Αγγλικός αντιευρωπαϊσμός, μετανάστευση, φτώχεια. Μυστικά και ψέματα και μισές αλήθειες

Οι Ασιάτες και Αφρικανοί μετανάστες που έρχονται για να εργαστούν στην Αγγλία γενικά δεν είναι ανεπιθύμητοι και γίνονται αποδεκτοί σχετικά εύκολα. Ο λόγος είναι απλός: Εργάζονται συνήθως σε πενιχρά αμοιβόμενες και επισφαλείς θέσεις εργασίας του τριτογενούς τομέα, καθώς και «υπηρεσιών μέριμνας» (π.χ. νοσηλευτές, οικιακοί βοηθοί κτλ). Η είσοδος αυτής της ομάδας νέου εργατικού δυναμικού στην αγορά εργασίας, συντελεί ώστε να συμπιέζονται κυρίως οι μισθοί των νεαρών Άγγλων εργαζομένων ή και μεγαλύτερων αλλά ανειδίκευτων συναδέλφων τους. Δηλαδή ζημιώνει αυτούς για τους οποίους δεν δίνουν δεκάρα τα σημερινά συνδικάτα και το τμήμα της κοινής γνώμης που έχει ισχυρή φωνή - ακριβώς όπως συμβαίνει και στην Ελλάδα. Έτσι, στην Αγγλία, οι «έγχρωμοι» μετανάστες είναι κοινωνικά αποδεκτοί. Ή και καλοδεχούμενοι, επειδή συμπιέζουν το εργασιακό κόστος των μικροεπιχειρήσεων, των υπηρεσιών και διογκώνουν συνολικά τον επισφαλή τομέα της αγοράς εργασίας.
Αντίθετα, όσοι Ευρωπαίοι (όχι μόνον Ανατολικοευρωπαίοι - διότι στην Αγγλία εισρέουν επίσης Ισπανοί, Πορτογάλοι, Ιταλοί) μεταναστεύουν στην Αγγλία για να εργαστούν σε χειρωνακτικές ή ημι-χειρωνακτικές εργασίες, κατευθύνονται είτε σε καλύτερα αμειβόμενες, ακόμη σχετικά «προστατευόμενες» από τα συνδικάτα θέσεις μισθωτής εργασίας, είτε σε «αυτοαπασχόληση» (υδραυλικοί, ηλεκτρολόγοι και άλλοι ειδικευμένοι τεχνίτες οικοδομικών), αλλά και σ΄εκείνες τις  λίγες θέσεις ειδικευμένης εργοστασιακής απασχόλησης που έχουν απομείνει ακόμη στην Αγγλία. Συνεπώς, συντελούν στο να συμπιέζονται οι μισθοί ή άλλες απολαβές πρώην - ή και νύν - σχετικά «προστατευόμενων» κοινωνικών ομάδων. Γι' αυτό το λόγο, οι μετανάστες από την ηπειρωτική Ευρώπη, αντίθετα από τους Ασιάτες και Αφρικανούς, δεν είναι αποδεκτοί από τις πιο παραδοσιακές μερίδες των Άγγλων εργαζομένων και των μεσοστρωμάτων, οι οποίες ζουν σε άλλοτε ευημερούσες μικρομεσαίες επαρχιακές towns, όπως εκείνες που πρίν από 2-3 δεκαετίες ήταν ανθηρά κέντρα χαλυβουργίας, ανθρακωρυχείων και πολλών μικρομεσαίων επιχειρήσεων.

Η «νέα αγγλική εργατική τάξη» του τριτογενούς τομέα και των υπηρεσιών, νεαρής ηλικίας, κακοπληρωμένη και συνδικαλιστικά απροστάτευτη, συνωστίζεται κυρίως στα μεγάλα μητροπολιτικά κέντρα, στις cities του Λονδίνου, του Λίβερπουλ, του Μάντσεστερ, του Μπέρμινχαμ, του Λιντς κτλ. Εκεί βλέπουμε μεγάλες πλειοψηφίες εναντίον της Brexit αλλά και ποσοστά του Εργατικού Κόμματος 70 ή και 80 % - παρά τις απώλειες.  

© CityMetric/Alasdair Rae - Data: House of Commons Libary, MHCLG (εκλογές 2017)

Π.χ. από τις εκλογικές περιφέρειες του ευρύτερου Μάντσεστερ με πολυάριθμες πληθυσμιακές ομάδες στερημένες οικονομικά και με υψηλή ανεργία, το Εργατικό Κόμμα έλαβε στο Manchester Gorton 77,6 % και στις περιφέρειες Oldham West, Wythenshawe, Ashton-under-Lyne, Worsley και Stalybridge ποσοστά της τάξης του 50 %. Στατιστικές λένε ότι η πόλη της Αγγλίας με πιο μεγάλη αναλογία φτωχών πληθυσμιακών ομάδων σήμερα είναι το Middlesbrough στο Βόρειο Γιορκσάιρ. Εκεί οι Εργατικοί έλαβαν 50,5 %, παρά την μεγάλη μείωση ποσοστών τους και την πτώση της  συμμετοχής στις εκλογές. Στις περιφέρειες Liverpool Walton και Birmingham Hodge Hill με τεράστια ποσοστά  φτώχειας και ανεργίας, το Εργατικό Κόμμα έλαβε, αντίστοιχα, 84,7 % με σχεδόν μηδενικές απώλειες  και 78,7 % με πολύ μικρές απώλειες.

Η στατιστική και οι αριθμοί αποκαλύπτουν και κάτι άλλο πολύ ενδιαφέρον: Στο σύνολο της Αγγλίας, το Εργατικό Κόμμα είχε μικρότερο ποσοστό απωλειών προς τους αντιευρωπαίους Συντηρητικούς (4,70 %), παρά προς τους ναυαγισμένους Φιλελεύθερους (6,06 %). Στη Σκωτία, οι απώλειες  προς το εκεί Εθνικό Κόμμα (SNP), απομάκρυναν από τους Εργατικούς και τους λίγους Σκωτσέζους ψηφοφόρους που τους είχαν απομείνει.

Γ. Ρ.

Paul Mason: Γιατί χάσαμε στη Βρετανία (Aυγή, 23.12.2019)
 

Guy Standing: Από τις βιομηχανικές κοινωνίες σε παγκόσμιο ταξικό κατακερματισμό - Επισφάλεια και «πρεκαριάτο» (MτK)
 
Michael Norris: Τζων Ράσκιν - Μια φωνή από τον 19ο αιώνα μιλά για τις σημερινές κοινωνίες της ανισότητας (ΜτΚ)

Βρετανία, Βrexit: Tοξικός Συντηρητισμός· και μια ακόμη αποτυχημένη απόπειρα αναζωογόνησης της Σοσιαλδημοκρατίας

Ο λόγος που θριάμβευσαν οι Συντηρητικοί του Μπόρις Τζόνσον και ηττήθηκαν κατά κράτος οι Εργατικοί του Τζέρεμι Κόρμπιν είναι ένας κυρίως: Στις κοινοβουλευτικές εκλογές της 12ης Δεκεμβρίου 2019, το θέμα που κυριάρχησε ήταν η Brexit, όχι η κοινωνική και οικονομική κατάσταση της χώρας. Αυτό υποστηρίζεται εντός του Εργατικού Κόμματος, τουλάχιστον από τους υποστηρικτές του Κόρμπιν. Φυσικά, προσπαθούν να ελαχιστοποιήσουν τις ευθύνες της ηγεσίας· ωστόσο, επί της ουσίας έχουν απολύτως δίκιο: Οι τωρινές κοινοβουλευτικές εκλογές πιθανότατα είχαν κριθεί ήδη το 2016, στο δημοψήφισμα για την Brexit. Από τότε το Εργατικό κόμμα είναι ανεπανόρθωτα ηττημένο. Τότε, ο Τζέρεμι Κόρμπιν, όπως και πολλοί άλλοι Βρετανοί αριστεροί, δεν μπόρεσαν να καταλάβουν ότι «η Brexit ήταν το καταστροφικό, φονικό όπλο της τυχοδιωκτικής Ακροδεξιάς».
Οι Εργατικοί αφέθηκαν στο έλεος των άτυπα συνασπισμένων σκληρών δεξιών του Συντηρητικού Κόμματος και του Φάρατζ. Δεν αναζήτησαν δραστικά πολιτικά εργαλεία για να αντιδράσουν στις μεταλλαγμένες πολιτικές και ιδεολογικές συμπεριφορές της πρώην εργατικής τάξης και των ποικίλων μεσαίων κοινωνικών στρωμάτων της «επαρχιακής Αγγλίας» (δηλαδή έξω από την τετράδα Λονδίνο-Λίβερπουλ-Μάντσεστερ-Λιντς, 3-4 άλλες μεγάλες αγγλικές πόλεις και τις 2 παραδοσιακές πανεπιστημιουπόλεις). Τις μεταλλάξεις αυτές τις προκάλεσαν οι οικονομικές και κοινωνικές αλλαγές τριών δεκαετιών. Η παλιά εργατική τάξη όπως την ξέραμε, είναι τώρα πρώην εργατική τάξη. Και η «νέα», εάν υποθέσουμε ότι υπάρχει, υπάρχει μόνον στις cities. Όχι στις towns. Eίναι οι συνωστισμένοι χαμηλόμισθοι του τριτογενούς τομέα.

Ο παμπόνηρος τυχοδιώκτης και ο αργόστροφος, πολιτικά ανεπαρκής έντιμος. Η Βρετανία βουλιάζει στην παρακμή και στην κοινωνική βαρβαρότητα

της Πόλλυ Τόινμπυ

 

© The Guardian - Polly Toynbee: Devoid of agility, charisma and credibility, Corbyn has led Labour into the abyss, 13.12. 2019
  

“Οι καλύτεροι χωρίς πεποίθηση, ενώ οι χειρότεροι
Είναι γεμάτοι από την ένταση του πάθους” 
(William Butler Yeats, The Second Coming - απόδοση στα Ελληνικά: Γιώργος Σεφέρης)

Ο εφιάλτης έγινε πραγματικότητα. Η χειρότερη περίπτωση πολιτικού εκλέχτηκε πρωθυπουργός. Τις πιο δύσκολες ώρες θα τις βρούμε μπροστά μας. Ένας πολιτικός ακατάλληλος για οποιοδήποτε δημόσιο αξίωμα, ο Μπόρις Τζόνσον, αναλαμβάνει τα ηνία μιας απόλυτης εξουσίας, με πλειοψηφία που σπάνια δίνεται σε ηγέτη.

William Butler Yeats

“Ο Κόρμπιν θα μπορούσε να μας είχε σώσει. Εάν από την αρχή είχε οδηγήσει το Εργατικό Κόμμα και τα συνδικάτα με πλήρη ισχύ, πολωτικά και κατά μέτωπον εναντίον της Brexit, το δημοψήφισμα που χάθηκε με μικρή διαφορά θα μπορούσε, ίσως, να είχε κερδηθεί. Αλλά αυτός και οι συνεργάτες του αρνήθηκαν να παίξουν αυτόν τον ρόλο τότε, το 2016, στο δημοψήφισμα. Άφησαν το γάμο και πήγαν για πουρνάρια. Ο Κόρμπιν έπαθε σύγχυση, βραχυκυκλώθηκε, έβαλε μόνος του τρικλοποδιά στον εαυτό του”

«Νέα Δεξιά», Brexiters και άλλοι εθνικολαϊκιστές: Εξ αίματος απόγονοι των νεοφιλελεύθερων και συνεχιστές τους

του Λαρς Κορνέλισσεν 
   

© can-europe-make-it? - Lars Cornelissen:  The ‘new right’ is not a reaction to neoliberalism, but its offspring, 16.8.2019
 

Πουθενά αλλού δεν φαίνεται τόσο καθαρά η επιρροή που ασκούν οι κλασικοί νεοφιλελεύθεροι στη «νέα» ή «εναλλακτική Δεξιά» («alt-right») και η επίδρασή τους στην πολιτική της, όσο στην προσπάθεια της βρετανικής σκληρής Δεξιάς να επιβάλει Brexit χωρίς συμφωνία με την ΕΕ, γράφει ο Κορνέλισσεν. Στο άρθρο περιγράφει ανάγλυφα πώς οι κλασικοί ιδεολογικοί καθοδηγητές του νεοφιλελευθερισμού, οι παραδοσιακές δεξαμενές σκέψης του, μαζί με νεοφιλελεύθερες ομάδες πίεσης και ισχυρούς πολιτικούς φίλους του, έστρωσαν το δρόμο για να εμφανιστεί το τωρινό εθνικολαϊκιστικό φαινόμενο ως όλον. Παρουσιάζει επίσης ένα δείγμα για το πώς νεοφιλελεύθερα lobby και δεξαμενές σκέψης χαράζουν διαρκώς βασικούς άξονες της πολιτικής της «alt-right».  «Δεκαετίες ολόκληρες νεοφιλελεύθερης ηγεμονίας συνέβαλαν στο να υποβαθμιστεί η πολιτισμική και πολιτική ζωή πολλών ευρωπαϊκών εθνικών κρατών», γράφει. Θα ήταν όμως καλό να θυμόμαστε ότι προηγήθηκαν και οι δεκαετίες ηγεμονίας του «υπαρκτού σοσιαλισμού», δηλαδή του σταλινισμού, οι οποίες συνέβαλαν κι αυτές στο να υποβαθμιστεί εξίσου  - ή ακόμη περισσότερο - η πολιτισμική και πολιτική ζωή, ειδικά σε κράτη της Ανατολικής και Κεντρικής Ευρώπης. Δικό του δημιούργημα είναι, κατά πρώτο λόγο, ο οιονεί «πολιτισμικός τύπος» του μεσήλικα και άνω που επικρατεί σήμερα σε κράτη που διετέλεσαν επί 70 χρόνια χώρες-μέλη της πρώην ΕΣΣΔ, καθώς και του πάλαι ποτέ Συμφώνου της Βαρσοβίας στην Ανατολική και Κεντρική Ευρώπη. Ωστόσο η επισήμανση του Κορνέλισσεν είναι εύστοχη, γιατί ο «πολιτισμικός τύπος» των σημερινών 40άρηδων ή και κάπως νεότερων Ούγγρων, Πολωνών κτλ - δηλαδή αυτών που δεν πρόλαβαν να «κοινωνικοποιηθούν» ως «σοσιαλιστικοί άνθρωποι» - είναι καθαρό δημιούργημα της νεοφιλελεύθερης εποχής.

Η εικόνα γίνεται ακόμη πιο καθαρή, άν προσθέσει κανείς στο παζλ και το «κοινωνικό Eίναι» - τον βιόκοσμο - των κυριότερων πολιτικών εκφραστών του σύγχρονου εθνικολαϊκισμού: Γόνοι και κληρονόμοι παραδοσιακών πλουτοκρατών, πρώην μεγαλοστελέχη του χρηματοπιστωτικού τομέα και ιδίως επενδυτικών τραπεζών με δραστηριότητα πλανητικής κλίμακας, πρωταθλητές στις καταθέσεις σε φορολογικούς παραδείσους της Καραϊβικής ή αλλού, κεφαλές κατασκευαστικών, πετραλαϊκών και άλλων εταιριών με πεδίο δράσης από τη Νέα Υόρκη και το Σικάγο μέχρι το Ρίο, την Κωνσταντινούπολη και την Κουάλα Λουμπούρ, πρώην μεγαλοστελέχη σταλινικών υπηρεσιών, μυστικών και άλλων - νυν πολιτικοί  προστάτες ολιγαρχών.

Γ. Ρ. 
 

Η συνεχιζόμενη, όλο και πιο έντονη συντηρητική αντεπίθεση που παρατηρούμε τώρα στην Ευρώπη, συχνά θεωρείται ως μια λαϊκιστική αντίδραση στη νεοφιλελεύθερη πολιτική. Όπως έχει υποστηρίξει, λόγου χάρη, η Σαντάλ Μουφ (Chantal Mouffe), η νεοφιλελεύθερη επίθεση στο κράτος πρόνοιας διέβρωσε την αίσθηση κοινωνικής ασφάλειας της μεταπολεμικής εποχής, και καταστρέφει την εμπιστοσύνη των πολιτών στην πολιτική τους αντιπροσώπευση μέσω των εκλογών.

Βρετανία, δημοσκοπική πορεία των κομμάτων (wiki): Οι Συντηρητικοί, τώρα υπό τον Β. Johnson, απορροφούν τους σκληρούς Brexiters ψηφοφόρους του Farage. Οι φιλοευρωπαίοι ψηφοφόροι διασπείρονται μεταξύ Εργατικού Κόμματος, Φιλελεύθερων Δημοκρατών, Πράσινων και Σκωτσέζων αυτονομιστών. Το Εργατικό Κόμμα υπό τον J. Corbyn επέδειξε τραγικά αργόστροφη πολιτική συμπεριφορά. Mε τα τωρινά δεδομένα δεν έχει πια καμιά απολύτως ελπίδα για να πλειοψηφήσει σε επόμενες εκλογές

Ο ατυχής όρος «ακραίο Κέντρο». Στη Βρετανία, στην Ελλάδα και αλλού

Ο όρος «ακραίο Κέντρο», με τη σημασία που χρησιμοποιείται στη σημερινή Ελλάδα, χρησιμοποιήθηκε στην πολιτική συζήτηση για πρώτη φορά στη Βρετανία. Αυτοί που τον επινόησαν - όπως ο πακιστανοβρετανός πολιτικός επιστήμονας και συγγραφέας Ταρίκ Αλί, ο οποίος σπούδασε στο Κολλέγιο Exeter της Οξφόρδης πολιτική επιστήμη, οικονομικά και φιλοσοφία - πέρασαν την κατά Λένιν «παιδική αρρώστεια» στη δεκαετία του 1970, αλλά είχαν την ατυχία να μη τους δημιουργήσει αντισώματα. Όπως ακριβώς πολλοί συνομήλικοί τους στη δική μας χώρα.
Όταν λανσαρίστηκε ο όρος, εννοούσαν κυρίως τους «Μπλεριστές» του Εργατικού Κόμματος, οι οποίοι ήταν πολύ πιο φιλοπόλεμοι από τους Συντηρητικούς (βλ. τους πολέμους στο Ιράκ και Αφγανιστάν κτλ). Κυρίως όμως, οι εφευρέτες του όρου είχαν κατά νου την κοινωνική και οικονομική πολιτική των «Μπλεριστών». Αυτοί συνέχισαν με πιο ήπιο τρόπο, αλλά επίμονα, την απότομη στροφή των Συντηρητικών κυβερνήσεων της εποχής Θάτσερ, με στόχο κυρίως να προσεταιριστούν τα ανώτερα μεσαία κοινωνικά στρώματα. Οι «Μπλεριστές» έλαβαν μέτρα περιορισμού του μεταπολεμικού βρετανικού κράτους πρόνοιας, παρέδωσαν στην «αγορά» κοινωφελείς υπηρεσίες εμβληματικές της εποχής που άκμαζε η βρετανική  δημόσια εκπαίδευση και υγεία και αφάνισαν επιτυχώς την αριστερή πτέρυγα του Εργατικού Κόμματος.

Τέτοιες πολιτικές, στις οποίες τον ρόλο του δεξιού εξτρέμ αναλαμβάνουν αριστεροί της μεσαίας γραμμής ή παίχτες σαν τον Άριεν Ρόμπεν (αριστεροπόδαροι που μπαίνουν όμως και σουτάρουν από τη δεξιά πλευρά), μέχρι και κεντρικοί οπισθοφύλακες, δεν αποτελούν ιδιαιτερότητα των λεγόμενων Νέων Εργατικών της «Μπλερικής» εποχής, ούτε είναι ιστορική εξαίρεση.

Παραδείγματα υπάρχουν πολλά. Άς θυμηθούμε, λόγου χάρη, τους «αρχέγονους Βενιζελικούς» (όρος του δημοσιογράφου κ. Ιορδανίδη στην εφημερίδα Καθημερινή) των αρχών του 20ού αιώνα. Το βενιζελικό Κόμμα των Φιλελευθέρων δεν είχε μόνον έντονη επιθετικότητα στην εξωτερική του πολιτική και διαρκή φιλοπόλεμη διάθεση, η οποία ωραιοποιήθηκε από την ελληνική ιστοριογραφία ως επιτυχής διεκδίκηση των εθνικών δικαίων. Ήταν, εκτός των άλλων, πολύ πιο αποτελεσματικό στην καταστολή των συνδικαλιστικών διεκδικήσεων της εργατικής τάξης, πιο επίμονα αντικομμουνιστικό από το αντίπαλο Λαïκό Κόμμα (βλ. τον περιβόητο «Ιδιώνυμο Νόμο»), είχε ανάμεσα στους υποστηρικτές του ακόμη και ακραίους ρατσιστές αντισημίτες (βλ. το πογκρόμ του Κάμπελ στη Θεσσαλονίκη), τα δε στηρίγματά του στις ένοπλες δυνάμεις ανταγωνίζονταν με τους μοναρχικούς συναδέλφους τους σε αριθμό και συχνότητα πραξικοπημάτων. 

«Tο μέλλον μας πουλήθηκε για να κερδίζει απίστευτα μεγάλα ποσά ένας μικρός αριθμός ανθρώπων». Η Γκρέτα Τούνμπεργκ στη Βουλή των Κοινοτήτων

© The Guardian - Greta Thunberg: «You did not act in time»: Greta Thunberg's full speech to MPs, 24.4.2019

  

Το πλήρες κείμενο της ομιλίας της Greta Thunberg στη Βουλή των Κοινοτήτων, Λονδίνο, 23 Απριλίου 2019, όπως δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα The Guardian.

  

Γνωρίζω ότι πολλοί ανάμεσά σας δεν θέλετε να μας ακούτε· και λέτε ότι είμαστε απλώς παιδιά. Όμως το μόνο που κάνουμε, είναι να επαναλαμβάνουμε το ομόφωνο μηνυμα της επιστήμης για το κλίμα. 

Πολλοί από εσάς δείχνετε μεγάλο ενδιαφέρον για το γεγονός ότι με την απεργία μας από τα μαθήματα του σχολείου κάθε Παρασκευή χάνουμε πολύτιμο χρόνο διδασκαλίας· σας διαβεβαιώ όμως, ότι άν αρχίζατε να λαμβάνετε υπόψη τα πορίσματα της επιστήμης για να δώσετε μια ευκαιρία στο δικό μας μέλλον, θα επιστρέφαμε αυτοστιγμεί στα μαθήματά μας. Μήπως είναι πάρα πολύ αυτό που σας ζητάμε;
Το 2030 θα είμαι 26 ετών. Η μικρή μου αδερφή Μπεάτα θα είναι 23. Όπως και πολλά δικά σας παιδιά ή εγγόνια. Και μας λένε: «Τότε θα βρίσκεστε στην πιο καλή σας ηλικία. Θα είστε νέοι, θα έχετε όλη τη ζωή μπροστά σας». Όμως δεν είμαι πολύ σίγουρη ότι το 2030 θα είναι τόσο καλή εποχή για εμάς.
Είχα την τύχη να γεννηθώ σε μια εποχή και σε έναν τόπο όπου όλοι μας έλεγαν να κάνουμε μεγάλα όνειρα. Μου έλεγαν ότι θα μπορούσα να γίνω ο,τιδήποτε επιθυμούσα και θα μπορούσα να ζήσω οπουδήποτε ήθελα. Άνθρωποι σαν εμένα είχαν όλα όσα χρειαζόταν και ακόμη περισσότερα. Είχαμε πράγματα που οι παππούδες μας δεν μπορούσαν ούτε καν να ονειρευτούν. Είχαμε όλα όσα μπορούσαμε να επιθυμήσουμε σ΄ όλη την πορεία της ζωής μας· κι όμως τώρα ξέρουμε πως μπορεί και να μην έχουμε τίποτε.
Τώρα, είναι πιθανό ότι δεν έχουμε πια ούτε καν μέλλον.
Και αυτό συνέβη, επειδή αυτό το μέλλον πουλήθηκε για να κερδίζει απίστευτα μεγάλα χρηματικά ποσά ένας μικρός αριθμός ανθρώπων. Κάθε φορά που λέγατε «το μόνο μας όριο προς τα επάνω είναι ο ουρανός», κάθε φορά που λέγατε «ζεις μόνον μια φορά», κλέβατε το μέλλον μας.

Μοζαμβίκη, πλημμύρα και κυκλώνες, Άνοιξη 2019

O Στίβεν Χόκινγκ μιλά για την Brexit, για το χρήμα και τα διακυβεύματα του μέλλοντος και του παρόντος. Ένα απόσταγμα πολιτικής σοφίας και οραματικού ρεαλισμού

© The Guardian - Stephen Hawking: Our attitude towards wealth played a crucial role in Brexit. We need a rethink, 29.7.2016
  

Ο Στίβεν Χόκινγκ, ο οποίος αγωνίστηκε με σθένος υπέρ της παραμονής της χώρας του, της Βρετανίας, στην ΕΕ, έγραψε αυτό το άρθρο λίγο μετά το δημοψήφισμα και την οριακή ήττα της άποψης του. Ήταν ίσως μια από τις τελευταίες δημόσιες παρεμβάσεις του σε θέματα πολιτικού ενδιαφέροντος. Πέθανε μετά από ενάμισυ χρόνο (14 Μαρτίου 2018). 

Μιλώντας για την Brexit, ο Χόκινγκ έθεσε τον δάκτυλον επί τον τύπον των ήλων: «Το χρήμα, ο πλούτος, ο τρόπος με τον οποίο τον κατανοούμε και ο τρόπος με τον οποίο (δεν) τον μοιραζόμαστε, διαδραμάτισαν καθοριστικό ρόλο στην απόφαση του δημοψηφίσματος», έγραφε. Αναφέροντας, εκτός των άλλων, και την προσωπική του εμπειρία ως επιστήμονα με μεγάλο πρόβλημα υγείας, τόνισε πόσο ευρύτερα καταστροφική είναι η επικρατούσα στάση απέναντι στον πλούτο: Η στάση που βλέπει το χρήμα ως αυτοσκοπό, που αρνείται την πιο δίκαιη κατανομή του πλούτου, η στενοκέφαλη άρνηση «να συμπεριλαμβάνεται στον ορισμό του πλούτου η γνώση, οι φυσικοί πόροι και οι ικανότητες του ανθρώπου».

Το δέον γενέσθαι, ιδίως τώρα που «ο πλανήτης μας και το ανθρώπινο είδος αντιμετωπίζουν πολλαπλές προκλήσεις», είναι «να επανεξετάσουμε, να δούμε με άλλο μάτι και να αλλάξουμε μερικές από τις βασικές υποθέσεις μας για το τι εννοούμε ως πλούτο, ως κεκτημένα, ως “δικά μου” και ως “δικά σας”. Ακριβώς όπως μαθαίνουν τα παιδιά, θα πρέπει να μάθουμε να μοιραζόμαστε», λέει ο Χόκινγκ. Κι έτσι, να ξεκινήσουμε «εγχειρήματα που ανοίγουν νέους δρόμους και πρωτοποριακές ιδέες - “cathedral projects”, “έργα σαν τους καθεδρικούς ναούς” -, δηλαδή το σύγχρονο ισοδύναμο των μεγάλων εκκλησιαστικών έργων που κατασκευάστηκαν κάποτε ως μέρος μιας προσπάθειας της ανθρωπότητας να γεφυρώσει τον ουρανό και τη Γη. Αυτές τις ιδέες τις ξεκινά μια γενεά ανθρώπων με την ελπίδα ότι μια μελλοντική γενεά θα πάρει στα χέρια της τούτες τις προκλήσεις για να φέρει σε αίσιο πέρας το έργο που άρχισε η προηγούμενη».

Εν τω μεταξύ, η περιπετειώδης εμπλοκή της Brexit συνεχίζεται. Και κανείς δεν ξέρει την κατάληξή της. Και οι πολλαπλές προκλήσεις οικουμενικής κλίμακας για τις οποίες μιλούσε τότε ο Χόκινγκ, τώρα αναστατώνουν και θολώνουν όλο και πιο πολύ το παγκόσμιο πολιτικό τοπίο. Εκείνο το άρθρο του Χόκινγκ και την κεντρική του ιδέα μας τα ξαναθύμισε πρόσφατα η Γκρέτα Τούνμπεργκ στην ομιλία της στη Βουλή των Κοινοτήτων του Λονδίνου, με θέμα μια από τις μεγάλες προκλήσεις, την αλλαγή του κλίματος.

Το σίγουρο είναι ότι σχεδόν 3 χρόνια μετά, η οπτική γωνία του Χόκινγκ έγινε ακόμη πιο επίκαιρη και βοηθά να δούμε τα πράγματα πιο καθαρά. Ιδίως βοηθά ο ρεαλισμός του. Σήμερα ρεαλιστές είναι αυτοί που μπορούν, σαν τον Χόκινγκ, να προτείνουν μακροπρόθεσμα οραματικά σχέδια, «άλματα πιο γρήγορα από τη φθορά» (Ελύτης).

Γ. Ρ.

Είναι το χρήμα σημαντικό πράγμα; Ο πλούτος, η αφθονία χρήματος, μας πρόσφερε και μας προσφέρει πάντοτε, ακόμη και σήμερα, ευημερία και άνεση; Όταν σε τέτοια ερωτήματα προσπαθεί να δώσει απαντήσεις ένας φυσικός, ίσως φαίνεται πολύ παράδοξο· ωστόσο η απόφαση του Βρετανικού δημοψηφίσματος για αποχώρηση από την ΕΕ μας υπενθυμίζει ότι όλα τα πράγματα συνδέονται μεταξύ τους. Κι άν θέλουμε να κατανοήσουμε σε βάθος τον κόσμο και τι πραγματικά συμβαίνει στον κόσμο, θα ήταν πολύ ανόητο να παραβλέψουμε τί ρόλο παίζει το χρήμα στην κοινωνία μας αλλά και ποιούς ρόλους δεν μπορεί να παίξει. 
Στη διάρκεια της προεκλογικής εκστρατείας για το δημοψήφισμα, υποστήριξα ότι για τη Βρετανία είναι λάθος να εγκαταλείψει την Ευρωπαϊκή Ένωση. Λυπάμαι για το αποτέλεσμα· αλλά άν έχω πάρει ένα μάθημα στη ζωή μου, αυτό με διδάσκει να αποδέχομαι την πραγματικότητα και να κάνω το καλύτερο που μπορώ με όσα περνούν από το χέρι μου. Τώρα πρέπει να μάθουμε να ζούμε εκτός ΕΕ· αλλά για να διαχειριστούμε επιτυχώς αυτή τη νέα κατάσταση, πρέπει πρώτα-πρώτα να καταλάβουμε γιατί ο λαός της Βρετανίας έκανε την επιλογή που έκανε.

Ο πολιτικός μηχανισμός που έφερε το χάος του Brexit είναι ενεργός σε όλη την ΕΕ

Παρατηρώντας το χάος με το Brexit στη Βρετανία, τόσο στις σχέσεις της χώρας αυτής με την ΕΕ, όσο και - κυρίως - το εσωτερικό κυβερνητικό και κοινοβουλευτικό χάος που διαλύει το κομματικό σύστημα και παραλύει τη διακυβέρνηση του Ηνωμένου Βασιλείου, καλό είναι να θυμηθούμε πώς ο αργός, μακροχρόνιος και ίσως ελέγξιμος πολιτικός κατήφορος αυτής της παλιάς, παραδοσιακής δημοκρατίας μετατράπηκε απότομα (αλλά όχι απρόβλεπτα) σε γλίστημα προς τη χαράδρα. 

Το ντόμινο που οδήγησε στο σημερινό πολιτικό αναρχομπάχαλο και θέατρο βαριετέ πυροδοτήθηκε από τη στιγμή που ενδυναμώθηκε το ιδιόμορφο ευρω-αποσχιστικό δεξιό λαϊκιστικό κόμμα UKIP (του Νάιτζελ Φάρατζ) ενώ ταυτόχρονα το κόμμα των Συντηρητικών μετακινήθηκε βαθμιαία, αλλά με πράξεις που μετρούν, σε πιο απομονωτική θέση (βλέπε π.χ. την αποχώρησή του από το ΕΛΚ). Στο τέλος, η πολιτικά ανόητη, τυχοδιωκτική και αυτοκαταστροφική κίνηση του Συντηρητικού τότε πρωθυπουργού Ντέιβιντ Κάμερον να προκαλέσει δημοψήφισμα με ερώτημα «παραμονή ή όχι στην ΕΕ», κάθισε σαν μουχλιασμένο κερασάκι πάνω σε μια πολιτική τούρτα που είχε ήδη σαπίσει και σκουληκιάσει ολόκληρη. Ή, με άλλα λόγια, ο Κάμερον απλώς γύρισε σπασμωδικά τον διακόπτη και έσβησε τα φώτα· όμως όλο το ηλεκτρικό δίκτυο ήταν κατεστραμμένο και αργά ή γρήγορα τα φώτα θα έσβηναν ούτως ή άλλως. 

Βόλφγκανγκ Μυνχάου: Την κρίση του σύγχρονου φιλελευθερισμού την προκαλούν οι δυνάμεις της αγοράς

© Financial Times - Wolfgang Münchau:The crisis of modern liberalism is down to market forces, 23.12.2018

Οι φιλελεύθεροι συχνά παραπλανώνται εξαιτίας της συνήθειάς τους να δίνουν δυσανάλογα μεγάλη σημασία στις πολύ γενικές μακροοικονομικές μεταβλητές όπως είναι το ΑΕΠ, λέει ο Μυνχάου. Αλλά δεν προσέχουν τις «λεπτομέρειες». Ως γνωστόν, εκεί «κρύβεται ο διάβολος». Μετά εκφράζονται αποδοκιμαστικά για τους ψηφοφόρους και τους χειρίζονται με υποτιμητικό τρόπο ή με πατρωνεία, προσθέτοντας στα τραύματά τους και την προσβολή. Ένα παράδειγμα: Στο ΗΒ, η μεγάλη αύξηση του κόστους στέγασης για τα νοικοκυριά με μεσαία και χαμηλά εισοδήματα την τελευταία δεκαετία, έπαιξε σημαντικο ρόλο για την ψήφο υπέρ της Brexit. «Κάθε σύστημα που εγκαταλείπει το 60 % των νοικοκυριών στο έλεος της τύχης τους, είναι καταδικασμένο στο τέλος να καταρρεύσει».

 

Όταν σκέφτομαι την κρίση του φιλελεύθερου συστήματος μας, μου έρχεται στο νου μια συνάντηση στο Βερολίνο, πριν από 20 σχεδόν χρόνια, με τον Wolfgang Kartte, πρώην πρόεδρο της γερμανικής υπηρεσίας ελέγχου και καταπολέμησης των καρτέλ. Τον ρώτησα γιατί αυτός και οι διάδοχοί του βλέπουν συχνά από πολύ συντηρητική οπτική γωνία τις υποθέσεις ανταγωνισμού και προπαντός γιατί είναι τόσο απορριπτικοί απέναντι στα καθαρά οικονομικά επιχειρήματα.

Όπως και η πλειοψηφία των αρμόδιων για τη χάραξη οικονομικής πολιτικής στη Γερμανία, ο Kartte, ο οποίος πέθανε το 2003, ήταν νομικός. Μου είπε ότι βλέπει τη δουλειά του ως παροχή βοήθειας στο «μικρό ψάρι» για να μπορεί να υπερασπίζεται τον εαυτό του από το «μεγάλο ψάρι». Φυσικά, αυτό είναι δουλειά δικηγόρου, όχι οικονομολόγου. Επίσης, χρησιμοποίησε μια μεταφορική έκφραση: Μίλησε για «το γήπεδο όπου παίζεται το οικονομικό παιχνίδι». Και μου είπε ότι δεν τον ενδιαφέρει να είναι «ο αγωνιστικός χώρος ισοπεδωμένος και απολύτως οριζόντιος», αλλά θέλει «να γέρνει», να έχει «κλίση» ευνοϊκή για «τους παίχτες της μικρής ομάδας». 

Η κρίση του σύγχρονου φιλελευθερισμού έχει πτυχές που σχετίζονται με αυτό το ζήτημα. Σήμερα έχουμε μπροστά μας μιαν άλλη μορφή του ίδιου προβλήματος, έχουμε και πάλι «τους παίχτες της μικρής ομάδας» απέναντι «στους παίχτες της μεγάλης ομάδας», ωστόσο με μια διαφορά: Δεν υπάρχει κανείς που να φροντίζει ώστε ο «αγωνιστικός χώρος» να «γείρει» αντίστροφα, ώστε να εξουδετερωθεί η «κλίση» που έχει πάρει προς την άλλη κατεύθυνση, δηλαδή είναι ευνοϊκή για τη «μεγάλη ομάδα».

Αναλογικά με τα κέρδη και τους τζίρους, οι μικρότερες εταιρείες πληρώνουν περισσότερους φόρους από τις μεγάλες πολυεθνικές εταιρείες. Οι οικονομικές πολιτικές που ακολούθησαν την οικονομική κρίση, οδήγησαν τελικά σε ακόμη μεγαλύτερη διεύρυνση της ανισότητας εισοδημάτων και περιουσιακών στοιχείων. Τα μεγάλα μεταναστευτικά ρεύματα προκάλεσαν ανασφάλεια, αλλά το ίδιο προκαλεί και η εφαρμογή νέων τεχνολογιών. Και όποιος εκφράζεται αποδοκιμαστικά για τους ψηφοφόρους ή τους χειρίζεται με υποτιμητικό τρόπο και με πατρωνεία, όπως συνέβη στο Ηνωμένο Βασίλειο μετά το δημοψήφισμα, προσθέτει στα τραύματά τους και την προσβολή.