Χρ. Αλεξόπουλος: Πολιτική παρακμή και κοινωνική ενεργοποίηση - Διακινδύνευση & μέλλον των κοινωνιών

© Μεταρρύθμιση - Χρίστος Αλεξόπουλος: Πολιτική παρακμή και κοινωνική ενεργοποίηση, 2.06.2019
   

Το θέμα είναι, τα σημαντικά και υπερεθνικής εμβέλειας νέα κοινωνικά ρεύματα, όπως τα κινήματα για την προστασία του κλίματος Fridays for Future και Extinction Rebellion (τα οποία θέτουν επί τάπητος με τρόπο ουσιαστικό την ζωτικής σημασίας ανάγκη διασφάλισης της βιωσιμότητας της ανθρωπότητας), να λειτουργήσουν ως καταλύτες για ενεργοποίηση των δομών της κοινωνίας και για νέες πολιτικές, δημιουργικές, λειτουργικές, κοινωνικά δίκαιες. Και όχι να λειτουργήσουν ως βαλβίδες αποσυμπίεσης. Γιατί άν απλώς επέλθει μια εκτόνωση, οι επιλογές και αποφάσεις του πολιτικού συστήματος θα αναπαραγάγουν πάλι τις κατεστημένες, παρακμιακές και αυτοκαταστροφικές λογικές πολιτικής διαχείρισης, όπως αυτές που μας έφεραν στο παρόν αδιέξοδο. Δύο άρθρα του κοινωνιολόγου  Χρίστου Αλεξόπουλου.
 
Τόσο σε πλανητικό όσο και σε ευρωπαϊκό επίπεδο, η πραγματικότητα χαρακτηρίζεται από μεγάλη ρευστότητα, η οποία αυξάνει τον βαθμό διακινδύνευσης, ενώ το πολιτικό σύστημα δεν φαίνεται ικανό, τουλάχιστον μέχρι τώρα, να καταθέσει εναλλακτικές προτάσεις για την διαχείριση της δυναμικής της εξέλιξης, που θα εγγυώνται μια ομαλή, ειρηνική και βιώσιμη πορεία των κοινωνιών προς το μέλλον.

Επίσης οι πολίτες μέχρι τώρα δεν συνειδητοποιούν το εύρος της ρευστότητας και των κινδύνων, που αυτή συνεπάγεται, όμως εκφράζουν την δυσαρέσκεια τους για τον τρόπο λειτουργίας της δημοκρατίας, ενώ παράλληλα καταγράφονται και αρνητικές εξελίξεις με την εμφάνιση πολιτικών σχημάτων, τα οποία ιδεολογικά δεν συνάδουν με την δημοκρατική διαχείριση της κοινωνικής πορείας.

Μια διεθνής έρευνα του Pew Research Center, το οποίο εδρεύει στην Ουάσινγκτον στις Ηνωμένες Πολιτείες Αμερικής, σε δείγμα 30.133 ατόμων από 27 χώρες καταγράφει πολύ ανησυχητικά στοιχεία. Πολύ υψηλά ποσοστά των πολιτών εκφράζουν την δυσαρέσκεια τους για τον τρόπο λειτουργίας της δημοκρατίας.

Συγκεκριμένα στις Ηνωμένες Πολιτείες Αμερικής το ποσοστό είναι 58 %, στην Γερμανία 43 %, στην Γαλλία 51 %, στην Ουγγαρία 53 %, στην Μεγάλη Βρετανία 55 %, στην Ιταλία 70 %, στην Ισπανία 81 % και στην Ελλάδα 84 %.

Πολιτισμικός εμφύλιος πόλεμος των μεσαίων τάξεων, αυταπάτες των φιλελεύθερων, η διέξοδος: Στρατηγική κοινωνικών αγώνων για αναγνώριση και αναδιανομή

του Μαρκ Ζάξερ
 

© International Politics and Society - Marc Saxer: The Liberal Delusion, 26.11.2018 / στη γερμανική γλώσσα / Αναδημοσίευση: Social Europe - The Liberal Delusion, 3.12.2018

Το να πιστεύουμε ότι μπορούμε να σταματήσουμε τους δεξιούς λαϊκιστές χρησιμοποιώντας ως όπλο την ηθική αγανάκτηση είναι αυταπάτη. Στην πραγματικότητα, το μόνο που καταφέρνουμε έτσι, είναι να τους ενισχύουμε. Είναι καιρός, οι προοδευτικές δυνάμεις να διώξουν από πάνω τους τον ηθικό πανικό τους, να επιστρέψουν στη συζήτηση περί στρατηγικής και πολιτικής και να δούν την πολιτική αλλαγή ως καρπό συνδυασμένων κοινωνικών αγώνων για αναγνώριση και για αναδιανομή.

 

Η ιδέα ότι πρέπει να κρατάμε άκαμπτη στάση εναντίον του δεξιού λαϊκισμού είναι διαδεδομένη. Ωστόσο, όλα τα αντι-λαϊκιστικά hashtags στο Twitter, όλες οι δημόσιες εκκλήσεις χωρίς πραγματικούς παραλήπτες και όλες οι συναυλίες καλής θέλησης των τελευταίων ετών δεν έχουν συνεισφέρει καθόλου σε μια ανακοπή της ανόδου του. Είναι σαφές ότι χρειαζόμαστε μια πιο αποτελεσματική στρατηγική και ότι η πορεία για να την εφεύρουμε έχει ως αρχή μιαν απλή ερώτηση: Στην πράξη, ποιανών τις αξίες υπερασπιζόμαστε;
Ο αγώνας ενάντια στην άκρα Δεξιά δεν θα κερδηθεί ποτέ, όσο διεξάγεται υπό την μορφή πολιτισμικού ταξικού αγώνα. Η γραμμή αυτού του [πολιτισμικού] μετώπου περνά ανάμεσα από ομάδες των μεσαίων τάξεων· και γι' αυτόν τον λόγο - ακόμη και στην δική μας εποχή της ακραίας κοινωνικής ανισότητας - η συζήτηση εστιάζει σε ζητήματα ηθικής και ταυτότητας και όχι σε ζητήματα κατανομής του πλούτου. 

Σαντάλ Μουφ και AWParis: «Κίτρινα γιλέκα»

Α. Μιλά η βελγίδα πολιτική επιστήμονας, θεωρητικός του λαϊκισμού, Σαντάλ Μουφ (συνέντευξη στη γαλλική εφημερίδα Libération: «Κίτρινα γιλέκα - αντίδραση στην έκρηξη των ανισοτήτων μεταξύ των υπερπλούσιων και των μεσαίων τάξεων», αγγλική μετάφραση Verso).

Σαφώς βρισκόμαστε μπροστά σε μια «λαϊκιστική κατάσταση». Με αυτό εννοώ την δημιουργία ενός πολιτικού διαχωρισμού ανάμεσα σε «εκείνους που βρίσκονται κάτω», του «εμείς», του λαού αφενός, και αφετέρου εκείνους που βρίσκονται επάνω», της «κάστας» αφετέρου. Την κατάσταση αυτή την δημιουργεί η ανάδυση μιας σειράς αντιστάσεων εναντίον των 30 χρόνων ηγεμονίας του νεοφιλελευθερισμού ο οποίος εγκαθίδρυσε ένα είδος μετα-δημοκρατίας. Χαρακτηριστικά αυτής της μετα-δημοκρατικής εποχής είναι μια κρίση πολιτικής αντιπροσώπευσης και μια κρίση του νεοφιλελεύθερου οικονομικού συστήματος. Πρωτίστως, οι πολίτες αισθάνονται ότι δεν τους προσφέρονται πραγματικές πολιτικές εναλλακτικές λύσεις για να επιλέξουν, δεν βλέπουν πια διαφορές μεταξύ κεντρο-δεξιάς και κεντρο-αριστεράς. Αμφιβάλλουν άν έχει νόημα να ψηφίζουν. Αυτό είναι ένα βαθύ ρεύμα κοινό σε όλη τη Δυτική Ευρώπη. Είναι αυτό που αποκαλώ «ψευδαίσθηση συναίνεσης». Οι άνθρωποι αισθάνονται εγκαταλλειμένοι, θέλουν να ακούγεται η φωνή τους [...] Είναι μια αντίδραση στην «ολιγαρχική μεταλλαγή» της κοινωνίας, χαρακτηριστικό της οποίας είναι η έκρηξη των ανισοτήτων μεταξύ μιας ομάδας υπερπλούσιων και της μεσαίας κοινωνικής τάξης [...]

Γιαν Ρόβνυ: Τί συνέβη στην ευρωπαϊκή Aριστερά; Μεταλλαγές στη δομή της οικονομίας και κοινωνίας, διακρατισμός, η κρίση μετά το 2008 ως καταλύτης

© European Politics and Policy (London School of Economics) - Jan Rovny : What Happened To Europe’s Left? / αναδημοσίευση: Social Europe, 22.02.2018

 

Το έτος 2017 ήταν «annus horribilis» για την ευρωπαϊκή Aριστερά. Στην Αυστρία, στη Γαλλία και στην Τσεχική Δημοκρατία, η Αριστερά έπαυσε να είναι κυβερνώσα και το ίδιο μπορεί να συμβεί στην Ιταλία σε λίγες εβδομάδες [όπως  και συνέβη]. Σήμερα μόνον η Πορτογαλία, η Ελλάδα, η Σουηδία, η Σλοβακία και η Μάλτα κυβερνώνται από την Αριστερά [αναφέρεται στα δεδομένα του τέλους του 2017]. Η πτώση του 2017 ήταν κατακόρυφη. Το Ολλανδικό Εργατικό Κόμμα, από περίπου 25 % των ψήφων έπεσε στο 6 %. Το Γαλλικό Σοσιαλιστικό Κόμμα από περίπου 30 % των ψήφων έχει τώρα 7 %. Οι Τσέχοι Σοσιαλδημοκράτες από το 20 % έπεσαν στο 7 %. Και το Τσεχικό Κομμουνιστικό Κόμμα είχε το χειρότερο εκλογικό αποτέλεσμα στην σχεδόν εκατονταετή ιστορία του.
Το να συνδέεται η αποτυχία της ευρωπαϊκής Αριστεράς με την πρόσφατη οικονομική ύφεση είναι ασφαλώς δελεαστική υπόθεση. Και πράγματι, στη διάρκεια αυτής της ύφεσης ή στον απόηχό της, πολλές αριστερές κυβερνήσεις (στη Βρετανία, στην Ισπανία, στη Δανία) καταψηφίστηκαν από τους εκλογείς. Αναμφισβήτητα, η ύφεση με το τεράστιο κοινωνικό της κόστος προκάλεσε πολλή εκλογική αστάθεια και άνοιξε μια πολιτική πύλη εισόδου σε ποικίλους λαϊκιστές ανταγωνιστές. Όμως θα ήταν αφελές να ισχυριστούμε ότι η οικονομική κρίση ήταν κάτι παραπάνω από καταλύτης αυτής της αλλαγής. Η κρίση ήταν ένας επιταχυντής που αύξησε την ταχύτητα εκδήλωσης των συνεπειών μιας διαρθρωτικής εξέλιξης, την οποία παρακολουθούμε εδώ και τουλάχιστον τρεις δεκαετίες.
Η αποδυνάμωση της πολιτικής Αριστεράς εκκολάπτονταν εδώ και πολύ καιρό. Σε μεγάλο βαθμό, την προκαλούν βαθιές διαρθρωτικές και τεχνολογικές αλλαγές που έχουν αλλάξει το πρόσωπο των ευρωπαϊκών κοινωνιών, που έχουν αλλάξει τα οικονομικά μοντέλα της ηπείρου και που έχουν προσδώσει μια νέα δύναμη στις πολιτικές της ταυτότητας. Σ' αυτή τη διαδικασία, τα παραδοσιακά αριστερά κόμματα [τα Σοσιαλδημοκρατικά και της «πέραν αυτών» Αριστεράς] έχουν χάσει όχι μόνον τον έλεγχο της βασικής πολιτικής τους αφήγησης, αλλά και μεγάλο μέρος των παραδοσιακών ψηφοφόρων τους. Το κυριότερο φαινόμενο που συνέβη με αυτούς τους παραδοσιακούς ψηφοφόρους τους δεν είναι τόσο η απομάκρυνση από την Αριστερά, αλλά μάλλον η εξαφάνισή τους ως διακριτή κοινωνική ομάδα. 

Konrad Gesner (1516-1565): Nomenclator aquatilium animatum

Ο ταξικός αγώνας είναι εδώ, αλλά έχει έλλειψη πολιτικών συνηγόρων. Σοσιαλδημοκρατία σε κρίση

του Λέαντερ Σολτς
  

© Süddeutsche Zeitung - Leander Scholz: SPD in der Krise Der Klassenkampf ist längst zurück, aber er hat keine Fürsprecher, 30.10.2018

Η πολιτική υπέρ της κοινωνικής ποικιλομορφίας δεν επαρκεί. Χωρίς πολιτικές υπέρ της ισότητας η Σοσιαλδημοκρατία θα πεθάνει. Και μαζί της η δημοκρατία
  
Ανάμεσα στους ψηφοφόρους και στα μέλη του Σοσιαλδημοκρατικού Κόμματος Γερμανίας υπάρχουν ορισμένοι που του μένουν πιστοί, μολονότι είναι πάρα πολύ δυσαρεστημένοι με το κόμμα τους. Ανήκω σε αυτή τη μερίδα. Η σκέψη και η δράση μου είναι τόσο στενά συνδεδεμένη με την φιλοσοφική και πολιτική παράδοση αυτού του κόμματος, ώστε δεν μπορώ να φανταστώ τον εαυτό μου να προτιμά ένα άλλο κόμμα.

Αυτός ο ισχυρός δεσμός χαρακτηρίζει το SPD. Αλλά είναι και πρόβλημα. Το κόμμα αυτό έχει περάσει πολλές κρίσεις και συχνά μέσα από αυτές ακριβώς τις κρίσεις κατάφερνε να ανανεωθεί. Αυτό δεν ισχύει τώρα. Οι απώλειες στις εκλογές των ομόσπονδων χωρών της Βαυαρίας και της Έσσης δείχνουν το εξής: Εδώ και πολύ καιρό, στο κόμμα παραβλέπουν ένα πρόβλημα που ξεσπά τώρα με δραματικό τρόπο.

Από τη δεκαετία του 1990 μέχρι σήμερα η κοινωνική πρόοδος είναι σχεδόν μηδενική. Η τότε τάση για ελάττωση του ωραρίου εργασίας έχει αντιστραφεί. Το ωράριο εργασίας των πιο πολλών ανθρώπων έχει αυξηθεί και πάλι και φυσικά το εργάσιμο πενθήμερο της εβδομάδας δεν έχει γίνει τετραήμερο. Αυξήσεις στο ύψος των μισθών δίνονται επιλεκτικά και με πολύ άνισο τρόπο και η αγοραστική δύναμη μέρους των εργαζομένων έχει μειωθεί. Δεν είναι λίγοι εκείνοι που ζούν κάτω από το όριο της φτώχειας παρόλο που δεν είναι άνεργοι.

Ίνγκαρ Ζόλτυ: Οικείος τόπος, αλληλεγγύη, μετανάστευση, καπιταλισμός

© Blätter für deutsche und internationale Politik (τεύχ. 8/2018) - Ingar Solty: Solidarität und Heimat - Wer vom Kapitalismus reden will, sollte von Migration und Heimatverlust nicht schweigen (βλ. και academia.edu)

Πρόσφατα, εμφανίστηκε στη δημοσιότητα μια κοινή διακήρυξη των οργανώσεων kritnet και Medico International μαζί με το Ινστιτούτο Solidarische Moderne με τον χαρακτηριστικά λιτό τίτλο: «Αλληλεγγύη αντί για “έναν δικό μας οικείο τόπο”» («Solidarität statt Heimat» - https://solidaritaet-statt-heimat.kritnet.org). Μαζί με άλλα που προβληματικά που περιέχει αυτή η διακήρυξη, ήδη από τον τίτλο της φαίνεται ότι παραγνωρίζει ή υποεκτιμά το πιο καθοριστικό: Όποιος μιλά σήμερα για την μετανάστευση, πρέπει να μιλήσει και για τον καπιταλισμό - αλλά και για το τί σημαίνει να χάνεις ή να έχεις έναν «δικό σου, οικείο τόπο» (Heimat). 
Κατ' αρχήν, ο καπιταλισμός, η μετανάστευση και η απώλεια του οικείου τόπου είναι έννοιες αδιαχώριστες. Διότι η ανάπτυξη του καπιταλισμού από την ίδια τη φύση της παράγει μεταναστευτικές κινήσεις. Προϋπόθεση για τον καπιταλισμό είναι να υπάρχει μια τάξη ανθρώπων που δεν κατέχουν τίποτε άλλο εκτός από τον εαυτό τους και είναι αναγκασμένοι να πωλούν την εργασιακή τους δύναμη ως εμπόρευμα, άρα και να εγκαταλείπουν τον δικό τους τόπο σε περίπτωση που οι ανάγκες το επιβάλλουν. 
Στην ιστορία, ο καπιταλισμός εμφανίστηκε για πρώτη φορά στην Αγγλία ως γεωργικός καπιταλισμός, με τις απαλλοτριώσεις ή εξαγορές της γεωργικής γης των χωρικών από τους μεγάλους γαιοκτήμονες [clearing of estates, γερμανικά Bauernlegen]: Οι μικρογεωργοί και οι χωρικοί που καλλιεργούσαν μικρές εκτάσεις γης και έτσι συντηρούσαν τις οικογένειές τους, ξαφνικά μετατράπηκαν σε εργάτες γης χωρίς δική τους ατομική ιδοκτησία. Η διαδικασία με την οποία δημιουργήθηκε αυτή η κοινωνική τάξη ανθρώπων χωρίς ατομική ιδιοκτησία ήταν εξαιρετικά βίαιη. Ανάμεσα στα άλλα, σ΄ αυτήν περιλαμβανόταν και περιφράξεις των κοινοτικών γαιών [Common land, γερμ. Allmende], οι οποίες, μέχρι τότε, εξασφάλιζαν σε πολλούς ανθρώπους την πρόσβαση στην γεωργική γη ως μέσο παραγωγής [βλ. και το ποίημα του Oliver Goldsmith για την Ιρλανδία της εποχής εκείνης «The Deserted Village» (1770), καθώς και αυτοβιογραφικά ποιήματα του μεγάλου Άγγλου ρομαντικού ποιητή William Wordsworth ή ποιήματά του από τη συλλογή Lyrical Ballads]. Ταυτόχρονα, ο γεωργικός καπιταλισμός έθεσε τα θεμέλια για την καπιταλιστική εκβιομηχάνιση και την μεγέθυνση των πόλεων, πράγμα που σημαίνει όμως ότι αναπόφευκτη συνέπεια ήταν η εσωτερική μετανάστευση. 

Oliver Goldsmith The Deserted Village 

(1770)

Έλμαρ Αλτφάτερ, in memoriam:Φύση και κοινωνία - Ο μεταβολισμός της ύλης μεταξύ τους, οι οικονομικές θεωρίες, ο τρόπος παραγωγής

Την 1η Μαΐου 2018 πέθανε στο Βερολίνο ο Elmar Altvater, γεννημένος το 1938, καθηγητής της Πολιτικής Οικονομίας στο Ινστιτούτο Otto-Suhr του Ελεύθερου Πανεπιστημίου του Βερολίνου, ομότιμος από το 2004. Ο πολυγραφότατος και πολυμεταφρασμένος (δυστυχώς πολύ λίγο στα Ελληνικά)  Έλμαρ Αλτφάτερ ήταν ένας από τους ελάχιστους μελετητές που συνδύασαν αρμονικά και ολιστικά σε άρτιο οικοδόμημα, δομικούς λίθους από τον μαρξισμό των δύο κλασικών και στερεό ιστό από την οικολογία· τόσο ως υψηλού επιπέδου επιστήμη, όσο και ως έμπρακτη πολιτική. Έρριχνε πάντα φως σε νέα ανεξερεύνητα τοπία· μια ιδέα μπορεί να πάρει κανείς ήδη από μια εποχή πρώιμη για τέτοιες σκέψεις στην Ελλάδα, στο περιοδικό Ο Πολίτης (1988, μετάφραση στα ελληνικά του σημαντικού μικρού δοκιμίου του «Οικολογία, οικονομία, χρόνος, χώρος»), και να συνεχίσει  μέχρι το 2014 της βαθιάς κρίσης (το εκτενές άρθρο «Το πολιτικό ευρώ» περιέχεται στην ελληνική έκδοση του συλλογικού έργου Δημοκρατία ή Καπιταλισμός, τόμος Β'). Μεγάλο και διαρκές ήταν το ενδιαφέρον του για την κρίση στην Ελλάδα και στην ευρωζώνη. 
Ήταν πειστικός και μαχητικός υποστηρικτής από αριστερά της ενωμένης Ευρώπης, με το κοινό της νόμισμα, με μια μελλοντική κοινή πολιτική και με διεθνικούς δημοκρατικούς θεσμούς. Γι' αυτό και για τα άλλα, ο Έλμαρ Αλτφάτερ θα μας λείψει όσο μας λείπει ο δικός μας Μιχάλης Παπαγιαννάκης, ο επιστήμονας και ο πολιτικός. Σε αρκετά θεωρητικά και ιδεολογικά πιστεύω διέφεραν, όμως για τα δύο μεγάλα πολιτικά ζητήματα της εποχής, την οικολογία και την ευρωπαϊκή ενοποίηση, ήταν επίμονοι συνοδοιπόροι, σύντροφοι στον κοινό επίπονο δρόμο.

Γ. Ρ.

Στη μνήμη του δημοσιεύουμε στα ελληνικά το βασικό μέρος του κειμένου του A Gap in Marx’s Work or the Ignorance of the Reader? The metabolic exchange between nature and society in a mode of production based upon value από τον ιστοχώρο © marx200, 20.7.2017. Το γερμανικό πρωτότυπο: Elmar Altvater: Leerstelle bei Marx oder Ignoranz der Leser? Der Stoffwechsel zwischen Natur und Gesellschaft in der auf dem Wert beruhenden Produktionsweise, στον ίδιο ιστοχώρο. Άλλη δημοσίευση (αγγλικά): The Bullet - Elmar Altvater: A Gap in Marx? Value, Nature and Society, 8.8.2017

  

Υπήρχαν οικονομικές θεωρίες και πριν από την έναρξη της βιομηχανικής εποχής που βασίστηκε σε ορυκτά καύσιμα· επομένως μπορούμε να ερευνήσουμε την ιστορία των οικονομικών δογμάτων σε όλη τους τη διαδρομή, μέχρι πολύ πίσω, στους βιβλικούς χρόνους. Ωστόσο, μόνον από τότε που οι άνθρωποι άρχισαν να χρησιμοποιούν συστηματικά τα ορυκτά καύσιμα, οι εργαζόμενοι απέκτησαν τη δυνατότητα να χρησιμοποιούν εργαλεία που τροποποιούν τη φύση· με αυτά, αφενός αυξήθηκε η παραγωγικότητα της εργασίας και ο «πλούτος των εθνών» σε ύψη προηγουμένως ανέφικτα, αφετέρου όμως οδηγηθήκαμε προς την καταστροφή της φύσης. Ο μεταβολισμός της καπιταλιστικής αναπαραγωγής περιλαμβάνει τόσο την κατανάλωση όσο και την απέκκριση, δηλαδή την δημιουργία φυσικού υλικού. Ωστόσο αυτό το μείγμα δεν μπορεί πάντοτε να είναι ανεκτό από τον άνθρωπο ή τη φύση. Έτσι αρχίζει η περιβαλλοντική κρίση και οι επιπτώσεις αυτής της αλλαγής στις συνθήκες διαβίωσης των ανθρώπων περιγράφηκαν από τον Φρίντριχ Ένγκελς ήδη στο έργο του του 1845 Η Κατάσταση της Εργατικής Τάξης στην Αγγλία.

Η δυνατότητα οικονομικής ανόδου έδωσε ώθηση τόσο στις επιστημονικές όσο και στις εμπειρικές προσπάθειες να διερευνηθεί συστηματικά η προέλευση αυτού του νέου πλούτου. Προκύπτει από το εμπόριο που πραγματοποιείται στην αγορά ή από την εργασία που γίνεται πράξη στη διαδικασία παραγωγής; Αυτά είναι ερωτήματα που μπορεί να έθετε κάθε ευαίσθητη ψυχή, αλλά δεν μπορούσε να δώσει ικανοποιητικές απαντήσεις. Όπου η καλή θέληση δεν αρκεί, πρέπει να αναλάβει η επιστήμη. Ένας νέος επιστημονικός κλάδος διαμορφώνεται· αρχικά, αυτό φυσικά γίνεται μέσα στον παραδοσιακό κανόνα των επιστημών. Δεν είναι λοιπόν έκπληξη το γεγονός ότι οι προ της Γαλλικής Επανάστασης Γάλλοι εγκυκλοπαιδιστές 18ου αιώνα πίστευαν ότι τις απαντήσεις στα οικονομικά ζητήματα έπρεπε κανείς να τις αναζητήσει στα δόγματα της ηθικής. Εδώ οι σύγχρονοι νεοφιλελεύθεροι κουνούν τα κεφάλια τους με απελπισία. Τελικά δημιουργήθηκε η Πολιτική Οικονομία. Ας αρχίσουμε λοιπόν με μια πολύ σύντομη επισκόπηση των σπουδαιότερων σχολών οικονομικής σκέψης που έχει δει ο κόσμος μετά τον 18ο αιώνα.

Ιταλία, οι επιλογές μετά τις εκλογές: Περιχαράκωση στο εθνικό κάστρο, μικρο-διαχείριση της παρακμής, «δημιουργική καταστροφή»;

του Φραντσέσκο Γκρίλλο
 
© Can Europe make it? - Francesco Grillo: Italy's election, M5S and the case for Hegelian transformation, 1.3.2018

 

Αυτή η εκλογική εκστρατεία στην Ιταλία ήταν ίσως η χειρότερη στην ιστορία της χώρας. Οι Ιταλοί βομβαρδίστηκαν με προεκλογικές υποσχέσεις ανεφάρμοστες από τεχνική άποψη, ενώ μεταξύ πολιτικών κομμάτων που αγωνίζονται για την επιβίωσή τους ανταλλάσσονταν καθημερινά ύβρεις. 

Ελάχιστες ή ανύπαρκτες ιδέες ακούστηκαν για το πώς μπορεί να διασωθεί μια χώρα που εδώ και εικοσιπέντε χρόνια παλεύει με την παρακμή χωρίς να διαφαίνεται ένα τέλος. Και παρόλο που οι εκλογές οδηγούνται σε αποτέλεσμα χωρίς σαφή νικητή, πλησιάζει η στιγμή που οι Ιταλοί θα αναγκαστούν να επιλέξουν ανάμεσα σε τρεις πολύ διαφορετικούς δρόμους· δρόμους που συμπίπτουν μόνον εν μέρει με τις εναλλακτικές λύσεις που προσφέρουν σήμερα οι υπάρχουσες πολιτικές δυνάμεις. Είναι μια επιλογή που εκτός από το μέλλον της χώρας, θα έχει επίσης ρόλο αποφασιστικό για την κατεύθυνση και την ένταση των πολύ αναγκαίων μεταρρυθμίσεων στην ίδια την Ευρωπαϊκή Ένωση.

Κερδισμένοι και χαμένοι της παγκοσμιοποίησης, πολιτική αναταραχή. Η ελεφαντοειδής καμπύλη του Μπράνκο Μιλάνοβιτς

της Νατάσσας Στασινού

© Ναυτεμπορική - Νατάσσα Στασινού: Ο χάρτης των ανισοτήτων και ο ελέφαντας στην κάλπη - Έρευνες για το εισοδηματικό χάσμα στον πλανήτη και σύνδεσή του από ερευνητές με την αντισυστημική ψήφο, 20.2.2017
 

Ποιοί κέρδισαν και ποιοί έχασαν από την παγκοσμιοποίηση; Οι έρευνες του Σερβοαμερικανού οικονομολόγου Μπράνκο Μιλάνοβιτς, πρώην επικεφαλής του τμήματος Ερευνών της Παγκόσμιας Τράπεζας, όπως επίσης οι μελέτες και τα συμπεράσματα του Τομά Πικετί και της ομάδας του συγκλίνουν στο ίδιο συμπέρασμα: Ευρέα κοινωνικά στρώματα στις πιο ισχυρές αναδυόμενες οικονομίες (ιδίως στην Κίνα) βγήκαν από την απόλυτη φτώχεια ή και βελτίωσαν την οικονομική θέση τους. Όχι όμως οι πιο φτωχοί των φτωχών του πλανήτη. Στις πλούσιες χώρες, η εργατική τάξη, πολλές μερίδες των μεσαίων κοινωνικών στρωμάτων και οι νέοι είναι οι μεγάλοι χαμένοι. Το 10 % των πλουσιότερων στις πλούσιες χώρες, μαζί με το 1 % στις αναδυόμενες οικονομίες και στη Ρωσία, είναι οι μεγάλοι κερδισμένοι. Πολλές από τις ανισότητες μεταξύ διαφορετικών χωρών σε πλανητικό επίπεδο μειώθηκαν. Αυξήθηκαν όμως παντού οι ανισότητες μέσα στις μεμονωμένες χώρες.

Αυτό το διάγραμμα, του «ελέφαντα με τη σηκωμένη προβοσκίδα», εκτός από τον «λογαριασμό» της παγκοσμιοποίησης, εξηγεί και πολλά συμβαίνοντα στην πολιτική, ιδίως την δυσφορία εκτεταμένων κοινωνικών στρωμάτων στις χώρες της Ευρώπης και στις ΗΠΑ. Ο λογαριασμός της οικονομίας παραδόθηκε ήδη στην πολιτική.

Γ. Ρ.

 

Είναι ο πλανήτης του 21ου αιώνα, της παγκοσμιοποίησης και των ανοιχτών συνόρων πιο άνισος από εκείνον του προηγούμενου αιώνα; Εξαρτάται πώς το βλέπει κανείς. H ψαλίδα μεταξύ πλουσίων - φτωχών στον παγκόσμιο πληθυσμό έχει αμβλυνθεί ελαφρώς, καθώς τα νοικοκυριά των αναπτυσσόμενων οικονομιών καλύπτουν σιγά σιγά την απόσταση από εκείνα των ανεπτυγμένων.

Σε έναν κόσμο εθνών-κρατών, ωστόσο, δεν είναι οι ανισότητες μεταξύ των χωρών, αλλά οι ανισότητες στο εσωτερικό των χωρών εκείνες που έχουν μεγαλύτερη σημασία. Αυτές βαίνουν αυξανόμενες τις τελευταίες δεκαετίες, με τον ΟΟΣΑ να υπολογίζει ότι η πλειονότητα των ανθρώπων ζει σε οικονομίες όπου το εισοδηματικό χάσμα είναι σήμερα μεγαλύτερο από ό,τι πριν από μία γενιά. Η τάση αυτή αποτυπώνεται και στην κάλπη.

Ο παγκόσμιος δείκτης ανισότητας της Παγκόσμιας Τράπεζας, Gini, αν και παραμένει εξαιρετικά υψηλός, υποχώρησε κατά 2 μονάδες από το 1988, σε 70 το 2008 και έκτοτε έχει μείνει σταθερός. Όταν όμως μετράμε τις εγχώριες ανισότητες, στη συντριπτική πλειονότητα των κρατών-μελών του ΟΟΣΑ έχει το ίδιο διάστημα αυξηθεί. 

Πρόκειται για πλήρη αντιστροφή της εικόνας σε σχέση με τον 20ό αιώνα, όταν άνοιγε η ψαλίδα μεταξύ πλούσιων και φτωχών χωρών, αλλά περιορίζονταν οι ανισότητες στο εσωτερικό των οικονομιών. Το 1955 o Simon Kuznets, Λιθουανο-Αμερικανός καθηγητής Οικονομικών στο Harvard, είχε περιγράψει τη σχέση ανάμεσα στην ανισότητα και την ευημερία ως ένα ανάποδο U, το οποίο έμεινε γνωστό ως «καμπύλη Kuznets».

Όπως εξηγούσε οι ανισότητες αυξάνονται στο αρχικό στάδιο της βιομηχανοποίησης, καθώς μεταφέρεται δυναμικό από τον αγροτικό τομέα στα εργοστάσια. Όταν, όμως, αυτή ολοκληρωθεί, οι πολίτες απαιτούν αναδιανομή πλούτου και οι ανισότητες περιορίζονται. Τα δεδομένα επιβεβαίωναν τη θεωρία έως και τις αρχές της δεκαετίας του ‘90. Στη συνέχεια η καμπύλη Kuznets έδωσε τη θέση της σε ένα πλάγιο Ν και τελικά στον «ελέφαντα» του Σερβοαμερικανού οικονομολόγου Μπράνκο Μιλάνοβιτς, πρώην επικεφαλής του τμήματος Ερευνών της Παγκόσμιας Τράπεζας.

Πάουλ ντε Γκράουε: Βρετανική απόσχιση, Καταλανική απόσχιση. Κοινοί μύθοι, κοινές αυταπάτες

© Ivory Tower / αναδημοσίευση Social Europe (6.10.2017) - Paul De Grauwe: Catalonia And Brexit. The Same Nationalism, 4.10.2017

 

Αδιέξοδες διαπραγματεύσεις για την απόσχιση μεταξύ ΕΕ και Βρετανίας. Πόλεμος χαρακωμάτων μεταξύ Μαδρίτης και Βαρκελώνης, διαρκές αδιέξοδο μετά τις εκλογές στην Καταλονία.
Αυτοί που επιζητούν περισσότερη τυπική εθνική κυριαρχία, στο τέλος επιτυγχάνουν λιγότερη πραγματική λαϊκή κυριαρχία. Θέλουν «να ανακτήσουν τον έλεγχο», αλλά έτσι καταλήγουν, στην πράξη, να ασκούν ακόμη λιγότερο έλεγχο. Επιζητούν ένα «μικρότερο όλον», ωστόσο εξίσου άκαμπτο και ιδεοληπτικό με το «μεγαλύτερο όλον» που πολεμούν.

Οι πολιτικοί που προπαγανδίζουν το συγκεντρωτικό εθνικό κράτος, στη Μαδρίτη ή αλλού, οι αποσχιστές πολιτικοί της Καταλονίας και οι αποσχιστές Συντηρητικοί (ή άλλοι) της Βρετανίας αποφεύγουν τα ουσιαστικά προβλήματα που βασανίζουν τις κοινωνίες, γιατί δεν ενδιαφέρονται γι' αυτά. Ενδιαφέρονται όμως πάρα πολύ για την τυπική εθνική κυριαρχία, δηλαδή για κάτι που σήμερα συρρικνώνεται σε απλή διαχείριση συμβόλων. Και το κάνουν για έναν λόγο σημαντικό για τους ίδιους: Η διαχείριση των συμβόλων διασφαλίζει στις πολιτικές και οικονομικές ελίτ των χωρών μεσαίου ή και μικρότερου μεγέθους, ένα μερίδιο εξουσίας - οσοδήποτε μικρό, αλλά υπαρκτό - σ' ένα παγκόσμιο σκηνικό που αλλάζει ραγδαία. Αλλά το ζήτημα είναι, ότι με αυτήν την «πολιτική των συμβόλων» πείθουν μεγάλα πλήθη απλών πολιτών. Και τα χρησιμοποιούν ως εργαλεία της δικής τους ιδιοτέλειας.

Γ. Ρ.

 

Ο Βρετανός πρώην Πρωθυπουργός, ο Ντέιβιντ Κάμερον, δεν θα περάσει στα βιβλία της ιστορίας ως φωτισμένος ηγέτης. Ωστόσο, όταν το 2014 έπρεπε να αποφασίσει άν θα επιτρέψει το δημοψήφισμα στη Σκωτία με θέμα την ανεξαρτησία της, χρησιμοποίησε το μυαλό του και άνοιξε την πόρτα για να γίνει το δημοψήφισμα. Και αυτό έγινε στις 14 Οκτωβρίου 2014. Μόνον το 45 % των Σκωτσέζων ψήφισε υπέρ της ανεξαρτησίας. 
Η αντίθεση με το δημοψήφισμα στην Καταλονία δεν θα μπορούσε να είναι μεγαλύτερη. Ο ισπανός πρωθυπουργός Ραχόι αποφάσισε ανόητα να χρησιμοποιήσει βία για να αποτρέψει το δημοψήφισμα στην Καταλονία, μολονότι ένα ειρηνικό δημοψήφισμα πιθανώς θα είχε οδηγήσει σε αποτέλεσμα παρόμοιο με το δημοψήφισμα της Σκωτίας. Τώρα, η  Ισπανία και η Καταλονία βρίσκονται σε πορεία σύγκρουσης. Αυτή η κατάσταση μπορούσε να αποφευχθεί εάν ο Ισπανός πρωθυπουργός δεν έπασχε από την αρρώστεια του δογματισμού, και σε έναν βαθμό από την άλλη αρρώστεια, του εθνικισμού, εξίσου έντονου με της καταλανικής περίπτωσης.

Καταλονία εκλογές Δεκεμβρίου 2017, κέρδη και απώλειες των κομμάτων