Ρόμπερτ Χάμπεκ: Βήμα-βήμα και άλμα - Η καρδιά της δημοκρατίας χρειάζεται αίμα και οξυγόνο

Από τον προσωπικό του ιστοχώρο © Robert Habeck - Robert Habeck: Allmählichkeit und Sprung -Blut und Sauerstoff für das Herz der Republik, 3.6.2018 
  

Με την ευκαιρία των εβδομηκοστών γενεθλίων του Βίνφρηντ Κρέτσμαν [Winfried Kretschmann, ο Πράσινος πρωθυπουργός της Βάδης-Βυρτεμβέργης], προσκλήθηκα στη Στουτγκάρδη για μια συζήτηση μαζί του και με άλλους. Τόσο τον Κρετς όσο και εμένα, μας βασανίζει πολύ ένα ζήτημα: Πώς θα στηρίξουμε τον  πυρήνα της γερμανικής και της ευρωπαϊκής δημοκρατίας με ελευθερία, ο οποίος σήμερα απειλείται. Είπα τη θέση μου, ότι το νέο ρεαλιστικό είναι το ριζοσπαστικό. Και ο Κρέτσμαν προειδοποίησε για τους κινδύνους που επωάζονται μέσα σε ριζοσπαστισμούς και υποστήριξε το μέτρο, την μετριοπάθεια και την εξισορρόπηση μεταξύ των άκρων.
Ξέρω τι έχει στο μυαλό του και το θεωρώ απολύτως σωστό - και ιδίως τώρα που κερδίζει έδαφος ο εθνικο-λαϊκισμός (das Völkische), ο αντιευρωπαϊσμός και οι ιδέες της ανελευθερίας. Όποιος πιστεύει είναι κάτοχος της απόλυτης αλήθειας, αυτός δεν έχει καταλάβει τι είναι δημοκρατία. Στη δημοκρατία, δεν μετρά το τί είναι αλήθεια και τί όχι, αλλά τα επιχειρήματα· και αυτά πρέπει διαρκώς να αξιολογούνται, να επαναξιολογούνται, να ζυγίζονται, να συσχετίζονται μεταξύ τους και να τίθενται υπό διαπραγμάτευση. Αυτή είναι η βάση για να διατηρείται η συνοχή μιας κοινωνίας.
Όμως, για να την διατηρήσουμε και την προστατεύσουμε, πρέπει να σκεφτόμαστε πέρα ​​από ό,τι υπάρχει μπροστά μας ως δεδομένο, πρέπει να βλέπουμε πέρα ​​από τον ορίζοντα. Αυτό εννοώ με τη λέξη ριζοσπαστικό.

Robert Habeck

Βαυαρία, Ευρώπη; Ή Oklahoma, USA;

Ετιέν Μπαλιμπάρ («Βραβείο Χάννα Άρεντ» έτους 2017): Για την αναθεμελίωση εκ βάθρων της Ευρώπης

Α' δημοσίευση (γαλλικά) © Le Monde - Etienne Balibar : «Refonder radicalement l’Europe», 16.12.2017

Αγγλική μετάφραση (του David Broder) © Verso - For a Radical Refoundation of Europe, 27.12.2017

  

Την 1η Δεκεμβρίου 2017 ο Ετιέν Μπαλιμπάρ τιμήθηκε με το Βραβείο Χάννα Άρεντ για την Πολιτική Σκέψη του έτους 2017. Το βραβείο θεσπίσθηκε το 1995 και δίδεται κάθε χρόνο από διεθνή κριτική επιτροπή σε άτομα «που παρεμβαίνουν με θάρρος στην δημόσια σφαίρα» για να συμβάλλουν στην πολιτική σκέψη και πράξη, συνεχίζοντας επάξια την παράδοση της Άρεντ στον πολιτικό στοχασμό.

Απονέμεται από κοινού από το επίσημο πολιτικό ινστιτούτο του γερμανικού Κόμματος των Πρασίνων «Ίδρυμα Χάινριχ Μπελ» (Heinrich-Böll-Stiftung) και από την Γερουσία της Ελεύθερης Χανσεατικής Πόλης της Βρέμης, δηλαδή την κυβέρνηση της ομώνυμης πόλης - Ομόσπονδης Χώρας. Με το Βραβείο Χάννα Άρεντ έχουν τιμηθεί, μεταξύ άλλων, ο Αμερικανός ιστορικός Timothy Snyder και ο Βρετανός Tony Judt, η Βουλγαρο-Γαλλίδα συγγραφέας και ψυχαναλύτρια Γιούλια Κρίστεβα, ο Γερμανός συνταγματολόγος Ernst-Wolfgang Böckenförde, ο Καναδός δημοσιογράφος Michael Ignatieff, η Ρωσίδα ακτιβίστρια των δικαιωμάτων του πολίτη Έλενα Μπόννερ, η Ουγγαρέζα φιλόσοφος Agnes Heller, ο Ιταλός φιλόσοφος και πολιτικός Massimo Cacciari.

Σύμφωνα με τους κριτές, «στα βιβλία του και στο δημόσιο διάλογο, ο Μπαλιμπάρ καλλιέργησε τον παρεμβατικό στοχασμό, κατά την παράδοση της Χάννα Άρεντ. Οι συνεισφορές του επιδρούν σε όλη τη δημόσια σφαίρα της δημοκρατίας, πολύ πέρα ​​από την ακαδημαϊκή συζήτηση».

Οι κριτές αναφέρθηκαν στις αναλύσεις και κριτικές του Μπαλιμπάρ για τον μαρξισμό από τον οποίο προέρχεται, στην επίμονη κριτική του για τις δομικές αδυναμίες της φιλελεύθερης δημοκρατίας και για το πώς η πολιτική αποφεύγει να στοχαστεί σε βάθος για τα φλέγοντα ζητήματα. Επισήμαναν ότι ο Μπαλιμπάρ ερευνά τις δυνατότητες και τα όρια της ελευθερίας και ασχολείται με το ζήτημα της ισότητας. Είναι δε «ένας ακούραστος αγωνιστής υπέρ μιας Ευρώπης που πρέπει να ανανεώσει τον εαυτό της». 

Οι κριτές καταλήγουν ως εξής: Ενώ τα κράτη και οι κοινωνίες φαίνεται και πάλι «να σπαταλούν την ιστορική ευκαιρία» που τους χάρισε η εξέλιξη των πραγμάτων, ο Γάλλος στοχαστής, στο βιβλίο του Ευρώπη, Κρίση και Τέλος; διερευνά πώς μπορεί η Ευρώπη να γίνει πιο δίκαιη και «να ανακτήσει τη μορφή πολιτικού εγχειρήματος. Η πολυφωνική Ευρώπη πρέπει να επανεφεύρει ξανά τον εαυτό της για να παραμείνει ικανή να ενεργεί».

Η σύνοψη της εξαιρετικής ομιλίας του στην τελετή της βράβευσης με τίτλο Hanna Αrendt et la refondation européenne, δημοσιεύθηκε λίγο μετά ως άρθρο στην εφημερίδα Le Monde. Ο Ετιέν Μπαλιμπάρ συζητά τις πολιτικές προϋποθέσεις για μια ιστορικών αξιώσεων επαναθεμελίωση της Ευρώπης, με βάση έναν νέο τύπο ομοσπονδίας.

Από την αρχή της νεωτερικής εποχής έως τα μέσα του 20ού αιώνα, η Ευρώπη είχε επιβάλει την κυριαρχία της σ' ολόκληρο τον πλανήτη. Από αυτό ακριβώς αντλούσε τον πλούτο της και συνακόλουθα έτσι οικοδομήθηκαν οι βάσεις του πολιτισμού της. Όμως σήμερα η Ευρώπη έχει γίνει «επαρχιακή», ή, για την ακρίβεια, έχει πάρει μια θέση στην ημι-περιφέρεια της παγκόσμιας οικονομίας και της παγκόσμιας ιστορίας. Έχει τεθεί στο περιθώριο του «μεγάλου παιχνιδιού», του αγώνα για την ηγεμονία, που παίζεται σήμερα μεταξύ Ασίας και Αμερικής. Παραμένει εκτός των ζωνών υπερ-εκμετάλλευσης και θανάτου που βρίσκονται στα νότια και στα ανατολικά της Μεσογείου, μολονότι εμπλέκεται και με ό,τι συμβαίνει σε τούτες τις περιοχές, μέσω των επενδύσεών της, των ένοπλων παρεμβάσεών της, των επιχειρήσεων κατά μήκος του συνόρου της με αυτές τις ζώνες και των μετακινήσεων πληθυσμών.

O Ετιέν Μπαλιμπάρ στο Δημαρχείο της Βρέμης - απονομή του Βραβείου Χάννα Άρεντ 2017

Βόλφγκανγκ Στρέεκ: Η επιστροφή των απωθημένων

© New Left Review - Wolfgang Streeck: The return of the repressed, NLR 104, Mar.-Apr. 2017, pdf ←
 

Συμμετέχοντας στην πολιτισμική απαισιοδοξία που γινόταν όλο και πιό έντονη στις αρχές του 20ού αιώνα, στο τέλος του περίφημου βιβλίου του «Η Προτεσταντική Ηθική και το Πνεύμα του Καπιταλισμού» (1904), o Μαξ Βέμπερ έβγαζε το μελαγχολικό συμπέρασμα ότι η αιώνια μοίρα του ανθρώπου θα είναι να ζει φυλακισμένος μέσα στο «ατσάλινο κλουβί» του όψιμου, απολιθωμένου κεφαλαιοκρατικού συστήματος· και μάλιστα, αυτοί οι κατά τον Βέμπερ «τελευταίοι άνθρωποι», ίσως θα οπισθοδρομήσουν σε μια πολιτισμική κατάσταση «χωρίς καρδιά και πνεύμα», έγκλειστες «ασημαντότητες, που θα φαντάζονται κιόλας πως υψώθηκαν σ’ ένα επίπεδο του ανθρώπινου πολιτισμού στο οποίο κανείς δεν έφτασε προηγουμένως».

Όπως ο Μαξ Βέμπερ το 1904, ο Βόλφγκανγκ Στρέεκ συμμετέχει τώρα στον νέο πολιτισμικό πεσιμισμό των αρχών του 21ου αιώνα. Βλέπει (και ελλείψει καλύτερης εναλλακτικής λύσης, αποδέχεται και εγκρίνει) ως ορατό μέλλον των δυτικών κοινωνιών την οπισθοδρόμηση σ' αυτό που «επιλέγουν ρεαλιστικά» οι «παραδοσιακοί» των κοινωνιών αυτών: «Στη δημοκρατία του εθνικού κράτους, όσο ατελής κι αν είναι, έναντι της φαντασίωσης μιας δημοκρατικής παγκόσμιας κοινωνίας». Μολονότι το συμπέρασμά του είναι σκοτεινό και η πρόταση του Στρέεκ για διαχείριση της νόσου, όταν γίνεται συγκεκριμένη, είναι λόγια παρηγοριάς που αρέσουν στον άρρωστο και γιατροσόφια με επικίνδυνες παρενέργειες, ωστόσο μερικές από τις διαγνώσεις του για την σημερινή νοσηρή κατάσταση των κοινωνιών της Δύσης είναι ακριβέστατες και πολύτιμες, αντάξιες της ευκρίνειας και της οξείας όρασης των κοινωνιολογικών αναλύσεων του Μαξ Βέμπερ.

Σε τελευταία ανάλυση, όπως συνέβη τότε (με ατυχή έκβαση, τον καταστροφικό Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο και όσα ακολούθησαν), έτσι και τώρα, η διάψευση ή επαλήθευση αυτής της πολιτισμικής απαισιοδοξίας επαφίεται στο πώς θα δράσουν οι πολίτες στις χώρες της Ευρώπης, ιδίως στις πιο μεγάλες· ίσως και σε λίγη βοήθεια από την «πανουργία του Λόγου» και της ιστορίας, που έλεγε ο Χέγκελ.

Γ. Ρ.

  

Ο νεοφιλελευθερισμός μάς ήρθε μαζί με την παγκοσμιοποίηση ή, αλλιώς, η παγκοσμιοποίηση μάς ήρθε μαζί με τον νεοφιλελευθερισμό. Έτσι άρχισε η Μεγάλη Οπισθοδρόμηση [1]. Στη δεκαετία του 1970, στα βιομηχανικά εθνικά κράτη, τα ξαναχτισμένα μετά τον πόλεμο, το κεφάλαιο άρχισε να χαράζει τον δρόμο του για να ξεφύγει από την υποταγή στο εθνικό κράτος, στην οποία είχε εξαναγκαστεί να περάσει τις δεκαετίες μετά το 1945 [2]. Είχε έρθει η ώρα να αποχαιρετήσει τις σφιχτές, αυστηρά ρυθμισμένες αγορές εργασίας, την στάσιμη παραγωγικότητα, την πτωτική τάση στα κέρδη του και τις ολοένα πιο επιθετικές απαιτήσεις των συνδικάτων σε συνθήκες ώριμου καπιταλισμού υπό την διαχείριση του κράτους. Αυτό που πάντα είναι στην καρδιά του κεφαλαίου, ο δρόμος προς το μέλλον, προς μια νέα επέκταση, το οδηγούσε προς τα έξω, προς τον κόσμο μιας παγκόσμιας οικονομίας χωρίς σύνορα, που ήταν ακόμη ευχάριστα ανεξέλεγκτος. Στον κόσμο αυτό, δεν θα ήταν πια οι αγορές «κλειδωμένες» μέσα στα εθνικά κράτη, αλλά αντίθετα, τα κράτη θα «κλειδώνονταν» μέσα στις αγορές. 

© Krell Laboratories, The Return of the Repressed

Η ανομολόγητη συμφωνία φιλελεύθερων και λαϊκιστών: Tο οικονομικό Σύνταγμα είναι (και θα είναι) υπερκρατικό, διεθνές· το πολιτικό Σύνταγμα να μείνει περιορισμένο στο εθνικό κράτος

Μολονότι οι ρητορικές τους είναι πολύ διαφορετικές, οι σημερινοί (νεο)φιλελεύθεροι αφενός, οι δεξιοί λαϊκιστές (μαζί και οι εξ αριστερών προσπάθειες για απομιμήσεις) αφετέρου, δεν διαφέρουν πολύ ως προς το ουσιαστικό διακύβευμα της εποχής.

Στην παγκοσμιοποιημένη εποχή μας, το κανονιστικό πλαίσιο της οικονομικής σφαίρας, το οικονομικό Σύνταγμα, έχει ξεφύγει εντελώς από τον έλεγχο του εθνικού κράτους. Είναι υπερ/διακρατικό και παγκόσμιο: Οι θεσμοί και τα θεσμικά του όργανα λέγονται ΔΝΤ, Παγκόσμια Τράπεζα, διεθνείς εμπορικές συμφωνίες. Το ακροτελεύτιο άρθρο του ορίζει ως τελικούς εγγυητές τις διεθνείς αγορές. Αντίθετα, τα βασικά στοιχεία του πολιτικού Συντάγματος παραμένουν αυστηρά περιορισμένα στην σφαίρα του εθνικού κράτους (1). Σ΄ αυτό τον περιορισμό, στην απαγόρευση μιας πραγματικής δημοκρατικής διαβούλευσης και λήψης ουσιαστικών και δημοκρατικά νομιμοποιημένων πολιτικών αποφάσεων και σε επίπεδο πέραν του μεμονωμένου κράτους, υπερθεματίζουν φυσικά οι λαϊκιστές, συμφωνούν ανεπιφύλακτα οι νεοφιλελεύθεροι, συμφωνούν με επιφυλάξεις χωρίς πρακτική σημασία οι παραδοσιακοί φιλελεύθεροι και το αποδέχονται πολλοί σοσιαλ-φιλελεύθεροι (παρά την κοσμοπολίτικη ρητορική μερικών).

Χανς-Βέρνερ Ζιν: Η μαρξική θεωρία των κρίσεων και πώς η Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα καταστρέφει τον καπιταλισμό. Με ένα επίμετρο

© Die Zeit - Hans-Werner Sinn: Krisentheorie: Marx’ wahre Leistung, 13.2.2017 (στην έντυπη έκδοση: τεύχος 5/2017, 26.1.2017)  

Οι σοβαροί και ευφυείς από όσους μελετητές (ιδιαίτερα οικονομολόγους) απορρίπτουν αποφασιστικά βασικές πτυχές του έργου του Καρλ Μαρξ που αφορούν την εργασία ή τον καπιταλισμό ως σύστημα και ασφαλώς είναι ολικά αντίθετοι στις αξιολογικές αρχές της σκέψης του, σέβονται εντούτοις πολλές μαρξικές ιδέες και σήμερα. Οι ιδέες αυτές τούς προκαλούν φόβο. Ένας λόγος για να αισθάνονται αβεβαιότητα και φόβο είναι το μαρξικό σχήμα για την ιστορία: Ο καπιταλισμός, όπως οι άλλοι τρόποι παραγωγής που προηγήθηκαν, είναι σύστημα που επωάσθηκε και γεννήθηκε, είχε την παιδική του ηλικία, ενηλικιώθηκε, άκμασε, επιβλήθηκε στις κοινωνίες, μετέτρεψε τον βιόκοσμο του ανθρώπου σε αποικία του. Είναι ιστορικό φαινόμενο, όχι φιλοσοφική οντότητα πέραν του κόσμου τούτου σαν τις πλατωνικές Ιδέες ή το εγελιανό Απόλυτο· άρα, υπόκειται και σε κρίσεις, σε φθορά, σε παρακμή και σε «γήρας». Και τέλος, από τα υλικά της αποσύνθεσής του, κάποτε, ποιός ξέρει πότε, θα αναπτυχθεί για να πάρει τη θέση του «κάτι άλλο».

Ο Χανς Βέρνερ Ζιν, οικονομολόγος ευρωσκεπτικιστής (ίσως όχι αντιευρωπαίος), επιθυμεί μια μικρή ή χαλαρή ζώνη του ευρώ και μια ΕΕ αποτελούμενη από χώρες βορείως των Άλπεων. Είναι από τους μόνιμους εισηγητές της εκδίωξης της Ελλάδας από την ευρωζώνη και την ΕΕ. Ασφαλώς δεν ανήκει στους φίλους των ιδεών του Μαρξ - και καθόλου των αξιολογικών του αρχών. Το αντίθετο, και μάλιστα στον υπερθετικό βαθμό. Ωστόσο, ως ευφυής οικονομολόγος σέβεται και φοβάται βασικές μαρξικές ιδέες. Σε τούτο το πολύ ενδιαφέρον άρθρο, δηλώνει, όπως έκαναν και άλλοι πρόσφατα, ότι η θεωρία του Μαρξ για τις κρίσεις μπορεί, στο τέλος, να επαληθευτεί στην πράξη· δηλαδή, λέει, μπορεί ο κεφαλαιοκρατικός τρόπος παραγωγής να φτάσει στο τέλος του λόγω ανεπανόρθωτων συστημικών βλαβών που θα προκληθούν από τις κρίσεις και από το πώς τις αντιμετωπίζουν τα θεσμικά όργανα, οικονομικά ή πολιτικά. Η λανθασμένη, κατά τη γνώμη του, νομισματική πολιτική της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας (την οποία ο Ζιν ποτέ δεν είχε σε εκτίμηση), είναι μια κακή αντιμετώπιση της κρίσης, «απολιθώνει τον καπιταλισμό» και συνακόλουθα αυξάνει τον κίνδυνο για τέτοιες «ανεπανόρθωτες βλάβες». Η ΕΚΤ και οι άλλες κεντρικές τράπεζες, με την πολιτική τους μπορεί να καταστρέψουν τον καπιταλισμό, λέει. Και να βγάλουν τον Μαρξ σωστό. Από λάθος ή από πρόθεση, το αποτέλεσμα δεν θα διαφέρει.

Γ. Ρ.
   

Ο Μαρξ αξιολογείται από τους οικονομολόγους με ποικίλους και διαφορετικούς τρόπους. Στους αγγλοσαξωνικούς κύκλους η εκτίμηση που απολαμβάνει είναι μικρή, επειδή βλέπουν ως κέντρο των αναλύσεών του την εργασιακή θεωρία του της αξίας. Και πραγματικά, ένας οικονομολόγος λίγους καρπούς μπορεί να αποκομίσει από την ιδέα ότι η αξία ενός εμπορεύματος εξηγείται μόνον από την ποσότητα της εργασίας που έχει ενσωματωθεί σ' αυτό το εμπόρευμα, ενώ, αντίθετα, η αποζημίωση του χρησιμοποιούμενου κεφαλαίου δεν είναι τίποτε άλλο παρά μόνον υπεραξία, την οποία οι καπιταλιστές υπεξαιρούν από τους εργαζόμενους. Αυτό που έγραψε ο Μαρξ για το ζήτημα τούτο, είναι περισσότερο ιδεολογία παρά γνώση.

Η πραγματική δύναμη και η συμβολή του Μαρξ βρίσκονται στην μακροοικονομική θεωρία, δηλαδή στα πορίσματά του για το σύνολο της οικονομίας. Τις πιο σημαντικές συνεισφορές του στην οικονομική γνώση μας τις προμηθεύουν οι θεωρίες του περί κρίσεων. Ιδιαίτερη σημασία έχει η θεωρία της πτωτικής τάσης του ποσοστού κέρδους, η οποία αναπτύσσεται στον τρίτο τόμο του Κεφαλαίου. Σήμερα, το ποσοστό κέρδους το ονομάζουμε συντελεστή κέρδους (profit rate) ή απόδοση (yield). Είναι η αναλογία του κέρδους μιας εταιρείας με τα χρησιμοποιηθέντα κεφάλαια. Σύμφωνα με τον Μαρξ, στην ιστορική πορεία της οικονομικής εξέλιξης αυτό το ποσοστό κέρδους πέφτει σε όλο και χαμηλότερα επίπεδα. Αυτό προκύπτει από το γεγονός ότι το κεφάλαιο μπορεί να αυξάνεται ταχύτερα από ό,τι αυξάνεται το εργασιακό δυναμικό. Επομένως, πάντα θα συσσωρεύεται ολοένα και περισσότερο κεφάλαιο ανά εργαζόμενο, αλλά δεν θα αυξάνεται ανάλογα το κέρδος που αποκομίζει αυτό το κεφάλαιο.

Βόλφγκανγκ Στρέεκ: Η Δύση «πέφτει από μέσα» ως νέα Ρώμη; Έρχονται «σκοτεινοί αιώνες»;

ο Wolfgang Streeck συζητά με τον Aditya Chakrabortty του Guardian

© The Guardian - Wolfgang Streeck, the German economist calling time on capitalism, 9.12.2016

  

Αυτό που ο Βόλφγκανγκ Στρέεκ και μερικοί μελετητές του παγκόσμιου συστήματος όπως ο Ιμμάνιουελ Βαλλερστάιν βλέπουν ως εσωτερική εξάντληση του κεφαλαιοκρατικού τρόπου παραγωγής, μοιάζει πιο πολύ με την «παρακμή της Δύσης», που διαπίστωναν στο Μεσοπόλεμο ο Όσβαλντ Σπένγκλερ και άλλοι «πολιτισμικοί απαισιόδοξοι», και όχι με το μαρξικό μοντέλο των κοινωνικών ανατροπών. Αν μη τι άλλο, επειδή ο Στρέεκ αναλύει με πολύ ευφυή τρόπο κυρίως τα σημερινά αδιέξοδα στις ΗΠΑ και στις ευρωπαϊκές κοινωνίες και οικονομίες, πολύ λιγότερο όμως ασχολείται με τη δυναμική άνοδο της Κίνας και των μικρότερων καπιταλιστικών γιγάντων νέου τύπου της Ανατολής. Ένας ιστορικός θα έβλεπε και τον εξής παραλληλισμό: Αυτό που ο παλαιός Ρωμαϊκός κόσμος, μετά την πτώση του, βίωσε ως μακραίωνη «σκοτεινή εποχή» (ενώ το Ανατολικό κομμάτι του που επέζησε, έβλεπε τον εαυτό του ως το «μισό» ενός παλαιού, ένδοξου και ακέραιου «όλου»), στις αναδυόμενες από τα ερείπιά του μεσαιωνικές αυτοκρατορίες των Φράγκων, των Αράβων ή, αργότερα, των Οθωμανών βιώθηκε ως νέα «εποχή ακμής και μεγαλείου». Έρχεται άραγε η εποχή της Κίνας ως Νο1 παγκόσμιας υπερδύναμης;

Προκύπτει και η εξής πρόκληση: Ο Στρέεκ προτείνει, εκτός των άλλων, εγκατάλειψη του ευρώ· ωστόσο η επιστροφή σε μια Ευρώπη των εθνικών κρατών θα φέρει τις κοινωνίες τους, τις μικρές και τις μεγαλύτερες, και ιδίως τα πιο αδύναμα στρώματά τους, σε θέση ακόμη ασθενέστερη. Υπό τις νέες, πιο συγκρουσιακές συνθήκες, θα τις κάνει ακόμη πιο πολιτικά ευάλωτες, μέσα σε έναν κόσμο, στον οποίο η ισχύς και το χρήμα ούτως ή άλλως μετατοπίζεται ανατολικά, πρός τον Ειρηνικό ωκεανό· την ώρα μάλιστα που οι ΗΠΑ εισέρχονται σε διαδικασία ριζικού γεωπολιτικού, γεωοικονομικού και στρατηγικού αναπροσανατολισμού. Με δεδομένη την πρόκληση αυτή που τίθεται από τα πράγματα (αναλυτές όπως ο Στρέεκ απλά ωθούν εύλογα τις διαπιστώσεις μέχρι τις ακραίες συνέπειες), εκείνοι που οφείλουν να αναστοχαστούν την πραγματικότητα και να δώσουν δική τους, πειστική πολιτική απάντηση για την Ευρώπη, είναι τώρα οι υποστηρικτές του «πολιτικού ευρώ» (κατά την πολύ ευφυή έκφραση του Έλμαρ Άλτφάτερ). Μπορούν; Δεν το ξέρουμε.
Το απολιτικό, το «τεχνοκρατικό» ευρώ πεθαίνει· όμως,  στην πιο διεθνοποιημένη και οικονομικά-πολιτικά πιό δικτυωμένη ήπειρο του κόσμου, τί μπορεί να φέρει στους πολίτες μια επιστροφή σε «εθνικά» νομίσματα; Στη συζήτηση αυτή, καθώς μιλούν για μια Βρετανία εκτός ΕΕ, η απάντηση είναι: «Ένα φτωχότερο μέλλον, που θα γεννήσει ακόμη πιο πολύ θυμό».

Γ. Ρ.

 

Έξω επικρατούσε πανικός. Λίγες ώρες μετά την επιβεβαίωση ότι ο Ντόναλντ Τραμπ εξελέγη ως ο επόμενος πρόεδρος των Ηνωμένων Πολιτειών, οι πολιτικοί αρθρογράφοι, αυτοί οι επιδέξιοι συνομιλητές της εξουσίας, ήταν ακόμη σε κατάσταση σοκ. Ωστόσο, στην Εθνική Πινακοθήκη του Λονδίνου, ένας από τους λίγους στοχαστές που είχαν προβλέψει την άνοδο του Τραμπ έβλεπε έργα ζωγραφικής. Είχε έρθει από τη Γερμανία για λίγες μέρες, για να δώσει μερικές διαλέξεις, Ο Βόλφγκανγκ Στρέεκ (Wolfgang Streeck) είχε στη διάθεσή του ένα απόγευμα ελεύθερο. Και οι δύο θέλαμε να δούμε την έκθεση Πέρα από τον Καραβάτζιο  [The National Gallery - Trafalgar Square, Beyond Caravaggio].

Τίποτε στο έργο του δεν προσελκύει να συναντήσει κανείς τον ίδιο τον Στρέεκ. Από ακαδημαϊκή-επαγγελματική άποψη, είναι ένας ειδικός της Πολιτικής Οικονομίας, ο οποίος «προφητεύει» κακά ως συνέπειες του σημερινού τρόπου ζωής μας και προειδοποιεί για «σκοτεινούς χρόνους» που έρχονται. Οι τίτλοι των βιβλίων του παραπέμπουν ωμά σε ένα fin-de-siecle: Πριν από δύο χρόνια δημοσίευσε το Buying Time [ελλ. έκδοση: Κερδίζοντας χρόνο, εκδ. Τόπος], ενώ το τελευταίο του ονομάζεται How Will Capitalism End? (Πώς θα είναι το Τέλος του Καπιταλισμού; αντιδιαφήμιση: δεν θα είναι καλό). Ακόμη και οι θαυμαστές του μιλούν για την «απελπισία» του, με την οποία εννοούν φράσεις όπως η εξής:

«Πριν καταλήξει στην κόλαση ο καπιταλισμός, στο ορατό μέλλον θα κρέμεται στη limbo, στο “χώρο αναμονής” των ψυχών», νεκρός ή ετοιμοθάνατος από την κατανάλωση υπερβολικής δόσης του εαυτού του, ωστόσο η παρουσία του θα εξακολουθεί να είναι πολύ έντονη, διότι κανείς δεν θα έχει τη δύναμη να απομακρύνει το αποσυντιθέμενο σώμα του».

Πώς γίνεται και ένας τέτοιος ζόφος μοιάζει τόσο ζωντανός; Ο Στρέεκ φορά μικρά γυαλιά, έχει τα μαλλιά του τακτοποιημένη χωρίστρα, έχει μουστάκι, κουβαλά ένα σακίδιο, φορά ένα ωραίο άνορακ και μοιάζει τουλάχιστον μια δεκαετία νεότερος από τα 70 χρόνια της ζωής του. Όταν η συζήτηση έρχεται στη νίκη του Τραμπ, λέει χαμογελώντας «Τι  μέρα κι αυτή, σήμερα!», λες και συζητάμε άν άραγε θα βρέξει· στη συνέχεια ξεκινά για έναν μικρό περίπατο μέσα στην πινακοθήκη.