Διλλήμματα του αριστερόστροφου λαϊκισμού: Ανάκτηση της κλασικής κοινοβουλευτικής δημοκρατίας ή λαϊκή κυριαρχία αντίπαλος των θεσμών;

Η συζήτηση περί αριστερόστροφου λαϊκισμού στην Ευρώπη έγινε επίκαιρη με την άνοδο του ΣΥΡΙΖΑ, κυρίως όμως με την εμφάνιση του Podemos στην Ισπανία. Ο πρώτος έχει άλλη πολιτική καταγωγή· στην Ελλάδα, ο σύγχρονος λαϊκισμός με αριστερά πιστοποιητικά ήταν «έργο ΠΑΣΟΚ» και παραμένει πάντα ένα πολιτικό δάνειο από το παλιό ΠΑΣΟΚ του 1980. Αντίθετα το Podemos τροφοδοτείται, εκτός των άλλων, από την απευθείας και σε παρόντα χρόνο «εισαγωγή» στην Ισπανία του εγγενούς λαϊκισμού των παλιών αποικιών της Λατινικής Αμερικής. Έτσι αποτελεί παραδειγματική περίπτωση και ξεχωρίζει μέσα στην πλημμύρα δεξιού λαϊκισμού που κατακλύζει σήμερα την Ευρώπη.

Οι αντιφάσεις της πολιτικής πρότασης που αποκαλείται αριστερός λαϊκισμός είναι μεγάλες. Μιά από τις πολιτικές τους συνέπειες είναι ίσως και η αποτυχία του συνασπισμού Podemos και Ενωμένης Αριστεράς να πείσει ως πρόταση με κυβερνητικές ικανότητες και να γίνει ανθεκτικός πόλος συσπείρωσης στις δεύτερες ισπανικές εκλογές (Μάιος 2016). Μια σημαντική πτυχή αυτών των αντιφάσεων αφορά το πως αντιλαμβάνεται ο αριστερόστροφος λαϊκισμός την διάρθρωση των σύγχρονων κοινωνιών, δηλαδή τις σχέσεις των κοινωνικών τάξεων μεταξύ τους και με την πολιτική εκπροσώπηση. Μια άλλη, αφορά το πώς κάνουμε πολιτική εντός της δημοκρατίας, δηλαδή τις διαφορετικές αντιλήψεις περί θεσμών, αντιπροσωπευτικής δημοκρατίας και λαϊκής κυριαρχίας. Οι διαφορές αυτές, για το τι είναι και τι πρέπει να είναι η δημοκρατία, εκπήγασαν από τα διάφορα φιλελεύθερα, ρεπουμπλικανικά και κοινοτιστικά δημοκρατικά ρεύματα του 19ου αιώνα και εντεύθεν, αλλά μικρή σχέση έχουν με την διάκριση Δεξιάς και Αριστεράς. Αυτήν την αμιγώς πολιτική πτυχή πραγματεύονται, με διαφορετικά σκεπτικά, το άρθρο του Κάρλος Φερνάντεθ Λίρια και η ενδιαφέρουσα συζήτηση της Σαντάλ Μουφ με τον Ινίγκο Ερρεχόν του Podemos, βασικά αποσπάσματα των οποίων ακολουθούν.

Γ. Ρ.

1. Αγώνας για το «κέντρο» της πολιτικής αρένας - Πρόγραμμα για την Ευρώπη

  

του Κάρλος Φερνάντεθ Λίρια
  
© openDemocracy / Can Europe make it? - Carlos Fernández Liria: The struggle for the centre: a programme for Europe , 15.12.2015

 

Συνήθως συμπεριλαμβάνουν το Podemos μέσα στα πλαίσια του «αριστερού λαϊκισμού». Αξίζει ωστόσο να στραφεί η προσοχή σε μια πτυχή του Podemos που δεν σχολιάζεται τόσο συχνά, η οποία, ωστόσο, είναι εγγεγραμμένη στο DNA του από την αρχή. Το Podemos εισήλθε στην ισπανική και στην ευρωπαϊκή πολιτική σκηνή με την αποστολή να υπερασπιστεί δημοκρατικές αρχές κεντρικές στην πολιτική αρένα, να προσπαθήσει να αποδείξει στους πολίτες όλων των πλευρών ότι έχουν προδοθεί και ζημιωθεί από την ανεξέλεγκτη και μηδενιστική νεοφιλελεύθερη επανάσταση. 
Αυτό είναι ένα στοίχημα, μια προσπάθεια να κατακτηθεί το πολιτικό «κέντρο» για λογαριασμό της Αριστεράς και να έλθει στο φως το εξής: σήμερα, όχι εμείς αλλά οι πλούσιοι και ισχυροί είναι αυτοί που έχουν μετακινηθεί προς θέσεις αντι-συστημικές και υπονομεύουν τα ίδια τα θεμέλια της κοινής λογικής [...]

Konrad Gesner (1516-1565): Nomenclator aquatilium animatum 

Ένα χρόνο μετά το δημοψήφισμα, Ελλάδα και ευρωζώνη. Μέρος Α': Λαϊκή κυριαρχία, δημοκρατία, παραβίαση των κανόνων

του Γιαν-Βέρνερ Μύλλερ

© London Review of Books - Rule-Breaking. Jan-Werner Müller writes about the problems of the Eurozone, τόμ. 37, No. 16 · 27 Αυγούστου 2015, σελ. 3-7

Το άρθρο του Γ.-Β. Μύλλερ δημοσιεύτηκε στο περιοδικό του Λονδίνου αμέσως μετά το τέλος της ελληνικής περιπέτειας του περσινού καλοκαιριού 2015, ως συνολική αποτίμησή της. Ωστόσο, ένα χρόνο μετά, παραμένει πολύ επίκαιρο. Από τις εκτιμήσεις του πολλές επιβεβαιώθηκαν, ενώ άλλες με ευρύτερο περιεχόμενο δείχνουν πιθανούς δρόμους στους οποίους ίσως οδεύσουν τα μελλούμενα.

[Λάθος πρόσωπα σε λάθος θέσεις και σε λάθος χρόνο στην Ελλάδα - Δομικά ελαττώματα στην ΕΕ]

Ποτέ προηγουμένως δεν έγιναν τόσο εμφανείς στην κοινή γνώμη οι διαμάχες μεταξύ των εθνικών ελίτ εντός της ΕΕ, όσο κατά τις πρώτες εβδομάδες του καλοκαιριού [του 2015], όταν η Ελλάδα παρολίγο να αποχωρήσει - ή να εξαναγκασθεί να αποχωρήσει - από την ζώνη του ευρώ. Ποτέ πριν, μια εκδήλωση της λαϊκής βούλησης σε ένα επιμέρους εθνικό κράτος, όπως αυτή που εκφράστηκε στο ελληνικό δημοψήφισμα της 5ης Ιουλίου 2015, δεν καταπατήθηκε τόσο απόλυτα και τόσο γρήγορα από τους αρμόδιους για την επιβολή της ευρωπαϊκής οικονομικής ορθοδοξίας. Θυμίζω ότι μεταξύ του γαλλικού και του ολλανδικού «όχι» στη Συνταγματική Συνθήκη της ΕΕ την άνοιξη του 2005 και την έγκριση της Συνθήκης της Λισαβόνας (Δεκέμβριος 2007), η οποία διατήρησε το μεγαλύτερο μέρος του Συντάγματος που είχε απορριφθεί με τα δημοψηφίσματα στη Γαλλία και Ολλανδία,  μεσολάβησε ένα διάστημα δυόμισι ετών. Ποτέ πριν δεν εκτέθηκαν τόσο καθαρά σε κοινή θέα τα ελαττώματα της Ευρωζώνης. Ίσως πρέπει να αναμένουμε να συμβούν περισσότερα δράματα σαν το ελληνικό, πριν περάσει πολύς καιρός: η πραγματική διαμάχη για την ζώνη του ευρώ - και για την ΕΕ γενικότερα - μόλις τώρα αρχίζει.

Αντιπροσωπευτική δημοκρατία στην μεταπολεμική Ευρώπη και ο λαϊκισμός ως «σκιά» της

του Γιάν-Βέρνερ Μύλλερ
   
© Blätter für deutsche und internationale Politik - Jan-Werner Müller: Schatten der Repräsentation: Der Aufstieg des Populismus, «Blätter» 4/2016
  

Ο λαϊκισμός είναι σε άνοδο και τα αίτια προκαλούν έντονες συζητήσεις. Άν δώσουμε πίστη σε ορισμένα μοντέλα της πολιτικής επιστήμης, στις κοινωνίες υπάρχει σταθερή ζήτηση λαϊκισμού. Για παράδειγμα, ισχυρίζονται ότι στην Ευρώπη, ένα ποσοστό 10 - 15 % των ψήφων είναι σε κάθε περίπτωση εξασφαλισμένο για τους λαϊκιστές. Μήπως λοιπόν πρέπει να το συνηθίσουμε και να συμβιβαστούμε με την Μαρίν Λε Πεν, με τον Βίκτορ Ορμπάν, με τον Ντόναλντ Τραμπ και με τους Εναλλακτικούς της Γερμανίας; 

Σύμφωνα με αυτούς τους αναλυτές, άν τα μετριοπαθή εθνικιστικά ή συντηρητικά κόμματα δεν είχαν εγκαταλείψει τη θέση τους εναντίον της πολυ-πολιτισμικής κοινωνίας, τότε δεν θα είχαν αφήσει χώρο διαθέσιμο για τους λαϊκιστές. Όμως, από τη στιγμή που την εγκατέλειψαν (όπως έκαναν, λόγου χάρη, οι Γερμανοί Χριστιανοδημοκράτες στα τέλη της δεκαετίας του 1980 και πιο έντονα με την τωρινή πολιτική της Άνγκελα Μέρκελ για το προσφυγικό ζήτημα), άνοιξαν ξαφνικά ελεύθερο χώρο που τον καταλαμβάνουν οι λαϊκιστές ανταγωνιστές τους.[1] 

© Gildaro Antezana: Κοκκορομαχία

Λαϊκισμός ελληνικού τύπου και οι ιδέες ΠΑΣΟΚ. Πόσο παγερά αδιάφορος να μένει κανείς;

Όσο πιο πικρή η απογοήτευση, τόσο πιο παράλογη η οργή λίγων, τόσο πιο πολλή η απόσυρση όλο και πιο πολλών μακριά από κάθε τι πολιτικό. Έτσι χάνει το περιεχόμενό της η δημοκρατία.
 
Ι.  Αμερικανικοί καλοήθεις λαϊκισμοί - Τζέφερσον και Μπολιβάρ

«Εμείς, ο Λαός,...».

Είναι οι πρώτες λέξεις στο Προοίμιο του Συντάγματος των ΗΠΑ. Αυτό το «We, the People» συμπύκνωσε σε δυο λέξεις τη συγκρότηση του πολιτικού υποκειμένου της Αμερικανικής Επανάστασης. Συνόψισε πώς η πολιτική μετέτρεψε για πρώτη φορά στη χώρα αυτή τα άτομα-ιδιώτες της αστικής κοινωνίας σε σώμα πολιτών (citizenry, citoyens, Bürgerschaft), που διαβουλεύεται, αποφασίζει και γίνεται συντακτικό υποκείμενο, δηλαδή δημιουργός (θα έλεγε κανείς εκ του μηδενός) της συντεταγμένης Πολιτείας. Στις νεωτερικές κοινωνίες ο λαός δεν είναι ένα απλό κοινωνιολογικό δεδομένο, αλλά σε σημαντικές ιστορικές στιγμές «κατασκευάζεται» πολιτικά, συγκροτείται ως πολιτική οντότητα. Και κληρονομεί τα χαρακτηριστικά της πολιτικής που τον «κατασκεύασε».

Και στις ΗΠΑ, με τις οποίες αρχίσαμε, όπως και αλλού, αυτή η πολιτική κατασκευή διαμορφώνει με το πέρασμα του χρόνου συνειδήσεις - πόσο αληθείς ή ψευδείς, είναι μεγάλη συζήτηση. Αυτά καταλήγουν συχνά και σε πολιτικούς μύθους, έχουν όμως τη δύναμη να διαπλάθουν ολόκληρες ιδεολογικές παραδόσεις, χρωματισμένες με το ένα ή με το άλλο χρώμα. Στις ΗΠΑ η παράδοση της πολιτικής αυτο-οργάνωσης νομικά ίσων πολιτών ως λαού - πηγής της εξουσίας, με κυριότερο εμπνευστή τον Τόμας Τζέφερσον, έχει την ιστορία της, η οποία όπως κάθε τι πολιτικό, είναι ιστορία αντιπαλοτήτων και αντιφάσεων.
Από την αρχή, με την ανεξαρτησία, η νομική ισότητα μέσα την κοινότητα των λευκών πολιτών αποδέχονταν την κοινωνική ανισότητα ως «φυσικό» αποτέλεσμα ατομικών χαρακτηριστικών και επιλογών και ήταν βέβαια φυλετική: Απέκλειε τους αυτόχθονες Αμερικανούς και τους μαύρους. Οι πρώτοι αποστερήθηκαν από τα δικαιώματα στη δική τους γη, οι δεύτεροι παρέμειναν υπό καθεστώς δουλείας. Βέβαια, μέχρι το 1920 απέκλειε και τις γυναίκες· μια ακόμη πιο θλιβερή ιστορία, στην οποία όμως η νέα δημοκρατία των ΗΠΑ δεν ήταν το μοναδικό θλιβερό μέλος ενός άθλιου όλου. 

  

Από τον Ανδρέα Παπανδρέου στον Αλέξη Τσίπρα

του Λέανδρου Φίσερ 
  
© Jacobin - Leandros Fischer: From Papandreou to Tsipras, 24.9.2015 

   

Τι μπορούμε να μάθουμε από την ιστορία του ελληνικού λαϊκισμού για τον ΣΥΡΙΖΑ, για την πολιτική διαδρομή του και για τις εκλογικές επιτυχίες του; Ποιά μορφή θα λάβει η ανασύνθεσή της Αριστεράς εν μέσω της εφαρμογής του τρίτου μνημονίου; Το διακύβευμα είναι πολύ υψηλό, περαιτέρω λάθη μπορεί να έχουν πολύ επικίνδυνες συνέπειες. Μια «εξ αριστερών» κριτική με νηφάλια συμπεράσματα.
     
Πώς πρέπει να αναγνωσθεί η πρόσφατη εκλογική νίκη του ΣΥΡΙΖΑ; Σίγουρα αυτό το ερώτημα αποτελεί αφορμή για αμέτρητες συζητήσεις περί την Αριστερά. Γιατί ο ελληνικός λαός επέλεξε να υποστηρίξει έναν πολιτικό που μετέτρεψε το περήφανο «Όχι» του σε υποταγή στο τρίτο και πιο βάναυσο από όλα τα μνημόνια; Και γιατί άραγε οι αποχωρήσαντες της αριστερής πτέρυγας του ΣΥΡΙΖΑ δεν πέτυχαν να εκλέξουν ούτε καν έναν βουλευτή;
Η απάντηση σ' αυτά τα ερωτήματα αποτελείται από πολλά πράγματα που δεν μπορούν να αναλυθούν εδώ: το ποσοστό ρεκόρ της αποχής (45 %), ο φόβος μιας συντηρητικής επιστροφής, η συγκρότηση της Λαϊκής Ενότητας μόνον είκοσι οκτώ ημέρες πριν τις εκλογές, για να αναφέρουμε μερικά απο αυτά. Παρ' όλα αυτά, υπάρχει και μια άλλη πτυχή που αξίζει να εξεταστεί και η οποία, ενώ δεν είναι ικανή να εξηγήσει ολόκληρη την εικόνα ή έστω το μεγαλύτερο μέρος της, ασφαλώς συμβάλλει στην καλύτερη κατανόηση του ελληνικού πολιτικού τοπίου.

Pieter Bruegel ο Πρεσβύτερος: Γαμήλιος Χορός

Κας Μούντε - Ερνέστο Λακλάου: Λαϊκισμός, το φάντασμα της Βαϊμάρης, η Λατινική Αμερική και το μέλλον της Ευρώπης

Η οικονομική κρίση στη ζώνη του ευρώ και στην «ιδιαίτερη περίπτωσή» της Ελλάδα, οι πολιτικές για την αντιμετώπιση της κρίσης από τις κυρίαρχες και τις άλλες πολιτικές δυνάμεις, οι συνέπειές τους στην κοινωνία και στην πολιτική, φέρνουν στο προσκήνιο τη συζήτηση για το φαινόμενο του λαϊκισμού στην Ευρώπη, σε δεξιά αλλά και σε αριστερά κόμματα. Ο Ολλανδός Κας Μούντε και ο γνωστός ήδη από τη δεκαετία του 1980 Αργεντινός Ερνέστο Λακλάου, που χάθηκε ακριβώς πριν ένα χρόνο (Απρίλιος 2014), είναι από τους πολιτικούς επιστήμονες που μελέτησαν συστηματικά το λαϊκισμό, καταλήγοντας σε διαφορετικά συμπεράσματα.

Περισσότερα για τον Ερνέστο Λακλάου στον ιστότοπο Μετά την Κρίση: Ινίγκο Ερεχόν (Íñigo Errejón): Ernesto Laclau, θεωρητικός της ηγεμονίας

   

Κας Μούντε: Η «Ελληνική Βαϊμάρη» και το μέλλον της Ευρώπης

 

του Κας Μούντε

  
© The Huffington Post: Cas Mudde - Η «Ελληνική Βαϊμάρη» και το μέλλον της Ευρώπης (13/03/2015)
  

Μετά τις βουλευτικές εκλογές του Μαΐου και του Ιουνίου του 2012, η Ελλάδα ήταν η ευρωπαϊκή χώρα που συγκέντρωσε τις περισσότερες δυσοίωνες προβλέψεις αναφορικά με το μέλλον της. Παρόλο που και σε άλλες χώρες της Ευρώπης τα ακροδεξιά κόμματα σημείωσαν αντίστοιχα υψηλές εκλογικές επιδόσεις, το 6,9% της Χρυσής Αυγής προκάλεσε έκπληξη και ανησυχία. Ορδές δημοσιογράφων και σχολιαστών κατέφθασαν στην Αθήνα, επιχειρώντας να εξηγήσουν το φαινόμενο. Οι περισσότεροι από αυτούς περιορίστηκαν σε ρητορικά ερωτήματα («επέστρεψε ο φασισμός στην Ευρώπη;»), ενώ αυτοαποκαλούμενοι «ειδικοί» από κάθε γωνιά του πλανήτη ανέτρεξαν στο αναπόφευκτο τραύμα της Γερμανική Βαϊμάρης, ώστε να «αποκωδικοποιήσουν» την τότε ελληνική πραγματικότητα. Ορισμένοι έσπευσαν να ισχυριστούν ότι η «Βαϊμάρη του Αιγαίου» είναι το μέλλον ολόκληρης της Ευρώπης!

Χαρτονόμισμα Δημοκρατίας της Βαϊμάρης

Ερνέστο Λακλάου, θεωρητικός της ηγεμονίας

του Ινίγκο Ερρεχόν

   

Verso Books - Íñigo Errejón: Ernesto Laclau, theorist of hegemony (30.4.2014)

   

Με το θάνατο του Ernesto Laclau πριν ένα χρόνο, η διεθνής Αριστερά έχασε έναν οξυδερκή πολιτικό στοχαστή με ιδιόμορφη σκέψη. Έχοντας ως βάση την ανάλυση του Αντόνιο Γκράμσι για την ηθικο-πολιτική ηγεμονία, παρήγαγε πρωτότυπο έργο, ίσως «αιρετικό», στο οποίο αξιοποίησε με διεπιστημονικό τρόπο σκέψεις μετα-δομιστών ή «μεταμοντέρνων» στοχαστών, από τον Μισέλ Φουκώ και τον Ζακ Λακάν μέχρι τους Ζακ Ντερριντά και Ρολάν Μπάρτ.

Το γραπτό αυτό του πολιτικού επιστήμονα Íñigo Errejón, αρμόδιου για θέματα στρατηγικής και επικοινωνίας του ισπανικού Podemos, ήταν μεταθανάτιος φόρος τιμής στον Αργεντινό καθηγητή του πανεπιστημίου του Essex. Το άρθρο αξιοποιεί, μεταξύ άλλων, τον ενδημικό «Μπολιβαριανισμό» της πολιτικής σκέψης στην Ιβηρική χερσόνησο. Αποικιοκρατικές δυνάμεις κάποτε, είναι επίσης οι δυό ιστορικές-πνευματικές «μητέρες» των χωριστών αλλά ομόγλωσσων εθνών της ισπανόφωνης Λατινικής Αμερικής και της άλλοτε πορτογαλικής Βραζιλίας. Παρατηρούμε τώρα και την αντίστροφη επίδραση των παλαιών αποικιών επί της μητρόπολης. Ο Ερρεχόν σημειώνει ότι o δια βίου στοχασμός του Λακλάου για την ηγεμονία, για τις στρατηγικές της Αριστεράς και για το κομβικό ζήτημα του λαϊκισμού είναι σήμερα εξαιρετικά επίκαιρος. 

Γ. Ρ.

  

Αν και μερικά από τα βιβλία του βρίσκονται στα ράφια του σπιτιού όπου έζησα τα παιδικά μου χρόνια, διάβασα για πρώτη φορά Ερνέστο Λακλάου στο τελευταίο έτος των πτυχιακών σπουδών μου, σε συνδυασμό με το έργο της Σαντάλ Μουφ (Chantal Mouffe), συντρόφου του στην προσωπική και επιστημονική ζωή, για ένα σεμινάριο της χρονιάς 2005-6 από τον καθηγητή Javier Franzé. Θυμάμαι πόσο πυκνό και πολύπλοκο είναι το βιβλίο του Ηγεμονία και Σοσιαλιστική Στρατηγική (Hegemony and Socialist Strategy): ένα κομμάτι του μου έκανε τόση εντύπωση, ώστε επέστρεψα αργότερα σ' αυτό με το μολύβι στο χέρι. Αλλά ασφαλώς έδιωξε μερικές από τις βεβαιότητες μου και μου άνοιξε ένα νέο πεδίο διανοητικής περιέργειας, στο οποίο έμελλε να αφοσιωθώ στη συνέχεια. 

Λίγο καιρό αργότερα, περνώντας από το Μπουένος Άιρες μετά από ένα χρόνο ζωής και έρευνας στη Βολιβία, αγόρασα το βιβλίο On Populist Reason, καθώς είχα ήδη εμμονή με την κατανόηση του εθνικο-λαϊκού στοιχείου στη Λατινική Αμερική και πάθος για να επεξεργαστώ επιστημονικά τις αντιφάσεις του. Ήταν το 2009. Τον Μάιο του 2011, τρεις μέρες μετά τις μεγάλες διαδηλώσεις της 15ης Μαΐου στην Ισπανία, υπερασπίστηκα τη διδακτορική διατριβή μου στο Universidad Complutense της Μαδρίτης και ο τίτλος της ήταν «Η πάλη του MAS για ηγεμονία στη Βολιβία (2006-2009): μια ανάλυση λόγου». Το έργο του Ernesto Laclau (να επαναλάβω: και της Chantal Mouffe) και η νεο-γκραμσιανή σχολή της σκέψης τους, έπαιξαν κεντρικό θεωρητικό ρόλο στη διατριβή μου.