκεκριμένα, περιοχές της Δυτικής Ευρώπης.  

Pieter Bruegel ο Πρεσβύτερος: Ο Θρίαμβος του Θανάτου

Σλάβοϊ Ζίζεκ: Πρόβλημα στον παράδεισο - για την πλανητική αναστάτωση και τις εκδηλώσεις διαμαρτυρίας σε Τουρκία και Ελλάδα (London Review of Books)

Ο Slavoj Žižek είναι στοχαστής αντιφατικός και αμφιλεγόμενος. Σφοδρός αντιρρησίας εναντίον των ισχυρών του κόσμου, αλλά σε στενή επαφή με την παντοδύναμη μαζική κουλτούρα. Με κοφτερή σκέψη, αλλά με όλους τους πλατειασμούς, τα φάλτσα και επιφανειακότητες μιας διανοητικής υπερπαραγωγής. Με συναρπαστική ρητορική και ειρωνικό λόγο, αλλά με χιούμορ όχι πάντοτε ακριβώς αγγλοσαξωνικά κοφτερό και εύστοχο. Κριτικός και ριζοσπαστικός, αλλά στην λογική όχι ασυμβίβαστα Αριστοτελικός. Υπερκινητικός, ζεί πολλή από τη ζωή του σε αεροπλάνα, για να δώσει διαλέξεις από τον Άγιο Φραγκίσκο μέχρι τη Σιγκαπούρη και από την Αθήνα μέχρι την Ισλανδία. 
Συγκεντρώνει προτερήματα των αρνητών του συστήματος, που ίσως μας έλειψαν μετά το 1980, αλλά κουβαλάει και όλα τα αδύνατα σημεία των συνεχιστών του μετα-στρουκτουραλισμού, του μετα-μοντερνισμού και της Λακανικής ψυχανάλυσης από τα αλησμόνητα απλοϊκά seventies, στην δύσκολα εποπτεύσιμη δεκαετία 2010 - 2020. Τα φαντάσματα του Λουί Αλτουσέρ, του Ζακ Λακάν, του Μισέλ Φουκώ (κι από πίσω τους, θολές σκιές, του Μάρτιν Χάιντεγκερ και του Μαξιμιλιανού Ροβεσπιέρου) συνεχίζουν να μας επισκέπτονται, σε όνειρα και εφιάλτες. Έτσι είναι ο κόσμος, έτσι ήταν πάντοτε. Το παρελθόν δεν πεθαίνει ποτέ, δεν είναι κάν παρελθόν, πόσο σοφά το έγραψε ο Ουίλιαμ Φώκνερ !
Δίκαια ίσως, ο John Grey γράφει ότι  

“...το όραμα του Ζίζεκ είναι καλά προσαρμοσμένο σε μια οικονομία που βασίζεται στη συνεχή παραγωγή νέων αγαθών και εμπειριών, το καθένα από τα οποία υποτίθεται πως διαφέρει από ό,τι προηγούμενο έχει υπάρξει.. Το ότι υπάρχει αυτός ο ισομορφισμός ανάμεσα στη σκέψη του Ζίζεκ και τον σύγχρονο καπιταλισμό δεν αποτελεί έκπληξη. Στο κάτω κάτω, μόνο μια οικονομία σαν αυτή που υφίσταται σήμερα θα μπορούσε να παραγάγει έναν διανοητή σαν τον Ζίζεκ. Ο ρόλος που παίζει ο Ζίζεκ ως διανοούμενος με δημόσια παρουσία και παγκόσμια απήχηση, έχει προκύψει στο πλαίσιο ενός μιντιακού συστήματος και μιας κουλτούρας διασημότητας, τα οποία είναι αναπόσπαστα μέρη του μοντέλου καπιταλιστικής επέκτασης που επικρατεί σήμερα...”

Φαίνεται μάλιστα, ότι η μικρή και όμορφη Σλοβενία, τυχαία ή από ανεξήγητους λόγους, δημιουργεί μια μικρή παράδοση αμφιλεγόμενων πνευμάτων πλανητικής εμβέλειας. Που αρέσκονται να προκαλούν, έως και να βρίζουν το κοινό τους και φυσικά να προξενούν έντονα κύματα υποστήριξης και απέχθειας. Παλιότερα ήταν ένα άλλο άτακτο παιδί της Ένατης Χώρας, ο Αυστριακο-Σλοβένος Peter Handke: Πρώτα με το συγγραφικό και θεατρικό του έργο, μετά με την μη ορθή πολιτικά στάση του απέναντι στις βαλκανικές συγκρούσεις της δεκαετίας του 1990 και στην διάλυση της Ομοσπονδιακής Γιουγκοσλαβίας. Φρόντιζε για την ανορθόδοξη φήμη της Κεντροευρωπαικής και Βαλκανικής, της “σοσιαλιστικής” με τον τρόπο του όψιμου Αψβούργου Τίτο, ωστόσο πάντα μοντερνιστικής κοινωνίας των Άλπεων. Μιας χώρας με ισχυρό τοπικό πολιτισμό, που έφτιαξε για πρώτη φορά στην ιστορία της εντελώς ανεξάρτητο κράτος το 1992, αφού κράτησε επί δεκαπέντε αιώνες αλώβητη την εθνική της ταυτότητα χάρις στη γλώσσα και στην λογοτεχνία της, άν και σταθερά ενσωματωμένη σε μια ισχυρή δυναστική Αυτοκρατορία.
Μπορεί κανείς (και πρέπει!), ν' απορρίπτει τα αδιέξοδα που είναι πλέον ολοφάνερα στον τρόπο ύπαρξης και στην διαδρομή, στην οποία είναι σήμερα παγιδευμένος ο κόσμος. Μπορεί κανείς και πρέπει, ν' απορρίπτει το καταστροφικό πνεύμα της εποχής, με τις πολυσχιδείς, δύσκολα εξερευνήσιμες μορφές του - και οι “στάρ-στοχαστές-επαναστάτες” όπως ο Ζίζεκ είναι αναπόσπαστο μέρος του. Αλλά δεν μπορεί να το κάνει, αγνοώντας αυτό το πνεύμα της εποχής, σαν αυτό να μην υπάρχει και προπάντων είναι αδύνατο να στέκεται έξω από την παγιδευμένη διαδρομή της εποχής μας. Δεν υπάρχει “έξω". Ακριβώς επειδή ο Ζίζεκ είναι γνήσιος εκφραστής αυτού του πνεύματος της εποχής, για την ακρίβεια εκφραστής μιας οριακής και ακραίας, δηλαδή αυθεντικής έκφρασης αυτού του πνεύματος, ακριβώς γι' αυτό είναι παράλειψη και μη ορθολογική συμπεριφορά, ν' αγνοεί κανείς φωνές όπως η δική του. 
Και ασφαλώς θα ήταν προτιμότερο, αντί για Ζίζεκ και Μπαντιού, η εποχή μας να είχε τους δικούς της Γκράμσι, τους δικούς της Μαξ Βέμπερ, Τέοντορ Αντόρνο, Τζώρτζ Όργουελ, Χάνα Άρεντ και Αντρέ Γκόρζ, ή ν' αναδείκνυε  καινούργιους, νεαρούς Γιούργκεν Χάμπερμας για να πάρουν τη σκυτάλη από τους παλιούς. Αλλά  ο κόσμος είναι ζόρικος και μείς ασθενικοί, η εποχή είναι αδιαφανής, δύσκολα εποπτεύσιμη και μας φαίνεται πολύ ανοίκεια, εκτός των άλλων και επειδή δεν έχει την τύχη (ή επειδή δεν μπορεί) να διαθέτει τέτοιους ερμηνευτές, εκπαιδευτές και οδοδείκτες. Πρέπει λοιπόν να τα βγάλουμε πέρα με ό,τι έχουμε, με ό,τι μπορούμε να έχουμε. Ποιός μιλάει για νίκες;/Ν' αντέχεις, είναι το πάν (Ρίλκε).
Να τα βάλουμε με τον Ζίζεκ, να πολεμήσουμε την επιφανειακή, αντιφατική πολυπραγμοσύνη του σταρ της διανόησης, αλλά πρώτα άς τον ακούσουμε. Ακούγοντάς τον, κάτι παραπάνω θα καταλάβουμε για τον σημερινό ανοίκειο κόσμο μας, μιας και εκείνος, αντίθετα με άλλους, έχει βρεί τρόπο να εκφράζει εύγλωττα κάποιες πλευρές του.

Γ. Ρ.