Οικονομία, τρόποι ζωής και κριτική του καπιταλισμού. Δομές και πράξις στην Κριτική Θεωρία

Στις κοινωνικές επιστήμες, και πιο γενικά στην κοινωνιολογική και πολιτική φιλοσοφία του 20ού αιώνα, εμφανίστηκε με πολλές μορφές ένα πρότυπο σκέψης που βλέπει την οικονομία υπό στενή οπτική γωνία. Τη βλέπει ως σύστημα, και μάλιστα κλειστό. Στην οικονομία βλέπει μόνον δομή, δηλαδή στοιχεία που ανήκουν σ’ αυτήν και τις μεταξύ τους σχέσεις, αλλά όχι και τις δράσεις ενεργών παραγόντων που δρουν  ταυτόχρονα «μέσα και έξω» από την οικονομία. Όσο μένουμε στα πλαίσια αυτού του προτύπου, όταν επιχειρούμε να την παρατηρήσουμε «εκ των έξω», η οικονομία γίνεται αδιαφανής, μαύρο κουτί· έτσι μετατρέπεται σε αντικείμενο που μπορεί να εξετάζεται μόνον «από μέσα», δηλαδή αποκλειστικά με οικονομικές θεωρίες...

→  Συνέχεια εδώ   ←

Ουΐλλιαμ Μπλέικ: Ο Δάντης κυνηγημένος από τα Τρία Θηρία (σπό την εικονογράφηση της Θείας Κωμωδίας)

Υπάρχει ακόμη «άνθρωπος» και ανθρωπισμός; Φουκώ και Χάιντεγκερ ή Τσόμσκυ και Μαρκούζε;

→ English ←
 
«Κάθε σοβαρή κοινωνική επιστήμη ή θεωρία αλλαγής της κοινωνίας πρέπει να στηρίζεται σε κάποιου είδους ιδέα για την ανθρώπινη φύση»
(Noam Chomsky, γράμμα στον Peter Wilkin [1])
 

Στο τέλος του βιβλίου του Οι Λέξεις και τα Πράγματα (Les Mots et les Choses, 1966), ο Μισέλ Φουκώ γράφει:

Ό άνθρωπος είναι μια επινόηση, της οποίας την όψιμη ημερομηνία εύκολα καταδείχνει η αρχαιολογία της σκέψης μας. Και ίσως τo προσεχές τέλος της. Εάν αυτή η διάταξη της γνώσης εξαφανιζόταν όπως εμφανίστηκε, εάν κατέρρεε εξαιτίας κάποιου συμβάντος [...] όπως κατέρρευσαν στην καμπή του δέκατου όγδοου αιώνα οι βάσεις της κλασσικής σκέψης - τότε μπορούμε όντως να στοιχηματίσουμε ότι ο άνθρωπος θα έσβηνε, όπως σβήνει στο ακροθαλάσσι ένα πρόσωπο σχεδιασμένο πάνω στην άμμο.

Αυτή την κοσμοαντίληψη, με αυτά που προϋποθέτει και με όλες τις ολοένα επιστρέφουσες απαρχές και γενεαλογίες της - από τον Νίτσε μέσω του Χάιντεγκερ μέχρι τους (μετα)στρουκτουραλιστές - αρκετοί την καταπολέμησαν εξαρχής σε θεωρητικό επίπεδο. Χαρακτηριστικά παραδείγματα ήταν δύο από τους ελάχιστους εναπομείναντες «σοφούς γέροντες» της δικής μας εποχής, που τότε ήταν στην αρχή της δημιουργικής τους ωριμότητας: Ο Νόαμ Τσόμσκυ και ο Γιούργκεν Χάμπερμας. Η περίφημη συζήτηση μεταξύ του Τσόμσκυ και του Μισέλ Φουκώ με τίτλο «Human Nature: Power vs. Justice» έμεινε στα χρονικά ως μια από τις πιο σημαντικές «φιλοσοφικές μονομαχίες» του 20ού Αιώνα.[2] Στην από εδώ πλευρά του Ατλαντικού, ο Χάμπερμας «πυροβόλησε» πολλές φορές εναντίον αυτού του στόχου, στα βιβλία και στις πανεπιστημιακές παραδόσεις του, μερικές φορές με πολλή οξύτητα, ιδίως στα πλαίσια της όλης διαμάχης του με τους λεγόμενους μεταμοντέρνους. Για την οξύτητα αυτή, πολύ αργότερα, αισθάνθηκε την ανάγκη κάποιου μετριασμού, ιδίως για την περίπτωση Φουκώ.[3]    

Όλο αυτό το πλέγμα στάσεων, νοοτροπιών και κοσμοαντιλήψεων αχνοφαίνεται πρώτα σε πολιτισμικά ρεύματα  - στην περίπτωση της Γαλλίας το βλέπουμε στις μετά τους σουρρεαλιστές καλλιτεχνικές πρωτοπορίες (π.χ. Georges Bataille,  Pierre Klossowski, Maurice Blanchot) και στο «νέο μυθιστόρημα». Μετά παίρνει μορφή θεωρίας στους διάφορους φιλοσοφικούς αντιανθρωπισμούς των κατά Χάμπερμας «νεαρών συντηρητικών» («Jungkonservativen») και τέλος διεισδύει ακόμη και σε πτυχές του πολιτισμού της καθημερινής ζωής. Φυσικά όχι μόνον στη Γαλλία. Και όχι κυρίως στη Γαλλία. Πάντως στον διανοοούμενο κόσμο της γενέτειρας Γαλλίας, ο θεωρητικός αντίλογος στην παγερή σκληρότητα του «πολιτισμικού αντιανθρωπισμού», στις δεκαετίες εκείνες ήταν σαφώς ασθενέστερος από αλλού. Ίσως δεν είναι εντελώς αβάσιμο το επιχείρημα ότι το έδαφος είχε διαποτιστεί και στρωθεί ήδη από το τέλος της δεκαετίας του 1940, με την Επιστολή για τον Ανθρωπισμό του Μάρτιν Χάιντεγκερ (1947), η οποία, εκτός από το γεγονός ότι απευθυνόταν στον νεαρό Γάλλο φίλο του, τον φιλόσοφο Ζαν Μποφρέ (Jean Beaufret), έτυχε ευμενέστατης υποδοχής ιδίως στη Γαλλία. 

«Ανοικτά» ή «κλειστά» σύνορα; Αδέσποτη κυκλοφορία κεφαλαίων, εξωπραγματικά ιδεολογήματα, υποκριτική δημαγωγία των εθνικιστών και λαϊκιστών πολιτικών

Από τις λεγόμενες ελευθερίες διασυνοριακής κίνησης (προσώπων, εμπορευμάτων, κεφαλαίων), η σημαντική είναι η τρίτη, των κεφαλαίων. Είναι η καρδιά, η γεννήτρια και αντλία που λειτουργεί ακατάπαυστα και δίνει μορφή σ΄ αυτή τη συγκεκριμένη, ειδική μορφή παγκοσμιοποίησης, όπως έχει επικρατήσει στον κόσμο μας και την βιώνουμε εδώ και μερικές δεκαετίες. Αυτή η τρίτη «ελευθερία» δημιουργεί τις κινητήριες δυνάμεις και προκαλεί τις ροές που τρέφουν, διασφαλίζουν και μεγιστοποιούν τις άλλες δύο.
Η χωρίς ελέγχους διασυνοριακή κίνηση κεφαλαίων σε όλη την έκταση του πλανήτη εντείνει την μη ισορροπημένη οικονομική εξέλιξη στον κόσμο. Όμως επίσης, σε τελευταία ανάλυση, δημιουργεί τις δυνάμεις που ομογενοποιούν βασικές νοοτροπίες της συντριπτικής πλειοψηφίας των επτάμισυ δισεκατομμυρίων ανθρώπινων ψυχών και επηρεάζει καίρια την πολιτισμική διαμόρφωση, ιδίως των νεότερων γενεών, παρά τις εντελώς άνισες συνθήκες καθημερινής διαβίωσης, τα διαφορετικά θρησκεύματα, παραδόσεις κτλ. Tα smartphones υπάρχουν, είναι ίδια και κάνουν την ίδια δουλειά τόσο στην Καλιφόρνια, όσο και στη Νορβηγία, στη Ναμίμπια, στη Γκάνα ή στο Αφγανιστάν. Ο άνθρωπος στη Γκάνα βλέπει πως ζουν στη Σουηδία, συγκρίνει με την δική του ζωή, και με βάση αυτό διαμορφώνει ελπίδες, φόβους, επιθυμίες, απέχθειες, προσδοκίες, κίνητρα για το πού να πάει και σε τί να ρίξει μαύρη πέτρα πίσω του.
Φυσικά με την «ελεύθερη» διακίνηση κεφαλαίων έγινε και πιο εύκολη η χρηματοδότηση πολέμων και πολέμαρχων, εκεί όπου βλέπουμε να διεξάγονται τις τελευταίες δεκαετίες, με τα γνωστά αποτελέσματα.
Όμως, το ζήτημα που σπάνια συζητιέται είναι το εξής: ¨Ολοι αυτοί οι πολιτικοί ή ιδεολόγοι (δηλαδή σπορείς ψευδούς συνείδησης) που αντλούν υποστήριξη με εργαλείο την αντίθεσή στα λεγόμενα ανοικτά σύνορα, από τον Βίκτορ Ορμπάν της Ουγγαρίας και τους Γερμανούς Εναλλακτικούς μέχρι τον Ντόναλντ Τραμπ και τον Βλαντίμιρ Πούτιν, θέλουν περιορισμούς μόνον στις δύο από τις «τρείς ελευθερίες κίνησης»: Των προσώπων και των εμπορευμάτων. Ποτέ δεν μίλησαν για ελέγχους ή για πολιτική ρύθμιση, φορολόγηση, εξορθολογισμό της κίνησης κεφαλαίων. Προτείνουν περιορισμούς στην κίνηση προσώπων και εμπορευμάτων, αλλά είναι φανερό πως δεν θέλουν ούτε λέξη να ακούσουν για ρυθμίσεις στην κίνηση κεφαλαίων. 

© La Croix

Έλμαρ Αλτφάτερ, in memoriam:Φύση και κοινωνία - Ο μεταβολισμός της ύλης μεταξύ τους, οι οικονομικές θεωρίες, ο τρόπος παραγωγής

Την 1η Μαΐου 2018 πέθανε στο Βερολίνο ο Elmar Altvater, γεννημένος το 1938, καθηγητής της Πολιτικής Οικονομίας στο Ινστιτούτο Otto-Suhr του Ελεύθερου Πανεπιστημίου του Βερολίνου, ομότιμος από το 2004. Ο πολυγραφότατος και πολυμεταφρασμένος (δυστυχώς πολύ λίγο στα Ελληνικά)  Έλμαρ Αλτφάτερ ήταν ένας από τους ελάχιστους μελετητές που συνδύασαν αρμονικά και ολιστικά σε άρτιο οικοδόμημα, δομικούς λίθους από τον μαρξισμό των δύο κλασικών και στερεό ιστό από την οικολογία· τόσο ως υψηλού επιπέδου επιστήμη, όσο και ως έμπρακτη πολιτική. Έρριχνε πάντα φως σε νέα ανεξερεύνητα τοπία· μια ιδέα μπορεί να πάρει κανείς ήδη από μια εποχή πρώιμη για τέτοιες σκέψεις στην Ελλάδα, στο περιοδικό Ο Πολίτης (1988, μετάφραση στα ελληνικά του σημαντικού μικρού δοκιμίου του «Οικολογία, οικονομία, χρόνος, χώρος»), και να συνεχίσει  μέχρι το 2014 της βαθιάς κρίσης (το εκτενές άρθρο «Το πολιτικό ευρώ» περιέχεται στην ελληνική έκδοση του συλλογικού έργου Δημοκρατία ή Καπιταλισμός, τόμος Β'). Μεγάλο και διαρκές ήταν το ενδιαφέρον του για την κρίση στην Ελλάδα και στην ευρωζώνη. 
Ήταν πειστικός και μαχητικός υποστηρικτής από αριστερά της ενωμένης Ευρώπης, με το κοινό της νόμισμα, με μια μελλοντική κοινή πολιτική και με διεθνικούς δημοκρατικούς θεσμούς. Γι' αυτό και για τα άλλα, ο Έλμαρ Αλτφάτερ θα μας λείψει όσο μας λείπει ο δικός μας Μιχάλης Παπαγιαννάκης, ο επιστήμονας και ο πολιτικός. Σε αρκετά θεωρητικά και ιδεολογικά πιστεύω διέφεραν, όμως για τα δύο μεγάλα πολιτικά ζητήματα της εποχής, την οικολογία και την ευρωπαϊκή ενοποίηση, ήταν επίμονοι συνοδοιπόροι, σύντροφοι στον κοινό επίπονο δρόμο.

Γ. Ρ.

Στη μνήμη του δημοσιεύουμε στα ελληνικά το βασικό μέρος του κειμένου του A Gap in Marx’s Work or the Ignorance of the Reader? The metabolic exchange between nature and society in a mode of production based upon value από τον ιστοχώρο © marx200, 20.7.2017. Το γερμανικό πρωτότυπο: Elmar Altvater: Leerstelle bei Marx oder Ignoranz der Leser? Der Stoffwechsel zwischen Natur und Gesellschaft in der auf dem Wert beruhenden Produktionsweise, στον ίδιο ιστοχώρο. Άλλη δημοσίευση (αγγλικά): The Bullet - Elmar Altvater: A Gap in Marx? Value, Nature and Society, 8.8.2017

  

Υπήρχαν οικονομικές θεωρίες και πριν από την έναρξη της βιομηχανικής εποχής που βασίστηκε σε ορυκτά καύσιμα· επομένως μπορούμε να ερευνήσουμε την ιστορία των οικονομικών δογμάτων σε όλη τους τη διαδρομή, μέχρι πολύ πίσω, στους βιβλικούς χρόνους. Ωστόσο, μόνον από τότε που οι άνθρωποι άρχισαν να χρησιμοποιούν συστηματικά τα ορυκτά καύσιμα, οι εργαζόμενοι απέκτησαν τη δυνατότητα να χρησιμοποιούν εργαλεία που τροποποιούν τη φύση· με αυτά, αφενός αυξήθηκε η παραγωγικότητα της εργασίας και ο «πλούτος των εθνών» σε ύψη προηγουμένως ανέφικτα, αφετέρου όμως οδηγηθήκαμε προς την καταστροφή της φύσης. Ο μεταβολισμός της καπιταλιστικής αναπαραγωγής περιλαμβάνει τόσο την κατανάλωση όσο και την απέκκριση, δηλαδή την δημιουργία φυσικού υλικού. Ωστόσο αυτό το μείγμα δεν μπορεί πάντοτε να είναι ανεκτό από τον άνθρωπο ή τη φύση. Έτσι αρχίζει η περιβαλλοντική κρίση και οι επιπτώσεις αυτής της αλλαγής στις συνθήκες διαβίωσης των ανθρώπων περιγράφηκαν από τον Φρίντριχ Ένγκελς ήδη στο έργο του του 1845 Η Κατάσταση της Εργατικής Τάξης στην Αγγλία.

Η δυνατότητα οικονομικής ανόδου έδωσε ώθηση τόσο στις επιστημονικές όσο και στις εμπειρικές προσπάθειες να διερευνηθεί συστηματικά η προέλευση αυτού του νέου πλούτου. Προκύπτει από το εμπόριο που πραγματοποιείται στην αγορά ή από την εργασία που γίνεται πράξη στη διαδικασία παραγωγής; Αυτά είναι ερωτήματα που μπορεί να έθετε κάθε ευαίσθητη ψυχή, αλλά δεν μπορούσε να δώσει ικανοποιητικές απαντήσεις. Όπου η καλή θέληση δεν αρκεί, πρέπει να αναλάβει η επιστήμη. Ένας νέος επιστημονικός κλάδος διαμορφώνεται· αρχικά, αυτό φυσικά γίνεται μέσα στον παραδοσιακό κανόνα των επιστημών. Δεν είναι λοιπόν έκπληξη το γεγονός ότι οι προ της Γαλλικής Επανάστασης Γάλλοι εγκυκλοπαιδιστές 18ου αιώνα πίστευαν ότι τις απαντήσεις στα οικονομικά ζητήματα έπρεπε κανείς να τις αναζητήσει στα δόγματα της ηθικής. Εδώ οι σύγχρονοι νεοφιλελεύθεροι κουνούν τα κεφάλια τους με απελπισία. Τελικά δημιουργήθηκε η Πολιτική Οικονομία. Ας αρχίσουμε λοιπόν με μια πολύ σύντομη επισκόπηση των σπουδαιότερων σχολών οικονομικής σκέψης που έχει δει ο κόσμος μετά τον 18ο αιώνα.

Οι «φιλοευρωπαϊκές» πολιτικές δυνάμεις μας, της Δεξιάς και του Κέντρου

1. Το «ελληνικό πρόβλημα» ταυτότητας και ενοποιών πολιτικών νοοτροπιών, που συνοψίζεται στο ερώτημα «είναι η Ελλάδα ευρωπαϊκή χώρα;», είναι πιο πολύπλοκο από όσο φαίνεται εκ πρώτης όψεως και συσκοτίζεται πιο πολύ από την νέα πλημμύρα αντιαριστερής ρητορικής· εκτός των άλλων, γιατί είναι πρόβλημα «αριστεροδεξιό». Και είναι πολύ παλιότερο από την εποχή που έγιναν γνωστοί και στον ελλαδικό - τότε ακόμη οθωμανικό - χώρο οι Φραγκοφερμένοι όροι Δεξιά και Αριστερά. Ας θυμηθούμε το διαβόητο απόφθεγμα (ενός Μεγάλου Δούκα της Αυτοκρατορίας, του Λουκά Νοταρά, και όχι κάποιου αντιφεουδάρχη ή άλλου «αριστερού» της μεσαιωνικής εποχής) «Κρειττότερόν εστιν ιδέναι εν μέση τη Πόλει φακιόλιον βασιλεύον Τούρκων ή καλύπτραν λατινικήν».
Τα ίδια περίπου ίσχυαν κατά βάθος, σε πολλές δεξιές καρδιές και πνεύματα, ακόμη και στην εποχή του (Τρίτου και πιο πρόσφατου) ελληνικού Εμφυλίου. Αλλά για την τότε κυβερνώσα (Κεντρο)Δεξιά, η καταφυγή στον Δυτικό Σύμμαχο, πρώτα τον Βρετανό, μετά τον Αμερικανό, κατέστη αναγκαστική, ζήτημα ζωής και θανάτου, διότι εδώ στην Ελλάδα, η συνεννόηση με τον τότε «αριστερό βάρβαρο» - σε αντίθεση με την Ιταλία του σταλινικότερου του Στάλιν Τολιάτι και του Ντε Γκάσπερι ή την Γαλλία του Ντε Γκωλ και των εξίσου σταλινικών Τορέζ και Βαλντέκ Ροσέ - για πολλούς λόγους, κυρίως λόγω αυτής ακριβώς της κοινής ανορθολογικής νοοτροπίας των δύο αντιμαχόμενων πλευρών, κατέστη αδύνατη.
Μολονότι η Ελλάδα ως προς την πραγματική πραγματικότητα ανήκει απολύτως στην Ευρώπη και στην Δύση - όσο π.χ. η Ιταλία, η Σλοβενία ή η Ιρλανδία - ως προς αυτή τη φαντασιακή σχέση με την πραγματικότητα ελάχιστα έχουν αλλάξει μέχρι τώρα.

Friedrich Johann Justin Bertuch:  Δράκος (1806)

Ετιέν Μπαλιμπάρ: «Ευρώπη, κρίση και τέλος;» Μια συνέντευξη με τον επιμελητή της ελληνικής έκδοσης Μιχάλη Μπαρτσίδη

Μια πρώτη μορφή της απομαγνητοφωνημένης συνέντευξης δημοσιεύτηκε στο © Αθηναϊκό - Μακεδονικό Πρακτορείο Ειδήσεων (17.1.2017): O Μ. Μπαρτσίδης, επιμελητής του βιβλίου του Γάλλου διανοητή Ετιέν Μπαλιμπάρ μιλά στον Γιώργη-Βύρωνα Δάβο του ΑΠΕ-ΜΠΕ

  

Ο Μιχάλης Μπαρτσίδης, Δρ Φιλοσοφίας και διδάσκων στο ΕΑΠ, είναι ο επιμελητής της ελληνικής έκδοσης του νέου βιβλίου του Ετιέν Μπαλιμπάρ, με τον εύγλωττο τίτλο «Ευρώπη, κρίση και τέλος;» (μετάφραση του Γιάννη Ανδρουλιδάκη, εκδόσεις Ταξιδευτής). Το βιβλίο πραγματεύεται όλη την πορεία της κρίσης στην ήπειρό μας, βυθοσκοπώντας τις αιτίες και αναδιφώντας στις πιθανότητες για μία επανίδρυση του ευρωπαϊκού οικοδομήματος. 

Μετά την συνέντευξη του ίδιου του Μπαλιμπάρ στο ΑΠΕ-ΜΠΕ, ο Μιχάλης Μπαρτσίδης ρίχνει σήμερα περισσότερο φως στα επίκαιρα κι εύστοχα επιχειρήματα του Γάλλου διανοητή κι εξηγεί πόσο η κρίση έχει καταστεί υπερεθνική και πόσο αναγκαία καθίσταται η ανάγκη για μία αναδιαμόρφωση των θεμελιωδών αρχών που διέπουν την ευρωπαϊκή συνείδηση, έτσι ώστε να αποφευχθούν οι κίνδυνοι που αιωρούνται πάνω από την ήπειρό μας ένεκα της διολίσθησής της στις αρνητικές συνέπειες του νέου οικονομίστικου πνεύματος, δηλ. στους λογής λαϊκισμούς και εθνικισμούς.

Μια σημείωση περί Θεωρίας και Πολιτικής: Η συστηματική ενασχόληση του Ετιέν Μπαλιμπάρ, τα τελευταία χρόνια, με την πορεία και την προοπτική της ΕΕ, είναι μια εξαιρετικά ενδιαφέρουσα περίπτωση διαλόγου και σύμπλεξης της θεωρίας και φιλοσοφίας αφενός, με την έμπρακτη πολιτική αφετέρου. Ωστόσο, πέραν του όλου πλούσιου προβληματισμού του, οι εντυπωσιακές συγκλίσεις των πολιτικών του συμπερασμάτων για την ευρωπαϊκή ολοκλήρωση με τα αντίστοιχα συμπεράσματα ενός άλλου σπουδαίου αλλά πολύ διαφορετικού πολιτικού φιλοσόφου και κοινωνιολόγου της εποχής μας με έντονη και διαρκή παρουσία στα δρώμενα του κόσμου, του Γιούργκεν Χάμπερμας, είναι μια ακόμη χαρακτηριστική εκδήλωση της σχετικής αυτονομίας του Πολιτικού από τις θεωρητικο-φιλοσοφικές βάσεις της σκέψης: Η πολιτική πράξη είναι κατά πρώτο λόγο προγραμματικό εγχείρημα, όχι μεταφορά ή αντανάκλαση μιας θεωρίας, φιλοσοφίας ή ιδεολογίας στο πολιτικό επίπεδο.
Ως προς τη θεωρία, ο Μπαλιμπάρ και ο Χάμπερμας βρίσκονται στους αντίποδες εντός της μαρξιστικής παράδοσης. Ο πρώτος είναι ο επιφανέστερος και συνεπέστερος κληρονόμος του «αλτουσσεριανού» θεωρητικού ρεύματος, το οποίο, με την υπόθεση της επιστημολογικής τομής, απορρίπτει ως «προμαρξικό» κατάλοιπο το θεωρητικό έργο του νεαρού Μαρξ· ομοίως απορρίπτει τον λεγόμενο εγελιανό μαρξισμό με την ευρύτερη έννοια, από τον Λούκατς μέχρι τις νεότατες γενιές «Φρανκφουρτιανών» ή υποστηρικτών της συνέχειας του όλου μαρξικού έργου. Αντίθετα, ο δεύτερος, με όλη την μεταγενέστερη εξέλιξη και πολύπλευρο εμπλουτισμό της σκέψης του από άλλες παραδόσεις, διατηρεί πάντα, και μάλιστα τονισμένο στον υπερθετικό βαθμό, το έντονο ενδιαφέρον της μεσοπολεμικής και μεταπολεμικής Κριτικής Θεωρίας για την αλλοτρίωση και για την διαλεκτική της υπέρβαση ως εξελικτική-επικοινωνιακή διαδικασία, τυπικό θέμα του νεαρού Μαρξ. Για το θέμα αυτό, πέραν των άλλων, αξίζει να μελετήσει κανείς τo (μη μεταφρασμένo στα ελληνικά) έργo του Χάμπερμας «Για την Ανακατασκευή του Ιστορικού Υλισμού» (Zur Rekonstruktion des Historischen Materialismus) ή και το μεταγενέστερο μεγάλο έργο του «Θεωρία της Επικοινωνιακής Πράξης» (Theorie des Kommunikatinen Handelns). Το πόσο έντονη ήταν (και εξακολουθεί να είναι, εν μέρει) αυτή η θεωρητική στάση του, φαίνεται και από ένα ανεκδοτολογικού τύπου περιστατικό, στην αρχή της σταδιοδρομίας του: Ο ίδιος ο Μαξ Χορκχάιμερ, παρά την αντίδραση του Αντόρνο, ζήτησε το 1957 την αποπομπή από το Ινστιτούτο Κοινωνικών Ερευνών της Φρανκφούρτης του νεαρού τότε Χάμπερμας, του μετέπειτα διαδόχου του στην δική του ακαδημαϊκή έδρα, επειδή, κατά τον Χορκχάιμερ, ο Χάμπερμας ήταν «υπερβολικά προσκολλημένος στον νεαρό Μαρξ».
Όμως αυτή η ασυμβατότητα των Χάμπερμας και Μπαλιμπάρ στη θεωρία και στη φιλοσοφία, δεν εμποδίζει τους δύο στοχαστές να συγκλίνουν στην έμπρακτη πολιτική, ιδίως όσον αφορά το εγχείρημα της ευρωπαϊκής ένωσης. Και, με σοφία, να προειδοποιούν: «Δεν έχουμε πολύ χρόνο, ο χρόνος τελειώνει για την Ευρώπη», είναι το σήμα κινδύνου και του ενός και του άλλου.

Γ. Ρ.  

Ακολουθεί η συνέντευξη του Μ. Μπαρτσίδη στον Γιώργη-Βύρωνα Δάβο: 

Ερ. Γ.-Β. Δ: Κύριε Μπαρτσίδη, ευχαριστούμε που μιλάτε στο ΑΠΕ-ΜΠΕ για το σημαντικό τούτο βιβλίο του Ετιέν Μπαλιμπάρ και, καταρχάς, θα ήθελα να σας ρωτήσω σχετικά με το λόγο και την αναγκαιότητα να εκδοθεί τούτη η μελέτη στη συγκεκριμένη συγκυρία. 

Απ. Μ.Μ.: Το βιβλίο του Ετιέν Μπαλιμπάρ με τίτλο «Ευρώπη, κρίση και τέλος;» (προσοχή στο ερωτηματικό) έχει ως θέμα του την κρίση της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης. Είναι ένα βιβλίο το οποίο γράφεται σταδιακά από το 2010, μια συλλογή κειμένων που το τελευταίο γράφτηκε το Νοέμβριο του 2016 και αποτελεί το προλογικό κείμενο της ελληνικής έκδοσης. Πρόκειται για ένα βιβλίο που γράφτηκε, θα λέγαμε, με ένα τρόπο όχι συστηματικό, ένα βιβλίο ανοιχτό που γράφτηκε μέσα στη συγκυρία και φυσικά με όλους τους κινδύνους που αυτό συνεπάγεται. Με τον κίνδυνο, δηλαδή, να λαθεύει ο συγγραφέας στις εκτιμήσεις και στις προβλέψεις του. Βέβαια ο Μπαλιμπάρ, όπως το συνηθίζει, είναι αρκούντως προσεκτικός, λαμβάνει πολιτική θέση με τρόπο αργό, ζυγιάζοντας τα πράγματα, τις στάσεις, τις δυνάμεις που αντιμάχονται και τους παράγοντες που επηρεάζουν την πολιτική και ιστορική συγκυρία. Γίνεται μάλιστα ακόμη πιο επιφυλακτικός όταν πρόκειται για ένα τόσο σύνθετο πρόβλημα όπως η κρίση μιας ολοκλήρωσης, όπως είναι η κρίση της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης. Με αυτή την έννοια είναι ένα βιβλίο το οποίο αναμετράται με τα στοιχεία της αβεβαιότητας όπου έχουμε μια πληθώρα αντιμαχόμενων και αντίρροπων δυνάμεων και παραγόντων, όπου έχουμε την ευρωπαϊκή ολοκλήρωση και την κρίση της σε μια τριπλή δομή σε ένα υποεθνικό, σε ένα διεθνικό και σε ένα υπερεθνικό επίπεδο. Εκεί όπου αρθρώνονται οι εξελίξεις σε αυτό το τριπλό επίπεδο δημιουργούν, μια εξαιρετική συνθετότητα μια ιστορικά πρωτότυπη και περίπλοκη κατάσταση, που καθιστά υπό μία έννοια οποιαδήποτε πρόβλεψη εξαιρετικά παρακινδυνευμένη.

Ο Λουί Αλτουσέρ, ο Ροζέ Γκαρωντύ, ο Νίκος Πουλαντζάς και οι άλλοι. Πως έβλεπε ο Τζωρτζ Λίχτχάιμ τις «περιπέτειες της διαλεκτικής» στο Παρίσι του 1969

© NY Review of Books - George Lichtheim: A new twist in the dialectic, January 30, 1969 

  

Κάποτε στη Γαλλία, στις μακρυνές δεκαετίες του 1960 και του 1970... Με το μοναδικό ζωηρό και ειρωνικό ύφος του, ο σχεδόν εντελώς λησμονημένος George Lichtheim ανέλυσε ως αυτόπτης τις θεωρητικές διαμάχες της εποχής εκείνης, τις όχι χωρίς συνέπειες στην έμπρακτη πολιτική. Από τότε κύλισε πολύ νερό στον Σηκουάνα. Επιστροφή στο 1969, για να θυμούνται οι παλιοί και για να μαθαίνουν οι νέοι.
  
Τον Δεκέμβριο του 1966, ένας παρατηρητής της παρισινής πνευματικής σκηνής με ευνοϊκή διάθεση, γράφοντας στο Literary Supplement των Times του Λονδίνου, επέστησε την προσοχή στην πρόσφατη εμφάνιση στο προσκήνιο μιας ομάδας θεωρητικών που σχετίζονται με τον Λουί Αλτουσέρ, φιλόσοφο που κατέχει την σχετική καθηγητική έδρα στη πολύ έγκυρη Ecole Normale Supérieure της rue d' Ulm, αλλά και σημαντική μεν, αμφιλεγόμενη δε προσωπικότητα στο Γαλλικό Κομμουνιστικό Κόμμα. Λίγο αργότερα, έφτασαν στο ευρύ κοινό νέες ειδήσεις προερχόμενες από διαφορετικές κατευθύνσεις. 

Τα δύο αιρετικά «ιερά τέρατα» του γαλλικού κομμουνισμού στη δεκαετία του '60, είχαν

δύσκολο ξεκίνημα στη ζωή τους. Ο «μαυροπόδαρος» (Γάλλος από την Αλγερία) Αλτουσέρ 

ως στρατιώτης αιχμαλωτίστηκε το 1940 από τους Ναζί. Στάλθηκε σε στρατόπεδο συγκέντρωσης.

Ο Γκαρωντύ συνελήφθη από τις φιλοναζιστικές αρχές του Βισύ και φυλακίστηκε στην Αλγερία

Λουί Αλτουσέρ, «Διαβάζοντας το Κεφάλαιο», 50 χρόνια από την δημοσίευσή του. Πώς το είχαν δει στην εποχή του;

του Ρος Γουώλφι 

   

© The Charnel-House - Ross Wolfe: Althusser’s reading of Marx in the eyes of three contemporaries: George Lichtheim, Alain Badiou, and Henri Lefebvre

     

Τον Νοέμβριο του 1965 ο Λουί Αλτουσέρ, σε συνεργασία με τους μαθητές του Ετιέν Μπαλιμπάρ (Étienne Balibar), Πιέρ Μασρέ (Pierre Macherey), Ροζέ Εσταμπλέ (Roger Establet), Ζακ Ρανσιέρ (Jacques Rancière), δημοσίευσαν το επιδραστικό βιβλίο Lire le Capital («Διαβάζοντας το Κεφάλαιο»).
Η επιρροή που άσκησε τότε - και αργότερα - η «σχολή» του Γάλλου φιλοσόφου, ήταν ανομοιόμορφη, ανάλογα με τον τόπο: Κυριάρχησε στον ακαδημαϊκό μαρξισμό της Γαλλίας, επέδρασε σε μερικά αγγλοσαξωνικά πανεπιστήμια (ιδίως της Βρετανίας), λίγο στη Λατινική Αμερική, όμως στη Γερμανία και Ιταλία, όπου ήταν ισχυρές οι τοπικές παραδόσεις του εγελιανού και του γκραμσιανού - ιστορικιστικού μαρξισμού αντιστοίχως, η επιρροή ήταν σχεδόν μηδενική. Στον στενό πνευματικό ορίζοντα της Ελλάδας, η επίδρασή της δεν ήταν αμελητέα. Ο απόηχός της διατηρείται μέχρι σήμερα. 
Πενήντα χρόνια μετά, το ρεύμα αυτό, μαζί και ο λεγόμενος στρουκτουραλιστικός τρόπος θέασης των πραγμάτων, τείνει να μετατραπεί σε αντικείμενο της ιστορίας των ιδεών. Άν εξαιρέσει κανείς τις αρχικές πηγές του στα πεδία της γλωσσολογίας, της εθνολογίας και της ψυχολογίας, μόνον παραβλαστήματα και υβρίδιά του δίνουν νέους καρπούς έξω από αυτά: από τις δομικο-γκραμσιανές πολιτικές θεωρήσεις του Ερνέστο Λακλάου και της Σαντάλ Μουφ, μέχρι τις αναλύσεις στο πεδίο της τέχνης από τον Ρανσιέρ και τον Τέρυ Ήγκλετον.
Εν τω μεταξύ, εν μέσω κρίσης, το ενδιαφέρον για τις αντιμαχόμενες ερμηνείες του πολύπτυχου μαρξικού έργου επιστρέφει με νέες μορφές. Υπ' αυτό το πρίσμα, έχει ενδιαφέρον μια αναδρομή σ' εκείνο το κεφάλαιο των πολιτικών ιδεών, τής υπό τον Ψυχρό Πόλεμο Ευρώπης. Ο Αμερικανός δοκιμιογράφος και κριτικός Ross Wolfe γράφει για κάποιες επετειακές δημοσιεύσεις και κυρίως για το πως υποδέχτηκαν τον αλτουσερισμό στην εποχή της γένεσής του. Προσεχώς θα παρουσιάσουμε και τα κριτικά κείμενα της εποχής των Ανρί Λεφέβρ και Αλαίν Μπαντιού, στα οποία επικεντρώνεται ο Γουώλφι. Το άλλο, πολύ ενδιαφέρον, κείμενο της εποχής εκείνης, του εμβριθούς, εμπνευσμένου από τους φρανκφουρτιανούς, αλλά ξεχασμένου Τζωρτζ Λίχτχάιμ, το οποίο παρουσιάζει και εξαίρει ιδιαίτερα ο Γουώλφι, υπάρχει ήδη μεταφρασμένο στον ιστότοπο Μετά την Κρίση - εδώ ←).
   

Γ. Ρ.

  
Με την ευκαιρία των 50 χρόνων από την έκδοση του βιβλίου, ο βρετανικός εκδοτικός οίκος Verso ανακοίνωσε την πρόθεσή του να δημοσιεύει, για πρώτη φορά, μια πλήρη αγγλική μετάφραση του γαλλικού πρωτοτύπου Lire le Capital. Η συντομευμένη αγγλική μετάφραση του Ben Brewster, περιέχει μόνον τα τμήματα που γράφτηκαν από τους Αλτουσέρ και Μπαλιμπάρ. Η νέα αγγλική έκδοση θα περιέχει όλα τα μέρη του πρωτοτύπου. 

Πρόσωπα και αντικατοπτρισμοί του Γαλλικού μαρξισμού

του Ντανιέλ Μπενσαΐντ
  

Το άρθρο του Daniel Bensaïd γράφτηκε για το περιοδικό © International Marxist Review. Δημοσιεύτηκε στα Αγγλικά στο τεύχος 14, χειμώνας 1992. Ηλεκτρονική δημοσίευση στην ιστοσελίδα  «International Viewpoint» (Ιούλιος 2011), υπό τον τίτλο «Η κρίση του Γαλλικού μαρξισμού» (The crisis of French Marxism).
Το κείμενο σε Γαλλική γλώσσα, εκτενέστερο για την Μεσοπολεμική περίοδο και τις δεκαετίες 1960 - 1970, υπάρχει στην ιστοσελίδα την αφιερωμένη στη μνήμη του συγγραφέα «Le site Daniel Bensaïd», υπό τον τίτλο: Visages et mirages du marxisme français (Πρόσωπα και αντικατοπτρισμοί του Γαλλικού μαρξισμού). Από αυτό προέρχονται μερικές πρόσθετες παράγραφοι.

Το γραπτό αυτό έχει την ηλικία του, ωστόσο παραμένει ενδιαφέρουσα, σύντομη καταγραφή προσώπων και ρευμάτων της μαρξιστικής και της ευρύτερης σκέψης στη Γαλλία του 20ού αιώνα. Είναι μια συνοπτική αξιολόγηση, με το ιδιαίτερο, ευαίσθητο βλέμμα του Μπένσαΐντ, ο οποίος, άν και είχε συγκεκριμένη πολιτική ένταξη (διετέλεσε ηγετικό στέλεχος της τροτσκιστικής Τετάρτης Διεθνούς), αξιολογεί με κριτήρια πλατύτερα, όχι κομματικής ή παραταξιακής φύσης. Δεν είναι βέβαια ουδέτερος κριτής, παίρνει σαφώς το μέρος του λεγόμενου εγελιανού μαρξισμού και του ιστορικισμού (στη μεταπολεμική Γαλλία υπήρξαν οι πολύ σημαντικοί Ανρύ Λεφέβρ και Λυσιέν Γκολντμάν), ενώ δεν τρέφει συμπάθεια για τις δομιστικές αναγνώσεις του Μάρξ, στις οποίες εξέχουσα θέση είχε η χαρακτηριστική για τον μεταπολεμικό Γαλλικό μαρξισμό, αρκετά κοινοποιημένη στη χώρα μας, σχολή Αλτουσέρ. Κατά συνέπεια είναι απορριπτικός και για τα λεγόμενα μετα-στρουκτουραλιστικά εγχειρήματα στις επιστήμες του ανθρώπου, είτε έχουν σημεία επαφής με τον μαρξισμό, είτε όχι. Το ότι είναι σκληρός επικριτής σε μερικά θέματα, δεν σημαίνει ότι η βασική κριτική του είναι άδικη. 
Ωστόσο, μετά από 20 χρόνια, ωριμάζει η σκέψη ότι ο οικονομικός επιστήμων (καλύτερα Κριτικός της Πολιτικής Οικονομίας) Μαρξ είναι ένα σχετικά ξεχωριστό θέμα συζήτησης, ενώ η κοινωνιολογική, η ιστορική και η φιλοσοφική πλευρά του Γερμανού στοχαστή έχουν άλλες, διαφορετικές παραμέτρους, που μπορεί κανείς να τις πραγματεύεται με σχετική ανεξαρτησία και να αξιολογούνται ανάλογα. Έτσι, τα λεγόμενα επιστημολογικά θέματα, που εμφανίζονται υπό την επιγραφή του «ιστορικού υλισμού», προπάντων όμως του «διαλεκτικού υλισμού», ετικέττες που αντιστοιχούν στον προηγούμενο αιώνα, αναζητούν από την αρχή επικαιροποιημένες, ίσως ριζικά διαφορετικές συλλήψεις και αξιολογήσεις τους.

Γ. Ρ.

Πέρασαν ήδη ήδη αρκετά χρόνια από το 1983, που ο Άντερσον [Perry Anderson] έγραψε, χωρίς να κάνει λάθος, ότι «το Παρίσι είναι σήμερα η πρωτεύουσα της πνευματικής αντίδρασης στην Ευρώπη» [1]. Στο ίδιο γραπτό έκανε την επισήμανση ότι η Γαλλία, η Γερμανία και η Ιταλία ήταν οι χώρες όπου είχε βρεί καταφύγιο η μαρξιστική θεωρία μετά τις ήττες που υπέστη το εργατικό κίνημα στην περίοδο του Μεσοπολέμου.