Τρίτη 13 Σεπτεμβρίου 2022

Ράχελ Γιέγκι: Η οικονομία υπό την ευρεία έννοια - Οικονομία και κριτική του καπιταλισμού ως τρόπου ζωής (Μέρος 1)

@ Rahel Jaeggi: «Economy as a Social Practice and the Critique of Capitalism» (δημοσιευμένο ως 8ο Κεφάλαιο του βιβλίου Critical Theory in Critical Times - Transforming the Global Political and Economic Order, Columbia University Press, 2017) - εδώ είναι μεταφρασμένο από την προδημοσίευση του ως pdf

1. Μια στενή αντίληψη περί οικονομίας

Σε ένα υστερόγραφο του προγραμματικού του κειμένου Παραδοσιακή και Κριτική Θεωρία, ο Μαξ Χορκχάιμερ επισημαίνει το εξής: «Συχνά η κριτική θεωρία περιορίζεται σε έναν οικονομισμό. Όμως με αυτό, δεν προσδίδει υπερβολική σπουδαιότητα στην οικονομία, αλλά απλά τη βλέπει υπό πολύ στενή οπτική γωνία».1  
Με αφετηρία τούτη την παρατήρηση και λαμβάνοντας υπόψη αυτή τη διάκριση μεταξύ «στενής» και «ευρείας» κατανόησης της οικονομίας, μπορούμε να περιγράψουμε εν συντομία την ιστορία της Κριτικής Θεωρίας, και ειδικότερα την ιστορία της σχέσης της με την οικονομία, ως εξής: Οι πρωταγωνιστές της «παλιάς» Κριτικής Θεωρίας [η πρώτη γενιά της «Σχολής της Φρανκφούρτης»] ανέθεσαν στον εαυτό τους το εγχείρημα να ιχνηλατήσουν τη διείσδυση της «μορφής εμπόρευμα» μέσα σε όλες τις κοινωνικές σχέσεις, περιλαμβανομένης της σχέσης του ατόμου με τον εαυτό του, Το έκαναν αυτό, για να επισημάνουν ότι η επίδραση της οικονομίας, ή με άλλα λόγια της μορφής εμπόρευμα, εκτείνεται πολύ πέρα από τη σφαίρα της οικονομικής δραστηριότητας και φθάνει μέχρι τις πολιτισμικές επιλογές ή προτιμήσεις των ατόμων και τις κοσμοαντιλήψεις τους. Εμπνεόμενοι από τη θεωρία της εκπραγμάτωσης (Verdinglichung, reification)2 του Γκέοργκ Λούκατς, αντιμετώπισαν πράγματι την οικονομία με πολύ ευρύ τρόπο. Σύμφωνα με αυτή τη θέση, στην περίοδο του ώριμου καπιταλισμού οι οικονομικές επιλογές προτιμήσεις «αγκαλιάζουν» και διαφθείρουν όλες τις σφαίρες της ζωής. Έτσι, η οικονομική δραστηριότητα – εάν την κατανοήσουμε ως έναν ιδιαίτερο τρόπο αλληλεπίδρασης με πράγματα και με ανθρώπους – καθίσταται υπεύθυνη για τα χαρακτηριστικά παθολογικά συμπτώματα των καπιταλιστικών κοινωνιών: Για την εκμετάλλευση, την καταπίεση, την εργαλειοποίηση, την εκπραγμάτωση, την αλλοτρίωση· και - μιλώντας γενικά - για τον ανορθολογισμό τους. Ιχνηλατώντας και ασκώντας κριτική στη διάχυση ή και εισβολή της μορφής εμπόρευμα σε σφαίρες της ζωής που ήταν στο παρελθόν ή είναι και τώρα λόγω της ιδιοσυστασίας τους «μη οικονομικές», ο Χορκχάιμερ και άλλοι, αναμφίβολα συνέβαλαν στο να απελευθερωθεί από τον «οικονομισμό» η κοινωνική κριτική που εμπνέεται από τον μαρξισμό. Ωστόσο, η Κριτική Θεωρία, ήδη από τις απαρχές της, μαζί με αυτό το είδος «διεύρυνσης» της οπτικής γωνίας – και άν παραβλέψουμε μερικές εξαιρέσεις στην πολύ πρώιμη φάση του Ινστιτούτου 3 , κατά παράδοξο τρόπο έκανε το εξής: Έδωσε πολύ λίγη προσοχή στην κυρίως σφαίρα της οικονομίας. 

Τρίτη 30 Αυγούστου 2022

Οικονομία, τρόποι ζωής και κριτική του καπιταλισμού. Δομές και πράξις στην Κριτική Θεωρία

Στις κοινωνικές επιστήμες, και πιο γενικά στην κοινωνιολογική και πολιτική φιλοσοφία του 20ού αιώνα, εμφανίστηκε με πολλές μορφές ένα πρότυπο σκέψης που βλέπει την οικονομία υπό στενή οπτική γωνία. Τη βλέπει ως σύστημα, και μάλιστα κλειστό. Στην οικονομία βλέπει μόνον δομή, δηλαδή στοιχεία που ανήκουν σ’ αυτήν και τις μεταξύ τους σχέσεις, αλλά όχι και τις δράσεις ενεργών παραγόντων που δρουν  ταυτόχρονα «μέσα και έξω» από την οικονομία. Όσο μένουμε στα πλαίσια αυτού του προτύπου, όταν επιχειρούμε να την παρατηρήσουμε «εκ των έξω», η οικονομία γίνεται αδιαφανής, μαύρο κουτί· έτσι μετατρέπεται σε αντικείμενο που μπορεί να εξετάζεται μόνον «από μέσα», δηλαδή αποκλειστικά με οικονομικές θεωρίες, είτε των Κλασικών Οικονομολόγων, είτε παράγωγες της μαρξικής Κριτικής της Πολιτικής Οικονομίας, είτε με τα Κεϋνσιανά μοντέλα και ούτω καθεξής. Γίνεται αποκλειστική αρμοδιότητα των λεγόμενων θεωριών του συστήματος (system theories) και των ειδικών τεχνικών εργαλείων τους. 
Άλλοι τομείς της ανθρώπινης δραστηριότητας όπως ο πολιτισμός και οι αλληλεπιδράσεις μεταξύ ατόμων στην καθημερινή ζωή, συχνά εξετάζονταν και με αναλυτικά εργαλεία δημιουργημένα από «θεωρίες της δράσης» (action theories). Όμως αναπτύχθηκαν κοινωνιολογικές σχολές, εμπνευσμένες ιδίως από τη Γενική Θεωρία των Συστημάτων, η οποία προέρχονταν κυρίως από τη Μαθηματική Θεωρία των Συνόλων, τη Βιολογία  και την Κοινωνική Ανθρωπολογία (βλ. Ludwig Bertalanffy, Georg Cantor, Alfred Radcliffe-Brown, αλλά και Norbert Wiener, Ανατόλι Μπορίσοβιτς Ραποπόρτ, Jean Piaget, βλ. και εδώ) που εξέτασαν το σύνολο της κοινωνίας ως σύστημα, ως δομή. Χαρακτηριστικά παραδείγματα ήταν αφενός η θεωρία του λειτουργισμού (ή δομο-λειτουργισμού) του Πάρσονς (Talcot Parsons), αφετέρου η αμιγώς συστημική κοινωνική θεωρία του Λούμαν (Niklas Luhman). Σύμφωνα με τη δεύτερη, τα βασικά κοινωνικά φαινόμενα ερμηνεύονται με την ιδιότητα των συστημάτων να αυτο-οργανώνονται και να αυτορρυθμίζονται με τέτοιο τρόπο, ώστε οι εσωτερικές τους ισορροπίες και λειτουργίες, καθώς και οι σχέσεις των επιμέρους στοιχείων που συναποτελούν το σύνολο, να προσαρμόζονται κάθε φορά στο μεταβαλλόμενο εξωτερικό περιβάλλον του συστήματος. 
Ένα άλλο παράδειγμα ήταν ο δομοκεντρικός μαρξισμός της λεγόμενης σχολής Αλτουσέρ. Σύμφωνα με αυτό το ρεύμα σκέψης, δοσμένο με αδρό τρόπο, οι πολλαπλοί επικαθορισμοί των διαφόρων δομικών επιπέδων της κοινωνίας, όπως η οικονομία, η πολιτική, η ιδεολογία, με δραστικότερο, αλλά μόνον «σε τελική ανάλυση», το μαύρο κουτί της οικονομίας, «αποφασίζουν πίσω από την πλάτη» των δρώντων ατόμων και κοινωνικών ομάδων και «κινούν» την ιστορία· άρα, δεν υπάρχει «υποκείμενο-δημιουργός της ιστορίας». Οι δράσεις (ή πρακτικές) ατόμων και κοινωνικών ομάδων είναι, κατά κάποιο τρόπο, σαν τη δράση των εξαρτημένων μεταβλητών στις μαθηματικές συναρτήσεις· μεταβάλλονται μεν, αλλά με μηδενικούς ή με επικαθορισμένους βαθμούς ελευθερίας, δηλαδή «χωρίς τη θέλησή μας». Οι άνθρωποι και οι κοινωνικές ομάδες είναι σαν σκιές ριγμένες πάνω στη σκηνή – ή μέσα στο Πλατωνικό σπήλαιο - από τη χορογραφία που εκτελούν οι δομικές, συστημικές αντιφάσεις και συγκρούσεις. Σ΄ αυτές τις δράσεις των ανθρώπινων «σκιών» και στην ακατάλυτη σύνδεση τους με τα συστημικά «σώματα» που τις ρίχνουν, οι οπαδοί αυτού του ρεύματος σκέψης πίστεψαν πως ανακάλυψαν εκ νέου, και πιο ευκρινώς, εκείνα που ο Μαρξ και ο Ένγκελς αποκαλούσαν ταξικούς αγώνες. Όχι άστοχα, ο δομοκεντρικός μαρξισμός αλλά και ποικίλες μετα-στρουκτουραλιστικές παραφυάδες που βλάστησαν από την ίδια ρίζα με αυτόν, αυτοχαρακτηρίστηκαν ως θεωρητικοί αντιανθρωπισμοί
Διαφορετικό παράδειγμα, με σαφέστερα σχεδιασμένες τις σχέσεις και τα όρια μεταξύ συστημάτων και δρώντων παραγόντων, είναι η «θεωρία της επικοινωνιακής δράσης» του ώριμου Γιούργκεν Χάμπερμας. Σύμφωνα με αυτό το εγχείρημα «ανακατασκευής του ιστορικού υλισμού», το σύστημα (ήτοι τα υποσυστήματα της οικονομίας και της πολιτικής) στις καπιταλιστικές κοινωνίες αυτονομείται πλήρως από τον κόσμο της καθημερινής ζωής, τον βιόκοσμο (Lebenswelt). Στον βιόκοσμο συνεχίζουν πάντα να συμβαίνουν δράσεις ενεργών παραγόντων που μπορούν να διέπονται από τη μη εργαλειακή ορθολογικότητα της διυποκειμενικής αλληλεπίδρασης· δηλαδή οι ενεργοί παράγοντες έχουν δυνατότητα να ελέγχουν και να αξιολογούν λογικά και ηθικά τόσο τα μέσα (means) όσο και τους σκοπούς (ends) της δικής τους δράσης. Αντίθετα, στα αυτονομημένα υποσυστήματα της οικονομίας και της πολιτικής, υπό την παρούσα τάξη πραγμάτων ισχύει αμιγώς εργαλειακή ορθολογικότητα, δηλαδή εδώ οι σκοποί «είναι δεδομένοι» και δεν επιδέχονται ουσιαστική αξιολόγηση. Ο έλεγχος από ενεργούς παράγοντες των οικονομικών και πολιτικών σκοπών της δικής τους δράσης καταντά ανέφικτος. Συνεχίζοντας και συστηματοποιώντας σημαντικές σκέψεις του Μαξ Χορκχάιμερ, ο Χάμπερμας επισημαίνει περαιτέρω το εξής: Η «απο-κοινωνικοποιημένη» οικονομία και η πολιτική «ξεχειλίζουν»· και με τα δικά τους εργαλεία ή «μέσα» (media), το χρήμα και την εξουσία, «αποικίζουν εκ των έξω» τον βιόκοσμο. Δηλαδή «εγκαθιστούν» και εκεί σκοπούς υπεράνω ουσιαστικού (λογικού και ηθικού) ελέγχου, πράγμα που του επιφέρει παθολογικά αποτελέσματα. 
Ουΐλλιαμ Μπλέικ: Ο Δάντης φεύγει από τα Τρία Θηρία (σπό την εικονογράφηση της Θείας Κωμωδίας)

Κυριακή 21 Αυγούστου 2022

Ετιέν Μπαλιμπάρ: Ουκρανία, Μέρος Δεύτερο - Εθνικά κράτη, εθνικισμός, γεωπολιτική, κοσμοπολιτική

© Etienne Balibar: In the War - Nationalism, Imperialism, Cosmopolitics, Commons, 29.06.2022

Μέρος Πρώτο: Ο χαρακτήρας του πολέμου, τί διακυβεύεται στον πόλεμο

  
Έθνη, εθνικά κράτη, εθνικισμοί
Μπορεί να ειπωθεί ότι οι λέξεις «έθνος» («nation») και «εθνικό κράτος» βρίσκονται τώρα πάλι στο κέντρο της πολιτικής συζήτησης και επαναφέρουν το φάσμα της βίας που προκαλεί γενοκτονίες, της μη ανοχής και του αποκλεισμού των «άλλων»· ταυτόχρονα μας αναγκάζουν να ξανασκεφτούμε το εμφανές γεγονός, ότι η σημασία της πολιτικής μορφής «έθνος» και της μορφής «εθνικό κράτος» («nation-form») ως τελικών σημείων αναφοράς για τον προσδιορισμό των δρώντων παραγόντων της ιστορίας, δεν έχει μειωθεί. Η ουκρανική πλευρά σαφώς εμψυχώνεται από το πνεύμα της «εθνικής» («national») ενότητας και αυτονομίας· το πνεύμα αυτό μπορεί να αποκληθεί «εθνικισμός» - δεν υπάρχει άλλος όρος. Ωστόσο, δεν μπορούμε να τον εξισώσουμε, έτσι απλά, με τον ρωσικό «εθνικιστικό» λόγο. Οι λόγοι της μη ισοδυναμίας δεν είναι μόνον η ανισορροπία των δυνάμεων και οι αντισυμμετρικές θέσεις σε σχέση με το διεθνές δίκαιο, το οποίο θεωρεί ιερή και απαραβίαστη την «κυριαρχία» των κρατών στο βαθμό που αυτά είναι διεθνώς αναγνωρισμένα, πράγμα όμως που εξαρτάται από πολλούς μεταβλητούς παράγοντες. Διότι τίθεται επίσης το ζήτημα, σε τί επιμένουν και εστιάζουν πολιτικά οι δύο εμπόλεμοι. Η ρωσική προπαγάνδα, εκμεταλλευόμενη αφενός το πραγματικό γεγονός ότι μερικές εξτρεμιστικές ομάδες έπαιξαν ενεργό ρόλο στην ουκρανική πολιτική μετά την ανεξαρτησία της χώρας, και αφετέρου το φαντασιακό του «Μεγάλου Πολέμου» εναντίον των Εθνικοσοσιαλιστών μετά το 1941, παρουσιάζει την ουκρανική πολιτική τάξη πραγμάτων ως μια αναγέννηση του «Ναζισμού».
Όμως, στην πραγματικότητα, αυτό που επιδεικνύει ολοκληρωτικά χαρακτηριστικά είναι το σημερινό καθεστώς της Ρωσίας· αυτά αρχίζουν από τη βίαιη καταστολή των πολιτικών αντιπάλων και φθάνουν μέχρι την ανάπτυξη ενός αυτοκρατορικού λόγου επικεντρωμένου στην ιστορική αποστολή και στην υπέρτερη αξία του «ρωσικού λαού», τον οποίο παρουσιάζουν ως «ανώτερο λαό», ως «λαό κυρίων».

Δευτέρα 8 Αυγούστου 2022

Στη χώρα των Πρακτόρων 000 - Γουώτεργκεητ α λα ελληνικά ή κάτι ακόμη χειρότερο;

Το στερεότυπο «δεν υπάρχουν ειδήσεις τον Αύγουστο» διαψεύδεται σχεδόν κάθε Αύγουστο. Αλλά η πολιτική αποκάλυψη τούτου του Αυγούστου είναι ο ορισμός της εκρηκτικής πολιτικής είδησης. Φυσικά, οι υποκλοπές από την ΕΥΠ τηλεφωνικών συνομιλιών πολιτικών προσώπων, και μάλιστα επί κυβερνήσεων της ΝΔ, δεν είναι πρωτοφανές φαινόμενο. Όμως τούτη τη φορά, με την περίπτωση Ανδρουλάκη, αξίζει να προσεχθούν όχι τόσο η επανάληψη και η επιστροφή του ιδίου, αλλά μερικές «καινοτομίες».
Την πιο επιδερμική καινοτομία την δηλώνει η επισημότατη ομολογία (από τον ίδιο τον πρωθυπουργό) ότι η παρακολούθηση έγινε νόμιμα, ή μάλλον νομότυπα, δηλαδή με την άδεια αρμόδιας εισαγγελικής αρχής. Αιτιολογία της νομιμοποίησης η συνήθης, «λόγοι εθνικού συμφέροντος»· για τους νουνεχείς δεν απομένει παρά να επαναλάβουν το επιφώνημα του Πράκτορα Θου Βου: «Πελάτες μου». Το γεγονός ότι η παρακολούθηση ευρωβουλευτή, νυν αρχηγού κοινοβουλευτικού κόμματος, συνέβη αυτή τη φορά με την άδεια του νόμου (και όχι με τις παλαιολιθικές μεθοδολογίες της εποχής του στρατηγού Γρυλλάκη), είναι καινοτομία που οφείλεται ίσως σε τυπική εναρμόνιση κάποιων «λεπτομερειών» του εθνικού νομικού πολιτισμού μας με το Κοινοτικό Δίκαιο («όπως ακριβώς ορίζει η διάταξη που ψηφίστηκε το 2018 από την προηγούμενη κυβέρνηση», λέει ο κ. Μητσοτάκης). Εφόσον η αιτία της είναι απλά και μόνον τυπική (προσαρμογή στο «γράμμα του νόμου» όπως ισχύει τώρα), δύσκολα θα λέγαμε ότι αυτή η καινοτομία είναι ουσιαστική· θα δούμε όμως στο τέλος, τι έμμεσο αλλά ουσιαστικό λογικό συμπέρασμα προκύπτει από το γεγονός ότι τούτη η τυπική καινοτομία «δια το γράμμα του νόμου», το μόνο που παρήγαγε στην πράξη είναι η επανάληψη της παλιάς, εκτός νόμου πρακτικής. Και με πιο προκλητικό τρόπο!
«Αυτή η υποκλοπή έγινε εν αγνοία μου, και οφείλω μια συγγνώμη στον κ. Ανδρουλάκη», λέει ο πρωθυπουργός, στην αρμοδιότητα του οποίου υπάγεται απευθείας η ΕΥΠ. Και προσθέτει: «Αν το γνώριζα δεν θα το επέτρεπα». Εδώ έχουμε ουσιαστική καινοτομία. Και εδώ ανοίγει ο ασκός του Αιόλου. Και τί δεν μπορεί να πάρει και να σηκώσει αυτός ο καινοτομικός άνεμος!
Ο Επιθεωρητής Κλουζώ στον Ροζ Πάνθηρα (Πίτερ Σέλλερς)

Τετάρτη 27 Ιουλίου 2022

Ετιέν Μπαλιμπάρ: Εμπλεγμένοι σε πόλεμο - Εθνικισμός, ιμπεριαλισμός και κοσμοπολιτική

© Etienne Balibar: In the War - Nationalism, Imperialism, Cosmopolitics, Commons, 29.06.2022

Μέρος Πρώτο: Ο χαρακτήρας του πολέμου, τί διακυβεύεται στον πόλεμο

Για τα περισσότερα ερωτήματα που θα προσπαθήσω να εξετάσω, ομολογώ ότι δεν έχω έτοιμη απάντηση. Ακόμη χειρότερα: Για πολλά από αυτά, φοβάμαι ότι δεν υπάρχουν έτοιμες απαντήσεις. Ωστόσο, αυτό δεν μπορεί να μας εμποδίσει από το να ψάξουμε για τις απαντήσεις, ούτε, πριν ψάξουμε για απαντήσεις, από το να βρούμε τη σωστή διατύπωση των ίδιων των ερωτημάτων βοηθούμενοι από όλα όσα μπορούμε να μάθουμε και να συζητήσουμε κριτικά. Ο πόλεμος στην Ουκρανία θέτει ερωτήματα που αφορούν και ενδιαφέρουν όλο τον πλανήτη· μας επηρεάζει και θα επηρεάζει όλο και πιο πολύ το παρόν μας, το κοινό μας μέλλον, τη θέση μας στον κόσμο. Η θέση μας απέναντι στον πόλεμο αυτόν δεν μοιάζει με θέση παρατηρητή ουδέτερου ή εξ αποστάσεως. Είμαστε συμμέτοχοι και η έκβαση του θα εξαρτηθεί, εκτός των άλλων, από το πως σκεφτόμαστε και πως πράττουμε. Είμαστε εμπλεγμένοι σε πόλεμο. Είναι αδύνατο να «λιποτακτήσουμε από αυτό τον πόλεμο», όπως έγραψε ο συνάδελφός μου Sandro Mezzadra σε ένα στιβαρό ειρηνιστικό μανιφέστο. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι πρέπει και να συμμετάσχουμε στον πόλεμο μ’ όλους τους τρόπους που προτείνονται τώρα. Μπορεί να έχουμε πολύ περιορισμένες δυνατότητες επιλογών, αλλά δεν πρέπει να το πάρουμε απόφαση ότι είναι μηδενικές. 

Αλλά τι είδους πόλεμος είναι τούτος; Ούτε και γι’ αυτό μπορούμε να μιλήσουμε με απόλυτη βεβαιότητα. Γιατί δεν γνωρίζουμε πλήρως ποιους άλλους χώρους αφορά ο πόλεμος εκτός από τους προφανείς, δηλαδή την περιοχή στην οποία εισέβαλαν ρωσικοί στρατοί τον Φεβρουάριο του 2022 και μερικές γειτονικές ζώνες. Καθώς ο πόλεμος εξελίσσεται και σιγά-σιγά αλλάζει χαρακτήρα, αιωρούνται κρίσιμα ερωτήματα που αφορούν την ένταση του πολέμου και τις πιθανές διαχύσεις του έξω και πέρα από την Ουκρανία, και ίσως ακόμη στον κόσμο όλο. Από αυτό εξαρτώνται και οι εικασίες που μπορούμε να κάνουμε για τις μορφές που μπορεί να πάρει η πολιτική (ως επίσημη πολιτική και ως συλλογική πρακτική) όσο διαρκεί ο πόλεμος και μετά τον πόλεμο (άν πρόκειται να υπάρξει ένα «μετά»). Η διάσημη φράση του Κλαούζεβιτς που επαναλαμβάνεται μέχρι αηδίας, λέει ότι «πόλεμος είναι η συνέχιση της πολιτικής με άλλα μέσα». Όμως ένα ακόμη πιο κρίσιμο ερώτημα είναι το εξής: Τι είδους πολιτική μπορεί να συνεχίζεται όσο διαρκεί ο πόλεμος, και πως ο πόλεμος θα μεταμορφώσει τις προϋποθέσεις και το ίδιο το περιεχόμενο της πολιτικής στην εποχή που θα ακολουθήσει;

Ας συζητήσουμε αυτά τα θέματα επικεντρώνοντας σε τρία κύρια σημεία: Πρώτον, «τι εμπλέκεται σε πόλεμο;» ή, αλλιώς, πως προσδιορίζουμε τούτο τον πόλεμο, ποιος είναι ο χαρακτήρας του, ποιους ορισμούς μπορούμε να προτείνουμε γι’ αυτόν; Δεύτερον, πως αυτός ο πόλεμος επαναπροσδιορίζει τη λειτουργία του εθνικισμού και την εξέλιξη της ίδιας της «μορφής εθνικό κράτος»; Τρίτον, πως διαμορφώνει πολιτικούς χώρους σε ένα πλανητικής κλίμακας σύστημα συγκρούσεων και δράσεων;

Γέφυρα στον ποταμό Τέτεριβ, στο Ιβάνκιβ, όπου σταμάτησε η προέλαση των ρωσικών τανκς κοντά στο Κίεβο
Foto: © Eyepress via Reuter, από Insider

Δευτέρα 25 Ιουλίου 2022

«Η δικαιοσύνη δεν απονέμεται με βάση το κοινό περί δικαίου αίσθημα, αλλά σύμφωνα με το Σύνταγμα και τους νόμους»

Από την άλλη πλευρά, η συζήτηση «υπέρ ή κατά» που ξέσπασε  επί του προκειμένου, κινείται εντελώς εκτός στόχου. Εκτός πολιτικού στόχου. Ο κλασικός ελληνικός ανορθολογισμός, δήθεν υπερπολιτικοποιημένος αλλά ουσιαστικά εντελώς απολιτικός. Ανορθολογισμός που ποτέ δεν πεθαίνει.
Το επιχείρημα της ΠτΔ είναι ημιτελές γιατί σε μια δημοκρατία, οι ισχύοντες νόμοι οφείλουν να προσεγγίζουν το περιβόητο «κοινό περί δικαίου αίσθημα», παρόλο που αυτό είναι ασαφής έννοια και επιδέχεται πολλές ερμηνείες. Οφείλουν να το προσεγγίζουν, επειδή το δημοκρατικό κράτος με τον διαχωρισμό των εξουσιών του, «τρέφεται και διατηρείται ζωντανό από προϋποθέσεις τις οποίες δεν μπορεί να εγγυηθεί αυτό το ίδιο». Και συνεχίζει ο Έρνστ-Βόλφγκανγκ Μπέκενφέρντε (Ernst-Wolfgang Böckenförde), αναλύοντας το «απόφθεγμα» ή «δίλημμα» ή «παράδοξο» που είναι γνωστό με το όνομά του
Μπορεί να υπάρχει ως δημοκρατικό φιλελεύθερο κράτος «μόνον εάν η ελευθερία που αυτό παρέχει στους πολίτες του λειτουργεί ρυθμιστικά με εσωτερικευμένο τρόπο, δηλαδή μέσω των ηθικών περιεχομένων του ατόμου και της συνοχής της κοινωνίας».
Αν αυτό ισχύει για το κράτος ως νομοθετική και ως εκτελεστική εξουσία, ισχύει στο ακέραιο και για την τρίτη εξουσία, τη δικαστική. Ένα δημοκρατικό κράτος οφείλει να διατηρεί συνάφειες με τα «ηθικά» (ethical) περιεχόμενα των ατόμων, δηλαδή με τα κοινωνικά ήθη και αξίες, και δεν πρέπει να αντιστρατεύεται τη συνοχή της κοινωνίας
Τούτη την ανάγκη «προσέγγισης» δεν θα έπρεπε να την παραλείπει μία διακεκριμένη νομικός με σαφώς δημοκρατικές ιδέες. Την παρέλειψε, γι' αυτό και το επιχείρημά της παραμένει ημιτελές, πολύ εύθραυστο, πολύ ευάλωτο.
Αυτό που παρέλειψε η Πρόεδρος της Δημοκρατίας θέτει το πολιτικό ζήτημα: Το ζήτημα της βελτιωτικής και ουσιαστικά δημοκρατικής μεταρρύθμισης του νομικού συστήματος. Η μη μεταρρύθμιση - ή  οι πολλές άτοπες μεταρρυθμίσεις χωρίς πραγματικά δημοκρατικό αποτέλεσμα και χωρίς προαγωγή της δικαιοσύνης - είναι από τις μεγάλες κακοδαιμονίες του ελληνικού νομικού και πολιτικού πολιτισμού.
Η Πρόεδρος της Δημοκρατίας αποφεύγει να μιλήσει για το δύσκολο αλλά απολύτως αναγκαίο. Και οι επικριτές της δεν επικρίνουν πολιτικά, αλλά οπαδικά και ανορθολογικά. Έτσι παραλείπουν και αυτοί, ακριβώς όπως και η ίδια η ΠτΔ, να θέσουν το πολιτικό ζήτημα, το αίτημα μιας βελτιωτικής μεταρρύθμισης του νομικού συστήματος με ενίσχυση του αξιακού, ουσιαστικά δημοκρατικού περιεχομένου του. Δεν ακούγεται αυτό το αίτημα, ούτε καν από τους πιο θεσμικά ανεξάρτητους κριτές της, είτε ανήκουν είτε όχι στο σώμα της νομοθετικής εξουσίας. Δεν περνάει καν από το μυαλό τους; Δεν το θεωρούν σημαντικό; Ποιούν «φρονίμως» φοβούμενοι τη δυσκολία;
Υπάρχει και η πιο κυνική πτυχή: Στην Ελλάδα η δικαστική εξουσία είναι λειτουργικά εξαρτημένη από τους εκάστοτε κυβερνώντες. Έτσι αυτά που βλέπουμε σε πιο κανονικές αντιπροσωπευτικές δημοκρατίες, δηλαδή η δικαστική εξουσία να γίνεται - άν χρειαστεί - και «φύλακας» της δημοκρατίας ή της «νομιμότητας» ή του «δημόσιου συμφέροντος» από τις αυθαιρεσίες του πολιτικού προσωπικού, είναι μέχρι νεωτέρας λογικά αδύνατο στην Ελλάδα.
Στις δημοκρατίες η δικαιοσύνη απονέμεται, και πάντα θα πρέπει να απονέμεται, σύμφωνα με το Σύνταγμα και τους νόμους. Δεν απονέμεται - και δεν πρέπει να απονέμεται - με βάση το λεγόμενο κοινό περί δικαίου αίσθημα. Επ' αυτού δεν χωράει καμιά αμφιβολία. Ωστόσο, η Πρόεδρος της Δημοκρατίας αλλά και οι επικριτές της θα έπρεπε να ξέρουν γιατί, μαζί με το κομματικό σύστημα, και η ελληνική δικαιοσύνη - ή μάλλον το θεσμικό της ισοδύναμο, η δικαστική εξουσία -,  είναι τόσο πολύ βαριά άρρωστη. Είναι άρρωστη για βαθείς κοινωνικούς και ιστορικούς λόγους, αλλά επίσης επειδή ο ελληνικός νομικός (όπως και ο πολιτικός) πολιτισμός αδυνατεί να μεταρρυθμιστεί δημοκρατικά και ορθολογικά.
Τούτη η αδυναμία, ή το γεγονός ότι εδώ και δεκαετίες, όπως στον Γατόπαρδο του Βισκόντι, διαρκώς «όλα αλλάζουν για να μείνουν όλα ίδια», είναι αυτό που κυρίως προκαλεί το «κοινό περί δικαίου αίσθημα».
Γ. Ρ. 

Παρασκευή 15 Ιουλίου 2022

«Έναν Παπαδόπουλο χρειαζόμαστε» - Δημοκρατία, δικτατορία και άλλοι απολυταρχισμοί

Προφανώς και δεν ήταν πάνδημη η αντίθεση των Ελλήνων πολιτών στη δικτατορία. Υπήρχε μια μειοψηφία - αρκετά ισχυρή μειοψηφία - που ήταν με τη χούντα. Προπαντός τα πρώτα χρόνια της Επταετίας. Ήταν με τη χούντα για πολλούς και διάφορους λόγους, υλικούς ή μή. Όμως η πλειοψηφία ήταν διαρκώς εναντίον της, παρόλο που έδειχνε την αντίθεση της πολύ «σιγανά», πολύ «ταπεινά». Αυτού του αθόρυβου αλλά βαθιού κύματος της αντιδικτατορικής πλειοψηφίας, κορύφωση ήταν το φοιτητικό κίνημα μετά το 1971. Ως κορωνίδα και «μνημείο» του έμεινε στον ελληνικό πολιτικό πολιτισμό το Πολυτεχνείο, παρόλο που δεν έπεσε από αυτό η δικτατορία, αλλά από το πραξικόπημα στην Κύπρο και τα επακόλουθα.
Τα αντιδικτατορικά κινήματα των φοιτητών δεν ήταν κορύφωση μιας υποθετικής αντιδικτατορικής διάθεσης όλων των πολιτών,
«πάνδημης» όπως λέγεται, αφελώς ή πονηρά-κολακευτικά. Ήταν κορύφωση της αθόρυβης, βαθιάς αντιδικτατορικής κατεύθυνσης της πλειοψηφίας των πολιτών. Όχι του συνόλου.
Μερικοί πολιτικοί, όπως πρόσφατα ο κ. Συρίγος, αλλά και διάφοροι ακαδημαϊκοί ή πολιτικοί σχολιαστές, ατυχώς, υποβαθμίζουν κατά καιρούς την αντιδικτατορική στάση της πλειοψηφίας και υπερτονίζουν ή  έμμεσα κολακεύουν (με μια άλλη αντίστροφη κολακεία) τη φιλοδικτατορική στάση της μειοψηφίας. Οι ίδιοι οφείλουν να εξηγήσουν τα κίνητρα τους, να μας πουν γιατί, στην Α ή στη Β περίπτωση, διαλέγουν αυτή τη στάση. 
Γιατί άραγε κολακεύουν τέτοιες δυσανεκτικές προς τη δημοκρατία μειοψηφίες, της τάξης μεγέθους του 10 - 25 %; Είναι μια τάξη μεγέθους που υπάρχει σε κάθε ευρωπαϊκή χώρα, φυσικά και στην Ελλάδα. Άραγε, ψάχνουν σε τέτοιες μειοψηφίες δυνητικούς ψηφοφόρους για το κόμμα τους ή για το κόμμα της προτίμησής τους; Ψάχνουν πολιτικούς συμμάχους για κομματικές συνεργασίες; Θέλουν απλώς να εξασφαλίσουν τα κομματικά νώτα (στην περίπτωση του κ. Συρίγου τα νώτα της ΝΔ), από επιθέσεις, όπως π.χ. από τις όλο και πιο έντονες επιθέσεις κατά της ΝΔ, τελευταία, δια του ακροδεξιού Τύπου και των ακροδεξιών τρολ;
Όμως, ούτως ή άλλως, ανεξάρτητα από τα κίνητρα, η στάση αυτή, η κολακεία των λίγων αντιδημοκρατικών και η υποβάθμιση των πολλών δημοκρατικών
, αυτών που διαχρονικά στηρίζουν την αντιπροσωπευτική δημοκρατία, προφανώς δεν μοιάζει με στάση μαχόμενου δημοκράτη. Πολύ δύσκολα θα την έλεγες ακόμη και στάση «σιγανού και ταπεινού» δημοκράτη. Είναι ασύμβατη με στάση πολιτικών, σχολιαστών ή ακαδημαϊκών που θέλουν να στηρίξουν το δημοκρατικό τμήμα του φάσματος των ελληνικών κομμάτων.
Στην Ελλάδα, από αυτό το ποσοστό πολιτών τάξης μεγέθους του 10 -25 %, που είναι από πολύ επιφυλακτικό προς την αντιπροσωπευτική δημοκρατία έως και ανοιχτά αντιδημοκρατικό, ακούμε συχνά τη «συμβουλή»: «Έναν Παπαδόπουλο χρειαζόμαστε». 

Δημοφιλείς αναρτήσεις 2013 - 2022

Το δημοκρατικό αίτημα των καιρών: Το δίκιο των νέων γενεών και των γενεών που έρχονται

Το δημοκρατικό αίτημα των καιρών: Το δίκιο των νέων γενεών και των γενεών που έρχονται
Χρίστος Αλεξόπουλος: Κλιματική κρίση και κοινωνική συνοχή

ΕΠΙΛΟΓΕΣ:
Αντρέϊ Αρσένιεβιτς Ταρκόφσκι

ΕΠΙΛΟΓΕΣ:<br>Αντρέϊ Αρσένιεβιτς Ταρκόφσκι
Πως η αγάπη επουλώνει τη φθορά του κόσμου

Enrico Berlinguer (1981):

Enrico Berlinguer (1981):
Η ηθική διάσταση στην κρίση της πολιτικής

Danilo Kiš:

Danilo Kiš:
Συμβουλές σε νεαρούς συγγραφείς, και όχι μόνον

Wolfgang Münchau

Wolfgang Münchau
Ο συντάκτης οικονομικών θεμάτων Βόλφγκανγκ Μύνχάου (Financial Times - Der Spiegel)

Predrag Matvejević:

Predrag Matvejević:
Ο Ρωσο-Κροάτης ανιχνευτής και λάτρης του Μεσογειακού κόσμου

Christopher Lasch

Christopher Lasch
Ο Φρανκφουρτιανός από τη Νεμπράσκα: Δικαιοσύνη & ελπίδα απέναντι στην ιδιοτέλεια των ελίτ

Azra Nuhefendić

Azra Nuhefendić
Η δημοσιογράφος με τις πολλές διεθνείς διακρίσεις, γράφει για την οριακή, γειτονική Ευρώπη

Βαλκανική Χερσόνησος, η όμορφη

Βαλκανική Χερσόνησος, η όμορφη
Όριο της Ευρώπης, οριακή Ευρώπη

Μάης του '36, Τάσος Τούσης

Μάης του '36, Τάσος Τούσης
Ο σκληρός Μεσοπόλεμος: η εποχή δοσμένη μέσα από τη ζωή ενός ανθρώπου - συμβόλου

Στον καιρό των τσιγγάνων και της μικρής Μαρίας

Ετικέτες

«Γενιά του '30» «Μακεδονικό» 1821 1968 αειφορία αντιπροσωπευτική δημοκρατία Αριστοτέλης Αρχιτεκτονική Αυστρομαρξισμός Βαλκανική βιοποικιλότητα Βρετανία Γαλλία Γερμανία Γκράμσι Έθνος και ΕΕ Εκπαίδευση Ελεφάντης Ενέργεια Επισφάλεια Ευρωκομμουνισμός ηγεμονία ΗΠΑ Ήπειρος Θ. Αγγελόπουλος Θεοδωράκης Θεσσαλονίκη Ιβάν Κράστεφ ιστορία Ιταλία Καζαντζάκης Καταναλωτισμός Κεντρική Ευρώπη Κέϋνς Κίνα Κινηματογράφος Κλιματική αλλαγή Κοινοτισμός κοινωνική ανισότητα Κορνήλιος Καστοριάδης Κοσμάς Ψυχοπαίδης Κράτος Πρόνοιας Κώστας Καραμανλής Λιάκος Α. Λογοτεχνία Μάνεσης Μάξ Βέμπερ Μάρξ Μαρωνίτης Μέλισσες Μέσα «κοινωνικής» δικτύωσης Μέσα Ενημέρωσης Μεσόγειος Μεταπολίτευση Μιχ. Παπαγιαννάκης Μουσική Μπερλινγκουέρ Νεοφιλελευθερισμός Νίκος Πουλαντζάς Νίτσε Ο τόπος Οικολογία Π. Κονδύλης Παγκοσμιοποίηση Παιδεία Πολωνία Πράσινοι Ρήγας Ρίτσος Ρωσία Σεφέρης Σημίτης Σολωμός Σοσιαλδημοκρατία Σχολή Φραγκφούρτης Ταρκόφσκι Τουρκία Τραμπ Τροβαδούροι Τσακαλώτος Τσίπρας Φιλελευθερισμός Φιλοσοφία Χαλκιδική Χέγκελ Χριστιανισμός Acemoglu/Robinson Adorno Albrecht von Lucke André Gorz Azra Nuhefendić Balibar Brexit Carl Schmitt Chomsky Christopher Lasch Claus Offe Colin Crouch Elmar Altvater Ernst Bloch Ernst-W. Böckenförde Franklin Roosevelt Habermas Hannah Arendt Heidegger Jan-Werner Müller Jeremy Corbyn Laclau Le Corbusier Louis Althusser Marc Mazower Matvejević Michel Foucault Miroslav Krleža Mudde Otto Bauer PRAXIS International Ruskin Sandel Michael Strauss Leo Streeck T. S. Eliot Timothy Snyder Tolkien Ulrich Beck Ulrike Guérot Wallerstein Walter Benjamin Wolfgang Münchau Zygmunt Bauman

Song for the Unification (Zbigniew Preisner -
Elzbieta Towarnicka - Kr. Kieślowski) - youtube

Song for the Unification (Zbigniew Preisner - <br>Elzbieta Towarnicka - Kr. Kieślowski) - youtube
Ἐὰν ταῖς γλώσσαις τῶν ἀνθρώπων λαλῶ καὶ τῶν ἀγγέλων,
ἀγάπην δὲ μὴ ἔχω, γέγονα χαλκὸς ἠχῶν ἢ κύμβαλον ἀλαλάζον...
Ἡ ἀγάπη ...πάντα στέγει, πάντα πιστεύει, πάντα ἐλπίζει, πάντα ὑπομένει...
Νυνὶ δὲ μένει πίστις, ἐλπίς, ἀγάπη, τὰ τρία ταῦτα·
μείζων δὲ τούτων ἡ ἀγάπη (προς Κορινθ. Α΄ 13)

Ισραήλ - Παλαιστίνη: Στο τέλος της γης

Ισραήλ - Παλαιστίνη: Στο τέλος της γης
Νταβίντ Γκρόσμαν: Το πένθος του πατέρα και της Ιστορίας

Κουνκούς ή Δίας, ένας λευκός γάτος απο τη Μοσούλη

Κουνκούς ή Δίας, ένας λευκός γάτος απο τη Μοσούλη
Μια ιστορία προσφυγιάς, στη Λέσβο και στη Νορβηγία

Αντιμετώπιση της κλιματικής αλλαγής

Αντιμετώπιση της κλιματικής αλλαγής
Erik Stokstad («Science»): New rice variety could feed the planet without warming it

Μανιτάρια, ένα σύγχρονο ελληνικό θαύμα

Μανιτάρια, ένα σύγχρονο ελληνικό θαύμα
Τα μικροκλίματα της Ελλάδας, εξασφαλίζουν μεγάλη βιοποικιλότητα μανιταριών (Βασιλική Χρυσοστομίδου, «Καθημερινή», αναδημοσίευση «Δασαρχείο»)

Zygmunt Bauman: «Ρευστές ζωές, ρευστός κόσμος, ρευστή αγάπη»

Zygmunt Bauman: «Ρευστές ζωές, ρευστός κόσμος, ρευστή αγάπη»
«Είμαι βραχυπρόθεσμα απαισιόδοξος αλλά μακροπρόθεσμα αισιόδοξος»

Οι φλαμουριές ανθίζουν στο Σεράγεβο

Οι φλαμουριές ανθίζουν στο Σεράγεβο
Η λογοτεχνική δημοσιογραφία στα καλύτερά της - Azra Nuhefendić

Jürgen Habermas

Jürgen Habermas
¨Ολα τα κείμενα από το περιοδικό "Blätter für deutsche und internationale Politik"
(pdf, Γερμανικά)

Ρούντι Ντούτσκε, Ραλφ Ντάρεντορφ (Φράϊμπουργκ, 1968 - H «επί της στέγης του αυτοκινήτου συνομιλία»)

Ρούντι Ντούτσκε, Ραλφ Ντάρεντορφ (Φράϊμπουργκ, 1968 - H «επί της στέγης του αυτοκινήτου συνομιλία»)
Ο ήπιος επαναστάτης χωρίς δόγμα με τον φιλελεύθερο υποστηρικτή της κοινωνικής δικαιοσύνης και του Κέϋνς - Υπερβάσεις «φραγμάτων» σε μια εποχή που η Πολιτική γραφόταν με κεφαλαίο «Π»

The Roosevelt Institute

The Roosevelt Institute
Ελεωνόρα και Φραγκλίνος Ρούσβελτ - Πολιτική για καιρούς οικονομικής κρίσης

Μουσείο Γουλανδρή Φυσικής Ιστορίας

Μουσείο Γουλανδρή Φυσικής Ιστορίας
«Χριστούγεννα με τον Κοκκινολαίμη – Το Αηδόνι του Χειμώνα»

Ο εκ των υστέρων αποχαιρετισμός στον Λουκάνικο, κατά κόσμον Θόδωρο
(πέθανε τον Μάïο του 2014)

Ο εκ των υστέρων αποχαιρετισμός στον Λουκάνικο, κατά κόσμον Θόδωρο <br>(πέθανε τον Μάïο του 2014)
Ο σκύλος - σύμβολο μιας σκληρής εποχής, η προσωπικότητα του 2011 (Time)

Φιλιά εις τα παιδιά

Φιλιά εις τα παιδιά
Ένα κομμάτι Θεσσαλονίκης του χθές και του σήμερα

Οργανισμός Οικονομικής Συνεργασίας & Ανάπτυξης:
Γιατί μεγαλώνει διαρκώς η κοινωνική ανισότητα

Christopher Lasch

Christopher Lasch
Ο καταναλωτισμός υπονομεύει τις αξίες της σταθερότητας και της αφοσίωσης, προπαγανδίζει
την καταστροφή της οικογενειακής ζωής

Jürgen Habermas - αφιέρωμα στο περιοδικό Esprit, 8/9-2015 (γαλλικά)

Jürgen Habermas - αφιέρωμα στο περιοδικό Esprit, 8/9-2015 (γαλλικά)
Βλέπει τον εαυτό του ως κοινωνιολόγο κυρίως, όμως είναι και ο «τελευταίος φιλόσοφος» ή μάλλον κάνει φιλοσοφική κοινωνιολογία και κοινωνιολογική φιλοσοφία- τι ζητά η φιλοσοφία σ' αυτούς τους δύσκολους καιρούς;

Ενρίκο Μπερλινγκουέρ

Ενρίκο Μπερλινγκουέρ
Hθικολόγος, συντηρητικός, εργατιστής, προπαγανδιστής της λιτότητας;¨Η επικριτής του καταναλωτισμού και της σπατάλης, για μια άλλη πολιτική ηθική, υπέρ του «μικρού» πολίτη;

Ψηλά στην Πίνδο, στο Περτούλι

Ψηλά στην Πίνδο, στο Περτούλι