Οικονομία, τρόποι ζωής και κριτική του καπιταλισμού. Δομές και πράξις στην Κριτική Θεωρία

Στις κοινωνικές επιστήμες, και πιο γενικά στην κοινωνιολογική και πολιτική φιλοσοφία του 20ού αιώνα, εμφανίστηκε με πολλές μορφές ένα πρότυπο σκέψης που βλέπει την οικονομία υπό στενή οπτική γωνία. Τη βλέπει ως σύστημα, και μάλιστα κλειστό. Στην οικονομία βλέπει μόνον δομή, δηλαδή στοιχεία που ανήκουν σ’ αυτήν και τις μεταξύ τους σχέσεις, αλλά όχι και τις δράσεις ενεργών παραγόντων που δρουν  ταυτόχρονα «μέσα και έξω» από την οικονομία. Όσο μένουμε στα πλαίσια αυτού του προτύπου, όταν επιχειρούμε να την παρατηρήσουμε «εκ των έξω», η οικονομία γίνεται αδιαφανής, μαύρο κουτί· έτσι μετατρέπεται σε αντικείμενο που μπορεί να εξετάζεται μόνον «από μέσα», δηλαδή αποκλειστικά με οικονομικές θεωρίες...

→  Συνέχεια εδώ   ←

Ουΐλλιαμ Μπλέικ: Ο Δάντης κυνηγημένος από τα Τρία Θηρία (σπό την εικονογράφηση της Θείας Κωμωδίας)

ΕΝΦΙΑ και Τοπική Αυτοδιοίκηση, σχέση ασύμβατη

Όλη αυτή η συζήτηση περί του σκόπιμου ή μη της μεταφοράς των πόρων του ΕΝΦΙΑ στην τοπική αυτοδιοίκηση είναι δήθεν σοβαρή. Αγνοεί την πραγματικότητα. Δεν έχει καμμιά σχέση ούτε με το γιατί υπάρχει ο ΕΝΦΙΑ, ούτε με ουσιαστικό προβληματισμό για κατανομή των φορολογικών εσόδων μεταξύ κεντρικής κρατικής εξουσίας και τοπικής αυτοδιοίκησης, ούτε με το πραγματικό αναγκαίο και ευκταίο, της βελτίωσης των πηγών χρηματοδότησης των δήμων. Οι λόγοι είναι πολλοί.
1. Ο ΕΝΦΙΑ στην πραγματικότητα δεν είναι φόρος, διότι δεν επιβάλλεται σε εισοδήματα (όπως ο φόρος φυσικών προσώπων, ο φόρος εταιριών κτλ) ή σε αγοραπωλησίες εμπορευμάτων (όπως ο ΦΠΑ ή ο φόρος χρηματιστηριακών πωλήσεων). Είναι εισφορά ή τέλος περιουσιακών στοιχείων κλιμακωμένη στο χρόνο, η οποία επιβλήθηκε για ειδικούς λόγους: Σε έναν ολικό ισολογισμό της δημοσιονομικής χρεοκοπίας, το ελληνικό δημόσιο χρέος είναι αυξημένος ιδιωτικός πλούτος, πάρα πολύ άνισα κατανεμημένος (βλ. και το άρθρο του πρόσφατα θανόντος Έλμαρ Αλτφάτερ «Το πολιτικό ευρώ»). Ο ΕΝΦΙΑ θεσπίστηκε ως ειδική έκτακτη εισφορά, η οποία όμως έγινε μόνιμη εξαιτίας του ύψους και της εξαιρετικά μακράς περιόδου αποπληρωμής των διακρατικών δανείων και των δανείων από τον Ευρωπαϊκό Μηχανισμό Σταθερότητας. Το γεγονός ότι έχει βαφτιστεί με το ψευδώνυμο «φόρος» και μοιάζει με φόρο θυμίζει τον αξέχαστο Ντίνο Ηλιόπουλο και την ταύτισή του με τον πραγματικό «Δράκο» στην ομώνυμη ταινία του Κούνδουρου. Θα δούμε όμως παρακάτω και γιατί η εισφορά αυτή, όπως θεσπίστηκε, έχει ιδιαίτερα χαρακτηριστικά που την καθιστούν οικονομικά ατελή και κοινωνικά άδικη.

Έλμαρ Αλτφάτερ, in memoriam:Φύση και κοινωνία - Ο μεταβολισμός της ύλης μεταξύ τους, οι οικονομικές θεωρίες, ο τρόπος παραγωγής

Την 1η Μαΐου 2018 πέθανε στο Βερολίνο ο Elmar Altvater, γεννημένος το 1938, καθηγητής της Πολιτικής Οικονομίας στο Ινστιτούτο Otto-Suhr του Ελεύθερου Πανεπιστημίου του Βερολίνου, ομότιμος από το 2004. Ο πολυγραφότατος και πολυμεταφρασμένος (δυστυχώς πολύ λίγο στα Ελληνικά)  Έλμαρ Αλτφάτερ ήταν ένας από τους ελάχιστους μελετητές που συνδύασαν αρμονικά και ολιστικά σε άρτιο οικοδόμημα, δομικούς λίθους από τον μαρξισμό των δύο κλασικών και στερεό ιστό από την οικολογία· τόσο ως υψηλού επιπέδου επιστήμη, όσο και ως έμπρακτη πολιτική. Έρριχνε πάντα φως σε νέα ανεξερεύνητα τοπία· μια ιδέα μπορεί να πάρει κανείς ήδη από μια εποχή πρώιμη για τέτοιες σκέψεις στην Ελλάδα, στο περιοδικό Ο Πολίτης (1988, μετάφραση στα ελληνικά του σημαντικού μικρού δοκιμίου του «Οικολογία, οικονομία, χρόνος, χώρος»), και να συνεχίσει  μέχρι το 2014 της βαθιάς κρίσης (το εκτενές άρθρο «Το πολιτικό ευρώ» περιέχεται στην ελληνική έκδοση του συλλογικού έργου Δημοκρατία ή Καπιταλισμός, τόμος Β'). Μεγάλο και διαρκές ήταν το ενδιαφέρον του για την κρίση στην Ελλάδα και στην ευρωζώνη. 
Ήταν πειστικός και μαχητικός υποστηρικτής από αριστερά της ενωμένης Ευρώπης, με το κοινό της νόμισμα, με μια μελλοντική κοινή πολιτική και με διεθνικούς δημοκρατικούς θεσμούς. Γι' αυτό και για τα άλλα, ο Έλμαρ Αλτφάτερ θα μας λείψει όσο μας λείπει ο δικός μας Μιχάλης Παπαγιαννάκης, ο επιστήμονας και ο πολιτικός. Σε αρκετά θεωρητικά και ιδεολογικά πιστεύω διέφεραν, όμως για τα δύο μεγάλα πολιτικά ζητήματα της εποχής, την οικολογία και την ευρωπαϊκή ενοποίηση, ήταν επίμονοι συνοδοιπόροι, σύντροφοι στον κοινό επίπονο δρόμο.

Γ. Ρ.

Στη μνήμη του δημοσιεύουμε στα ελληνικά το βασικό μέρος του κειμένου του A Gap in Marx’s Work or the Ignorance of the Reader? The metabolic exchange between nature and society in a mode of production based upon value από τον ιστοχώρο © marx200, 20.7.2017. Το γερμανικό πρωτότυπο: Elmar Altvater: Leerstelle bei Marx oder Ignoranz der Leser? Der Stoffwechsel zwischen Natur und Gesellschaft in der auf dem Wert beruhenden Produktionsweise, στον ίδιο ιστοχώρο. Άλλη δημοσίευση (αγγλικά): The Bullet - Elmar Altvater: A Gap in Marx? Value, Nature and Society, 8.8.2017

  

Υπήρχαν οικονομικές θεωρίες και πριν από την έναρξη της βιομηχανικής εποχής που βασίστηκε σε ορυκτά καύσιμα· επομένως μπορούμε να ερευνήσουμε την ιστορία των οικονομικών δογμάτων σε όλη τους τη διαδρομή, μέχρι πολύ πίσω, στους βιβλικούς χρόνους. Ωστόσο, μόνον από τότε που οι άνθρωποι άρχισαν να χρησιμοποιούν συστηματικά τα ορυκτά καύσιμα, οι εργαζόμενοι απέκτησαν τη δυνατότητα να χρησιμοποιούν εργαλεία που τροποποιούν τη φύση· με αυτά, αφενός αυξήθηκε η παραγωγικότητα της εργασίας και ο «πλούτος των εθνών» σε ύψη προηγουμένως ανέφικτα, αφετέρου όμως οδηγηθήκαμε προς την καταστροφή της φύσης. Ο μεταβολισμός της καπιταλιστικής αναπαραγωγής περιλαμβάνει τόσο την κατανάλωση όσο και την απέκκριση, δηλαδή την δημιουργία φυσικού υλικού. Ωστόσο αυτό το μείγμα δεν μπορεί πάντοτε να είναι ανεκτό από τον άνθρωπο ή τη φύση. Έτσι αρχίζει η περιβαλλοντική κρίση και οι επιπτώσεις αυτής της αλλαγής στις συνθήκες διαβίωσης των ανθρώπων περιγράφηκαν από τον Φρίντριχ Ένγκελς ήδη στο έργο του του 1845 Η Κατάσταση της Εργατικής Τάξης στην Αγγλία.

Η δυνατότητα οικονομικής ανόδου έδωσε ώθηση τόσο στις επιστημονικές όσο και στις εμπειρικές προσπάθειες να διερευνηθεί συστηματικά η προέλευση αυτού του νέου πλούτου. Προκύπτει από το εμπόριο που πραγματοποιείται στην αγορά ή από την εργασία που γίνεται πράξη στη διαδικασία παραγωγής; Αυτά είναι ερωτήματα που μπορεί να έθετε κάθε ευαίσθητη ψυχή, αλλά δεν μπορούσε να δώσει ικανοποιητικές απαντήσεις. Όπου η καλή θέληση δεν αρκεί, πρέπει να αναλάβει η επιστήμη. Ένας νέος επιστημονικός κλάδος διαμορφώνεται· αρχικά, αυτό φυσικά γίνεται μέσα στον παραδοσιακό κανόνα των επιστημών. Δεν είναι λοιπόν έκπληξη το γεγονός ότι οι προ της Γαλλικής Επανάστασης Γάλλοι εγκυκλοπαιδιστές 18ου αιώνα πίστευαν ότι τις απαντήσεις στα οικονομικά ζητήματα έπρεπε κανείς να τις αναζητήσει στα δόγματα της ηθικής. Εδώ οι σύγχρονοι νεοφιλελεύθεροι κουνούν τα κεφάλια τους με απελπισία. Τελικά δημιουργήθηκε η Πολιτική Οικονομία. Ας αρχίσουμε λοιπόν με μια πολύ σύντομη επισκόπηση των σπουδαιότερων σχολών οικονομικής σκέψης που έχει δει ο κόσμος μετά τον 18ο αιώνα.

Elmar Altvater: Οικολογία, οικονομία, χρόνος, χώρος (από το περιοδικό Ο Πολίτης, 1988)

«...Πρέπει να εγερθούν κοινωνικά και πολιτικά όρια, πριν το μέτωπο της κεφαλαιοκρατικής επέκτασης προσκρούσει επάνω στα τελευταία - και μοιραία για την επιβίωση της ανθρωπότητας - όρια, το οικολογικά. Σ' αυτό το σημείο μπορεί να αρχίσει η συζήτηση για τις οικολογικές μεταρρυθμίσεις, η οποία μας επαναφέρει σε πεδία περισσότερο οικεία για τις κοινωνικές επιστήμες και στις αντιπαραθέσεις για τις μεταρρυθμίσεις και τον μεταρρυθμισμό».

→ ←

→ Ολόκληρο το κείμενο του Elmar Altvater ←

δημοσιευμένο στο τεύχος 67 (pdf) του περιοδικού Prokla (Βερολίνο, Ιούνιος 1987), μεταφρασμένο στα ελληνικά στο  περιοδικό Ο Πολίτης, τεύχος 88-89 (Φεβρουάριος-Μάρτιος 1988, μτφ. από τα γερμανικά Γ. Β. Ριτζούλης), προσβάσιμο σήμερα στο ψηφιακό αρχείο με όλα τα τεύχη του Πολίτη, στα Αρχεία Σύγχρονης Κοινωνικής Ιστορίας (ΑΣΚΙ).
Το κείμενο είναι μέρος από το βιβλίο του Άλτφάτερ, Sachzwang Weltmarkt - Verschuldungskrise, blockierte Industrialisierung, ökologische Gefährdung - der Fall Brasilien, VSA Verlag, Αμβούργο 1987

Αυτονόητο, αλλά χρειάζεται υπενθύμιση: Το επόμενο τσίρκο θα έλθει· και δεν θα είναι το «Θέατρο Τέχνης»

Μια εύστοχη παρατήρηση - διαπίστωση που  Ν. Μουζέλη με κρίσιμη πρακτική σημασία για όσους χαράζουν σήμερα πολιτική στρατηγική - ιδιαίτερα στις δυνάμεις της Αριστεράς ή και της λεγόμενης Κεντροαριστεράς -  ήταν η εξής: «Ένας αποτελεσματικός πολιτικός έλεγχος των αγορών μπορεί σήμερα να επιτευχθεί μόνο σε μεταεθνικό επίπεδο». Πολιτικός έλεγχος όχι μόνον των αγορών στο πρωτογενές οικονομικό επίπεδο, αλλά και στο τι επιπτώσεις έχει η λειτουργία των αγορών και της όλης οικονομικής-συστημικής σφαίρας στον βιόκοσμο, τοπικά ή παγκόσμια. Χαρακτηριστικό παράδειγμα, που εν μέσω της οικονομικής κρίσης ξεχνάμε: τι θα γίνει, τι κάνουμε, τι θα κάνουμε, ενόψει της μεγίστης των επιπτώσεων, η οποία μάλιστα δεν είναι κυκλικό φαινόμενο, αλλά ήρθε για να μείνει, της κλιματικής αλλαγής.
Μολονότι σε επίπεδο ανάλυσης και θεωρητικής πληρότητας η διαπίστωση του Μουζέλη είναι στερεά θεμελιωμένη, οι δρώντες πολιτικοί παράγοντες, σε επίπεδο κομμάτων και του προσωπικού που τα στελεχώνει - και στο βαθμό που πράγματι θεωρούν αναγκαίο ή χρήσιμο κάποιας μορφής πολιτικό έλεγχο των αγορών, δυστυχώς στη μεγάλη τους πλειοψηφία δεν την έχουν αφομοιώσει και δεν έχουν αντλήσει τα αναγκαία συμπεράσματα. Και αντίθετα από αυτό που ίσως πιστεύει ο Ν. Μουζέλης, το πρόβλημα και η χρονίζουσα αδράνεια αφορούν εξίσου τόσο τους λεγόμενους ριζοσπάστες αριστερούς όσο και τους σημερινούς σοσιαλδημοκράτες της Ευρώπης όλης.
Για τη θεωρητική θεμελίωση της μετατόπισης του κρίσιμου πολιτικού στίβου από το μεμονωμένο κράτος στο δι/υπερ-εθνικό επίπεδο και για την πολιτική μάχη περί το ευρώ και την ΕΕ, μπορεί κανείς να παραπέμψει σε πηγές που αρχίζουν από τις σταθερής αξίας αναλύσεις του Έλμαρ Άλτφάτερ και τον καινοτόμο Ούλριχ Μπεκ που έφυγε πρόωρα, τη νέα Κριτική Θεωρία (τον ίδιο τον Χάμπερμας αλλά και νεότερους κληρονόμους των «Φρανκφουρτιανών», όπως λόγου χάρη τον Ράινερ Φορστ ή τον Χάουκε Μπρούνκφορστ), συνεχίζουν με πολλούς σημαντικούς Γάλλους αναλυτές, όπως, λόγου χάρη, τον Πιέρ Ροζανβαλόν και τον μείζονα κληρονόμο των «αλτουσσεριανών» Ετιέν Μπαλιμπάρ και περνούν απέναντι, στην άλλη όχθη του Ατλαντικού. Πρέπει να προστεθούν σημαντικοί όμιλοι επιστημονικής σκέψης όχι παραταξιακά ενταγμένοι στην Δεξιά, στην Αριστερά, στο Κέντρο ή αλλού, όπως είναι οι Eiffel και Glieneke και δεξαμενές ιδεών με κύρος, όπως η Bruegel των Βρυξελλών.

To «Μεγάλο μας Τσίρκο». Παιγμένο από το 2ο Γυμνάσιο Πάτρας

Έλμαρ Άλτφάτερ: Αντί για απόσπαση δημόσιων αγαθών και εθνική περιχαράκωση, «χειροπιαστή ουτοπία» για βιώσιμες αλλαγές σε ευρωπαϊκό - διεθνές επίπεδο

του Έλμαρ Άλτφάτερ
  

© Εφημερίδα των Συντακτών: «Ορισμένες ιδιωτικοποιήσεις δεν είναι παρά νόμιμη ληστεία» (συνέντευξη στον ΤάσοΤσακίρογλου), 03.01.2016 

  
Ο καθηγητής Πολιτικής Οικονομίας στο Βερολίνο Elmar Altvater θεωρεί αναγκαία την αλλαγή του σημερινού συστήματος καπιταλιστικής συσσώρευσης, το οποίο χαρακτηρίζει εφιαλτικό για το μέλλον της ανθρωπότητας. Υπερασπίζεται τα δημόσια αγαθά και θεωρεί ότι η ιδιωτικοποίησή τους υπονομεύει τα ανθρώπινα δικαιώματα και την ασφάλεια των πολιτών. Τονίζει ότι χρειάζεται ριζική αλλαγή τρόπου ζωής και παραγωγικού συστήματος για να αντιμετωπισθει η κλιματική αλλαγή. 

Αλάσκα, Ιανουάριος 2016. Μυστηριώδης θάνατος χιλιάδων θαλασσοπουλιών

• Τάσος Τσακίρογλου (Τ.Τ.): Η Γερμανία έχει κερδίσει από την ελληνική κρίση περίπου 100 δισεκατομμύρια ευρώ, εξαιτίας του χαμηλού κόστους του δανεισμού της, αφού οι επενδυτές αναζητούσαν ασφαλές καταφύγιο για τα χρήματά τους, ενώ ακόμα και σε περίπτωση ελληνικής χρεοκοπίας θα ήταν κερδισμένη, όπως έδειξε η μελέτη του Ινστιτούτου IWH. Ποιο είναι το πραγματικό κίνητρο του Βερολίνου στην ελληνική κρίση;

Έλμαρ Άλτφάτερ (Ε.Α.): Εχετε δίκιο, η Γερμανία είναι κερδισμένη από τη χρηματοδότηση του ελληνικού χρέους. Αυτό είναι το μήνυμα της ανάλυσης του IWH. Ωστόσο στον δημόσιο διάλογο δέχτηκε σχετικά λίγη κριτική. Το πρόβλημα είναι ο «φετιχισμός» του χρήματος: αυτός υποχρεώνει ότι το αποτέλεσμα της λειτουργίας των χρηματιστηριακών αγορών πρέπει να γίνεται αποδεκτό. Αυτό σημαίνει ότι οι πολίτες, όπως και οι πολιτικοί, πρέπει να αποδέχονται ότι αυτές οι αγορές θα καθορίζουν το να ανταποκρίνονται τα επιτόκια στο χρέος.

Το πολιτικό ευρώ (μέρος Β'): Η επιστροφή σε εθνικά νομίσματα δεν έχει νόημα - η εμβάθυνση της Ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης μόνη κατάλληλη λύση

Το δεύτερο μέρος του άρθρου: Το πολιτικό ευρώ - 

Ένα κοινοτικό νόμισμα χωρίς κοινότητα, δεν έχει μέλλον
 

του Έλμαρ Άλτφάτερ

 

το πρώτο μέρος του άρθρου: 
→  Το πολιτικό ευρώ: Ένα κοινοτικό νόμισμα χωρίς κοινότητα, δεν έχει κανένα μέλλον (Α') 

  το άρθρο Der politische Euro - Eine Gemeinschaftswährung ohne Gemeinschaft hat keine Zukunft του Elmar Altvater, δημοσιεύθηκε στο περιοδικό © Blätter für deutsche und internationale Politik, τεύχος 5/2013 (Μάιος). Oλόκληρο (Γερμανικά) σε μορφή pdf εδώ

  
Οι απατηλές ελπίδες από την υποτίμηση του νομίσματος 

Τα νομίσματα είναι χρήματα και τα χρήματα είναι ένα κοινωνικό κατασκεύασμα. Συνεπώς, η νομισματική ένωση δεν είναι ένα πανωφόρι που το φοράς αναγκαστικά, ακόμη και αν χρησιμοποιείται από την τρόϊκα εις βάρος των χωρών που είναι οφειλέτριες, για να αποδεχθούν μια βάναυση πειθαρχία. Μπορεί κανείς και να απαλλαγεί από αυτόν το ζουρλομανδύα, όπως έχει ήδη συμβεί πολλές φορές στην ιστορία με εθνικά ή με κοινοτικά νομίσματα. Η Γερμανία έχει και αυτή τις δικές της εμπειρίες με περισσότερα από ένα νομίσματα, έστω και άν περιορισθούμε στη διάρκεια του 20ου Αιώνα. Από αυτές τις εμπειρίες, το μάθημα είναι: μαζί με το νόμισμα θα πρέπει να επανασχεδιασθεί και η πολιτική κοινότητα. Διότι μη πολιτικό χρήμα διαθέτει μόνον «l Europe Tietmeyer» [Die Zeit, 1996], την οποία εμπαίζει ο Pierre Bourdieu.

Το πολιτικό ευρώ: Ένα κοινοτικό νόμισμα χωρίς κοινότητα, δεν έχει κανένα μέλλον (μέρος Α')

του Έλμαρ Άλτφάτερ

το άρθρο Der politische Euro - Eine Gemeinschaftswährung ohne Gemeinschaft hat keine Zukunft του Elmar Altvater, δημοσιεύθηκε στο περιοδικό © Blätter für deutsche und internationale Politik, τεύχος 5/2013 (Μάιος). Υπάρχει ολόκληρο (Γερμανικά) σε μορφή pdf εδώ

 

Η Ευρωπαϊκή κρίση εισήλθε στο πέμπτο έτος της και παρασύρει τη μία χώρα μετά την άλλη. Το κοινό νόμισμα χρησιμοποιείται ως όχημα άγριας κερδοσκοπίας από τους παίκτες που συναλλάσσονται ελεύθερα στις χρηματοοικο-νομικές αγορές. Πίσω απομένουν ερείπια της κερδοσκοπίας, που παραμορφώνουν τα πιο όμορφα τοπία, και κόσμος που σπρώχνεται στη φτώχεια και τη μιζέρια. Όχι γενική ευημερία, κοινωνικός αποκλεισμός είναι το αποτέλεσμα που δημιουργεί το αόρατο χέρι στις ελεύθερες αγορές και οι ορατοί μηχανισμοί λειτουργίας της Ευρωπαϊκής Νομισματικής Ένωσης.