Δημήτρης Πικιώνης, ο αρχιτέκτονας της «Γενιάς του '30». Μεταπολεμικές κληρονομιές, εκλεκτικές συγγένειες και αντιπαλότητες

του Δημήτρη Φιλιππίδη
  

Προορισμός του κειμένου αυτού ήταν να παρουσιαστεί ως εισήγηση του Δ. Φιλιππίδη στην Ημερίδα με θέμα την κληρονομιά του Δημήτρη Πικιώνη, στο Κέντρο Αρχιτεκτονικής της Μεσογείου (Χανιά, 18.11.2017), στο πλαίσιο των εκδηλώσεων «Συν ηχήσεις με τον Δημήτρη Πικιώνη». Η συγκεκριμένη διάλεξη τελικά δεν πραγματοποιήθηκε λόγω ατυχήματος του εισηγητή, Ωστόσο το κείμενο παρουσιάστηκε με σχετικές προσαρμογές στο «Ηλεκτρονικό Αναλόγιο του Δημήτρη Φιλιππίδη» που φιλοξενείται στον ιστοχώρο  triantafyllou giorgos architect, απ' όπου και το αναδημοσιεύουμε, με την ευκαιρία των 50 χρόνων από τον θάνατο του Δ. Πικιώνη (1887 - 28 Αυγούστου 1968). 

Εκτός των άλλων, μέσω του κριτικού στοχασμού για τον χώρο, για τα συγκεκριμένα αρχιτεκτονικά έργα και για τους δημιουργούς τους, ο Δ. Φιλιππίδης δίνει και μια εικόνα για τις ιδεολογικές συγκλίσεις και αποκλίσεις στους άξονες «παράδοση - μοντερνισμός» και «τοπικό - διεθνές». Αυτά, από τον Μεσοπόλεμο με το φιλόδοξο, αλλά τελικά μη επιτυχές, συνθετικό εγχείρημα της «Γενιάς του '30», κατέληξαν στη σημερινή χαλαρή αποφυγή της τεκμηριωμένης κριτικής, σε αρνήσεις που παύουν να είναι «καθορισμένες» (Χέγκελ) και οδηγούν στο «όλα επιτρέπονται» (το οποίο, άλλωστε, ήταν το κρυφό σύνθημα των μεταμοντέρνων ρευμάτων και της αρχιτεκτονικής) ή στην «κριτική υποστήριξη του χάους» (Λ. Λουλούδης). Βέβαια, η κριτική υποστήριξη της οικονομικής-κοινωνικής απορρύθμισης έχει ως αντίστοιχο μια άκριτη υποστήριξη του οικιστικού και πολεοδομικού χάους. Μέχρι και στο απτό «τεχνικό» πεδίο της αρχιτεκτονικής διαφαίνεται, εκτός των άλλων, και η ιδιαίτερη ελληνική μορφή που παίρνει η κρίση των ιδεών και η αδυναμία αξιολογήσεων και διαχωρισμού των σημαντικών από τα ασήμαντα: Αποφυγή συνθέσεων, κυριαρχία πλασματικών ιδεολογημάτων, επιλογή χωρίς πολλή σκέψη συγκρουσιακών δρόμων αυθαίρετων, αναντίστοιχων με τα πιο ουσιαστικά διλήμματα και τις πραγματικές αντιφάσεις της ζωής.

Γ. Ρ.

  

Στην περίπτωση του Δ. Πικιώνη, είναι γνωστές οι αντιφατικές και μεταβαλλόμενες διαχρονικά αξιολογήσεις του έργου του στην Ελλάδα, φανερά πηγή σύγχυσης και αναρίθμητων παρεξηγήσεων. Για ορισμένους παρατηρητές, αυτή η συγκεχυμένη ατμόσφαιρα αρκούσε ώστε να διακρίνουν συμμάχους και πολέμιους του Πικιώνη, που βρίσκονται σε αέναη διαμάχη στα πεδία της ελληνικής αρχιτεκτονικής. Η πεισματική αυτή αντιπαράθεση έχει μια ιδιομορφία: οι επιτιθέμενοι, με λάβαρο τον ηρωικό μοντερνισμό, ανήκουν στο στρατόπεδο όσων απορρίπτουν τον Πικιώνη, ενώ οι υποστηρικτές του, για μια σειρά από ετερόκλητους λόγους, είναι οι αμυνόμενοι.

Μάταια έχουν ως τώρα ακουστεί πιο νηφάλιες γνώμες, που αναγνωρίζουν όχι μόνο την ευρύτητα του «μαθήματος» του Πικιώνη, αλλά και την ουσιαστική του συγγένεια με άλλους εξέχοντες αρχιτέκτονες του μοντερνισμού στον τόπο, κυρίως με τον Α. Κωνσταντινίδη, με τους οποίους υποτίθεται βρίσκεται σε αγεφύρωτη ρήξη. Για πολλούς, ίσως τους περισσότερους, αρκεί το επιχείρημα πως ο Πικιώνης δεν ήταν αρχιτέκτονας, όπως άλλωστε το είχε δηλώσει κι ο ίδιος, οπότε παύει να έχει νόημα οποιαδήποτε συζήτηση.
[Ο Πικιώνης σπούδασε στο Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο Αθηνών, απ' όπου το 1908 πήρε το δίπλωμα του Πολιτικού Μηχανικού, ενώ παράλληλα σπούδαζε από το 1906 ζωγραφική ως πρώτος χρονολογικά μαθητής του Κωνσταντίνου Παρθένη. Ακολούθως σπούδασε ελεύθερο σχέδιο και γλυπτική στο Μόναχο, σχέδιο και ζωγραφική στην Académie de la grande Chaumière του Παρισιού. Ωστόσο παρακολούθησε και μαθήματα αρχιτεκτονικών συνθέσεων στη Σχολή Καλών Τεχνών του Παρισιού και στο εργαστήριο του αρχιτέκτονα Λεόν Σιφλό]

Δ. Πικιώνης, Πειραματικό Σχολείο Αριστοτελείου Παν/μίου Θεσσαλονίκης. Επιτυχής σύνθεση διεθνούς ορθολογιστικής - λειτουργικής αρχιτεκτονικής (Μοντέρνο Κίνημα) και τοπικής οικοδομίας (ελληνο-βαλκανική «παράδοση»)

Η κωμωδία τελείωσε (Γιώργος Θεοτοκάς - «Αργώ», 1936)

Θ​​​​ες να πεις, φώναξε, πως η απαισιοδοξία μου είναι αδικαιολόγητη; Ah pardi. Μα πού ζεις, μωρέ Θεόφιλε, πού ζεις; Δε βλέπεις την Ευρώπη να διαλύεται κάθε μέρα βαθύτερα; Δε σε πνίγει εσένα η φριχτή αυτή αναθυμίαση της γενικής σαπίλας του πνεύματος, της ηθικής, της θρησκείας, της κοινωνίας, του πολιτικού και του οικονομικού μας συστήματος; Δεν αισθάνεσαι τα πάντα να γκρεμίζουνται τριγύρω σου, από μόνα τους, δίχως καμμιά σχεδόν εξωτερική πίεση; Οσο για το Κράτος μας, το ψωραλέο και αγουροσάπιο αυτό έκτρωμα των πατέρων μας, των κλεφτών, μα πιστεύεις αληθινά πως υπάρχει Κράτος εδώ, μωρέ Θεόφιλε; Μα δεν κατάλαβες ακόμα την μπλόφα, βρε παιδί, την τερατώδη μπλόφα της νεοελληνικής ιστορίας; (...) Παίζουμε, μωρέ, παίζουμε το Κράτος, το έθνος, την πολιτισμένη κοινωνία, εμείς τα αντάξια παιδιά των ληστών και των κουρσάρων, εμείς οι έξυπνοι, οι σπουδαίοι, μια βρωμοπαρέα μπάσταρδοι αλήτες και τυχοδιώκτες, κλέψαμε το όνομα των Ελλήνων και τα λεφτά των ξένων, των Κουτόφραγκων, και παίζουμε το Κράτος στον ίσκιο της Ακρόπολης για να τους βουτήξουμε κι’ άλλα λεφτά, λεφτά όσο μπορούμε περισσότερα λεφτά, κι’ ορίστε να τα λάβετε, αξιότιμοι κύριοι κερατάδες, ελάτε να πληρωθείτε από τα βράχια και τους αειμνήστους προγόνους και τους αρχαιολογικούς χώρους και τον αττικό ουρανό. Μα τώρα η Ευρώπη δεν πληρώνει πια, επειδή την πήρε ο διάβολος με τη σειρά της, τη γριά πόρνη. Για τούτο θα ψωφήσουμε της πείνας μες στα ερείπια του αρχαίου και του νεώτερου πολιτισμού και να με συμπαθάς. Η κωμωδία τελείωσε.

Ένα αντίδοτο στον κυνισμό - Για τη «Γενιά του '30» και όχι μόνον

του Τάκη Θεοδωρόπουλου

 

© Καθημερινή  - Το αντίδοτο στον κυνισμό, 13.4.2014 (αναδημοσίευση "Πολιτική Επιθεώρηση")

 

Το πρόβλημα με όσους επιδίδονται στην αποδόμηση των εθνικών συλλογικών μύθων, με την ίδια ευκολία με την οποία άλλοι τούς υποστηρίζουν, είναι ότι στα ερείπιά τους δεν αναδύεται πάντα η λάμψη της αλήθειας. Το αντίθετο θα έλεγα, και αν κρίνουμε από την ιστορική μας πείρα, στα ερείπια των συλλογικών μύθων φύονται με τη μεγαλύτερη άνεση ο κυνισμός και η απαξίωση: δύο καταλυτικές «αρετές» της απομυθοποίησης. Απαξίωση και κυνισμός σαν αυτόν που επεδείκνυαν τα επαναστατημένα παιδιά του Μάη του ’68 όταν αποκαλούσαν τον πρύτανη της Ναντέρ φασίστα, παρά το γεγονός ότι αυτός ο «φασίστας» είχε συμμετάσχει στην Αντίσταση και είχε οδηγηθεί σε στρατόπεδο συγκεντρώσεως επί γερμανικής κατοχής. Εμπειρία που ούτε τους περνούσε από το μυαλό ότι θα μπορούσαν να τη ζήσουν τα παιδιά της σεξουαλικής απελευθέρωσης με τις επαναστατικές περγαμηνές της σφαλιάρας που τους έδωσε κάποτε κάποιος αστυνομικός.