Πολλαπλά ελλείμματα αλληλεγγύης. Το νέο χάσμα μεταξύ Ανατολικής και Δυτικής Ευρώπης & η προσφυγική κρίση

του Ιβάν Κράστεφ
 

© IWMpost 117 (pdf) / Transit (2016), αναδημοσίευση Eurozine - © Ivan Krastev: Utopian dreams beyond the border, 24.6.2016
© Frankfurter Allgemeine Zeitung / Zerfällt Europa? (3) - Ivan Krastev: Die Utopie vom Leben jenseits der Grenze, 1.3.2016 (μετάφραση στα Γερμανικά του Michael Bischoff)

 

Ενώ η χρηματοπιστωτική και δημοσιονομική κρίση χώρισε την ΕΕ σε πιστώτριες και οφειλέτριες χώρες ανοίγοντας χάσμα μεταξύ Βορρά και Νότου, η προσφυγική κρίση άνοιξε πάλι το χάσμα μεταξύ Ανατολής και Δύσης. Η πραγματικότητα που βλέπουμε σήμερα δεν είναι αυτό που οι Βρυξέλλες περιγράφουν ως έλλειψη αλληλεγγύης, γράφει ο Ιβάν Κράστεφ στο διεισδυτικό και ενημερωμένο με τα διδάγματα της ιστορίας άρθρο του. Είναι μια σύγκρουση μεταξύ διαφορετικών εκδοχών αλληλεγγύης: Η αλληλεγγύη μέσα στα πλαίσια ενός εθνικού κράτους, μιας εθνότητας ή μιας θρησκείας, ερεθίζεται και στρέφεται εναντίον των ηθικών μας υποχρεώσεων ως ανθρώπινων όντων. 
Η Δυτική και η Νότια Ευρώπη χρειάζονται την Κεντρο-Ανατολική όσο χρειάζεται η δεύτερη τις πρώτες. Διχόνοιες που θυμίζουν το σχίσμα Ανατολής - Δύσης της εποχής 1945-1989 επανεμφανίστηκαν τώρα με το προσφυγικό ζήτημα. Η αναγκαία - τώρα και εξ αιτίας πιεστικών παγκόσμιων αλλαγών - συμπόρευση ευρωπαϊκών χωρών με διαφορετική ιστορία και ανόμοιες κοινωνίες προϋποθέτει αλληλεγγύη μεταξύ τους· το χειρότερο που μπορεί να τους συμβεί, είναι να επιστρέψουν εθνικές καχυποψίες και διασπαστικές ιδέες, όπως ήταν η ασυμβατότητα Δύσης-Ανατολής της ψυχροπολεμικής εποχής ή η πολιτική δυσαρμονία Βορρά-Νότου της εποχής των δικτατοριών στο Νότο. Για αποκατάσταση της αλληλεγγύης χρειάζεται ανοικτή, ειλικρινής συζήτηση για τα φλέγοντα ζητήματα, αλλά και διάλογος χωρίς ταμπού γύρω από νέες ιδέες για την δομή της Ένωσης, όπως είναι π.χ. οι σκέψεις του Βόλφγανγκ Μύνχάου στο προηγούμενο άρθρο.

Γ. Ρ.
 

Πριν από μια δεκαετία, ο Ούγγρος φιλόσοφος και αντιφρονών στην εποχή του παλιού καθεστώτος Γκάσπαρ Μίκλος Ταμάς (Gaspar Miklos Tamas) παρατήρησε ότι ο Διαφωτισμός, στον οποίο είναι πνευματικά ριζωμένη η ιδέα της Ευρωπαϊκής Ένωσης,  απαιτεί την οικουμενικότητα της ιδιότητας του πολίτη, της ιθαγένειας. Όμως, προϋπόθεση για την οικουμενικότητα της ιθαγένειας είναι να ισχύει τουλάχιστον ένα από εξής δύο: είτε οι φτωχές και δυσλειτουργικές χώρες να γίνουν τόποι στους οποίους αξίζει να ζεί κανείς και να είναι πολίτης, είτε η Ευρώπη να ανοίξει τα σύνορά της σε όλους. Κανένα από τα δύο δεν πρόκειται να συμβεί σύντομα, ακόμη και αν υποθέσουμε ότι θα συμβεί κάποτε. Σήμερα υπάρχουν στον κόσμο πολλά αποτυχημένα κράτη, των οποίων κανείς δεν θέλει να είναι πολίτης, ενώ η Ευρώπη αφενός δεν έχει την ικανότητα, αφετέρου ποτέ δεν θα συμφωνήσουν οι ψηφοφόροι της, να έχει τα σύνορά της ανοιχτά. Έτσι, η πραγματική συζήτηση στην Ευρώπη δεν είναι για το άν η Ευρωπαϊκή Ένωση πρέπει να κάνει τα σύνορά της πιο δυσκολοδιάβατα· ως προς αυτό, είναι σαφές ότι πρέπει. Το σχίσμα αφορά το κατά πόσον μπορούμε να αισθανόμαστε ηθικά σωστοί κάνοντας αυτό, αλλά και πώς μπορούμε να βοηθήσουμε με τον καλύτερο τρόπο τους πιο ευάλωτους ανθρώπους του πλανήτη.

Oskar Kokoschka: Όψη της Πράγας, 1934

«Να φοβάστε την καταστροφή του κράτους»!Μια συνέντευξη με τον Timothy Snyder - Μέρος Α'

© Razpotja τεύχος 25 (2016) (Σλοβενικά) - © Eurozine (Αγγλικά): Beware the destruction of the state!, 9.9.2016 - Συνέντευξη του Timothy Snyder στον Luka Lisjak Gabrijelcic, του σλοβενικού περιοδικού Razpotja («Σταυροδρόμια», άρθρα στα Αγγλικά)

  

Στο πρόσφατο βιβλίο του Μαύρη Γη (Black Earth), ο ιστορικός Timothy Snyder αναλύει το Ολοκαύτωμα υπό το πρίσμα της καταστροφής του κράτους. Αυτό τον βοηθά να συγκρίνει τί ρόλους έπαιξαν αφενός το Ναζιστικό και αφετέρου το Σοβιετικό καθεστώς στο να υπάρξει το Ολοκαύτωμα, παρά τις διαφορετικές ιδεολογίες και τις διαφορετικές προθέσεις τους. Στη συνέντευξή του στον Luka Lisjak Gabrijelcic του σλοβενικού περιοδικού Razpotja, ο Snyder εξηγεί αυτό το ζήτημα και τις επιπτώσεις του στις σύγχρονες συγκρούσεις στην Ευρώπη και πέραν αυτής. → Το Β' μέρος ←

  

1. Ολοκαύτωμα: Το αδιανόητο άρχισε πρώτα να γίνεται πράξη εκεί όπου είχε καταστραφεί το κράτος

 
L.G: Πώς συνδέεται το τελευταίο βιβλίο σας για το Ολοκαύτωμα, Black Earth, με την προηγούμενη μονογραφία σας, Χώρες Αίματος (Bloodlands), στο οποίο επιχειρήσατε να γράψετε μια ολοκληρωμένη ιστορία των χωρών αυτών στην Ανατολική Ευρώπη, οι οποίες υπέφεραν αυτό που εσείς ονομάζετε «διπλή κατοχή», αφενός από τη ναζιστική Γερμανία και αφετέρου από τη Σοβιετική Ένωση;

Τ.S. Αυτό που ήθελα να επισημάνω στο Bloodlands ήταν το εξής: Δεν έχουμε δώσει την αρμόζουσα προσοχή σε ένα σημαντικό γεγονός της ευρωπαϊκής ιστορίας, στο γεγονός ότι 13 εκατομμύρια πολίτες - συνήθεις πολίτες και αιχμάλωτοι πολέμου, όχι στρατιώτες σε ενεργό υπηρεσία! - δολοφονήθηκαν για πολιτικούς λόγους σε έναν μάλλον περιορισμένο γεωγραφικό χώρο και μέσα σε σύντομο χρονικό διάστημα. Το θέμα του βιβλίου ήταν: «Πώς μπόρεσε αυτό να συμβεί»; Υπάρχουν ιστορικές αναλύσεις για την τρομοκρατία στη Σοβιετική Ένωση, για το Ολοκαύτωμα, για τον λιμό στην Ουκρανία, για τα αντίποινα των Γερμανών κατακτητών εναντίον των αμάχων. Όμως, όλα αυτά τα εγκλήματα συνέβησαν στους ίδιους γεωγραφικούς χώρους και μέσα σε σύντομο χρονικό διάστημα, οπότε γιατί να μην τα αντιμετωπίσουμε ως ένα και το αυτό συμβάν και να δούμε αν μπορούν να ενοποιηθούν σε μια αφήγηση με λογικό νόημα; Επιχείρησα να ξεπεράσω τα όρια των ξεχωριστών εθνικών ιστοριών, οι οποίες τονίζουν μερικά από τα γεγονότα, παραλείποντας εντελώς άλλα. Αντί να επικεντρωθώ σε μεμονωμένα έθνη, έστρεψα την προσοχή μου στο σύνολο της γεωγραφικής ζώνης στην οποία συνέβησαν αυτοί οι σκοτωμοί. 

Μάρτιος-Απρίλιος 1938, κατεχόμενη Βιέννη: SS και άλλοι Ναζί εισβολείς μαζί με ντόπιους συνεργάτες και οπαδούς, υποχρεώνουν τους Βιεννέζους Εβραίους να καθαρίζουν γονατιστοί τα πεζοδρόμια.  Φωτ.  αγνώστου, πηγή Wikimedia

Timothy Snyder: «Έχουμε προθεσμία ενός χρόνου το πολύ για να υπερασπιστούμε τη δημοκρατία στις ΗΠΑ»

© Süddeutsche Zeitung International, Timothy Snyder über Donald Trump “We have at most a year to defend American democracy, perhaps less“, 10.2.3017

Η συνέντευξη δόθηκε στον Matthias Kolb της SZ. Για την ελληνική μετάφραση λήφθηκε υπόψη και η πρώτη, συντομευμένη δημοσίευσή της στη γερμανική γλώσσα (© Süddeutsche Zeitung, Wir haben maximal ein Jahr Zeit, um Amerikas Demokratie zu verteidigen, 7.2.2017)

   

Ο ιστορικός Timothy Snyder, αμερικανός μελετητής της ευρωπαϊκής ιστορίας του 20ού αιώνα και ιδιαίτερα του Μεσοπολέμου, συγγραφέας πολλών σημαντικών βιβλίων, μιλά για τα μαθήματα της ιστορίας και για το τί πρέπει να κάνουν σήμερα οι φίλοι της δημοκρατίας στην πατρίδα του. 
  

SZ: Εδώ και τρεις βδομάδες ο Ντόναλντ Τραμπ είναι ο Πρόεδρος των ΗΠΑ. Πώς περιγράφετε το ξεκίνημά του;

Timothy Snyder: Το πρώτο πράγμα που πρέπει να παρατηρήσουμε είναι ότι, μέχρι τώρα, τα θεσμικά όργανα δεν του έχουν θέσει περιορισμούς. Αυτός, ποτέ δεν τα πήρε στα σοβαρά· ενεργεί σαν να μην υπάρχουν και προφανώς επιθυμία του είναι να μην υπήρχαν. Αμέσως μετά τη δήλωση της υποψηφιότητάς του για το χρίσμα της προεδρίας, οι Αμερικανοί άρχισαν να αφηγούνται στους εαυτούς τους μια σειρά από διαδοχικές ιστορίες: Ότι το ένα ή το άλλο θεσμικό όργανο θα του επιβληθεί ή τουλάχιστον θα μετριάσει τη συμπεριφορά του. Ότι δεν θα πάρει το χρίσμα του Ρεπουμπλικανικού Κόμματος. Ή, αν πάρει το χρίσμα, θα γίνει ένας κανονικός Ρεπουμπλικανός. Ότι θα νικηθεί στις γενικές εκλογές. Και άν κερδίσει, η Προεδρία θα τον ωριμάσει (αυτό είπε ο Ομπάμα). Ποτέ δεν θεώρησα κάτι από αυτά ως αλήθεια. Δεν δείχνει να δίνει δεκάρα για τα θεσμικά όργανα και τους νόμους, παρά μόνον όταν ενεργούν ως εμπόδια στην επίτευξη του στόχου του, της διαρκούς κλεπτοκρατικής απολυταρχίας και της άμεσης προσωπικής του ικανοποίησης. Γι΄ αυτόν, τα πάντα είναι ζήτημα επιλογής χρονικής στιγμής και δεν έχουν να κάνουν με τους πολίτες και με τις πολιτικές μας παραδόσεις. 

Μετά την Εποχή της Χρυσοθηρίας* ο επικίνδυνος κόσμος; Ή, «όπου ο κίνδυνος, εκεί και αυτό που σώζει»;**Άρθρα των Γιάννη Βούλγαρη και Αντώνη Λιάκου

Ξυπνά μια νέα δημοκρατική συνείδηση;

 

© Τα Νέα - Γιάννης Βούλγαρης: Ξυπνά μια νέα δημοκρατική συνείδηση; 29.01.2017
  

Ιδού λοιπόν που η Πολιτική και η Γεωπολιτική διαπερνούν και πάλι σαν ηλεκτρικό ρεύμα τις δυτικές κοινωνίες. Η μεταπολεμική Δημοκρατία, «βαρετή» για τα γούστα κάποιων, γάλλων συνήθως, διανοουμένων αποκτά ένα νέο επικίνδυνο ενδιαφέρον καθώς επελαύνουν στη μία μετά την άλλη χώρα, οι ακροδεξιοί, οι λαϊκιστές και οι ψεύτες. Οι ΗΠΑ, που θα επέβαλαν την «μονοκρατορία» τους στον μεταδιπολικό Κόσμο όπως φοβόντουσαν διάφοροι, αριστεροί συνήθως, διανοούμενοι, απομονώνονται. Η Ενωμένη Ευρώπη, που προχωρούσε με μικροσυμβιβασμούς σαν να είχε όλον τον χρόνο μπροστά της, βιώνει πλέον ένα υπαρξιακό άγχος. Η ευρωπαϊκή μεταρρυθμιστική Αριστερά, που εξίσου άπραγη βίωνε μια αργόσυρτη φθορά, κλείνεται σε μειοψηφικές επιλογές ή αφήνεται στις εθνικολαϊκιστικές συμπλεύσεις με την ακροδεξιά. 
Κοντολογίς, η διεθνής σκηνή και ειδικά οι δυτικές κοινωνίες έχουν εισέλθει σε μια περίοδο οξυμένης πολιτικοποίησης από την οποία εξαρτώνται επιλογές που θα καθορίσουν το μέλλον για πολλά χρόνια. Ας αφήσουμε λοιπόν για άλλους τις αυταπάτες. Η πολιτική πρωτοβουλία έχει περάσει εδώ και καιρό σε δυνάμεις επικίνδυνες για τον πολιτισμό της Δημοκρατίας και για τη διεθνή συνεργασία. Όσοι ισχυρίζονταν καθησυχαστικά ότι ο Τραμπ θα «προσαρμοστεί», ασφαλώς θα νοιώθουν πλέον μια ανησυχία. Και όταν βλέπουμε τον κινέζο Πρόεδρο να υμνεί την παγκοσμιοποίηση και τον αμερικανό να φωνάζει «πρώτα η Αμερική», όλοι μας καταλαβαίνουμε ότι έχουμε μπει σε νέα ιστορική φάση.

Μετά την Εποχή της Χρυσοθηρίας*

Το σιδερένιο κλουβί της Κεντρικής Ευρώπης. Μήνυμα από την Πράγα

του Γιάροσλαβ Φιάλα
 

© Dissent Magazine - Jaroslav Fiala: A Message from Prague, 21.1.2016

  
Το σιδερένιο κλουβί της Κεντρικής Ευρώπης

Oι χώρες που αρνήθηκαν την αλληλεγγύη προς τους πρόσφυγες τον τελευταίο καιρό και με αυτό τον τρόπο διεύρυναν το χάσμα μεταξύ των ευρωπαϊκών κρατών, ήταν οι χώρες της Κεντρικής Ευρώπης. Ποιες είναι οι αιτίες αυτής της στάσης; Μπορεί αυτό να αλλάξει και πώς; Σε ό,τι αφορά την Τσεχική Δημοκρατία, από την οποία κατάγομαι, η ξενοφοβία και ο ρατσισμός είναι σε άνοδο, πράγμα που συνοδεύεται από μια αποστροφή προς τη Δύση. Με την πρώτη ματιά, αυτό είναι παράδοξο.
Μετά το 1989, ο θαυμασμός για τη Δύση ήταν μεγάλος και η «επιστροφή στην Ευρώπη» ήταν η φράση που βρίσκονταν στα στόματα των πιο πολλών Τσέχων. Όμως ο χρόνος έφερε μεγάλη απογοήτευση και πολλοί συμπέραναν ότι αυτή ήταν απλά το αποτέλεσμα μη ρεαλιστικών προσδοκιών. Όμως δεν το νομίζω. Φοβάμαι ότι η κατάσταση είναι πιο σοβαρή. Φαίνεται ότι πολλοί Τσέχοι έχουν παύσει να πιστεύουν ότι θα γίνουμε μια ευημερούσα χώρα της Δύσης με αξιοπρεπές βιοτικό επίπεδο. Αυτό έχει σοβαρές συνέπειες. 

Πράγα: Η Γέφυρα του Καρόλου και ο Πύργος

Οι χώρες της Κεντρικής Ευρώπης αντίβαρo στη Ρωσία και στη Γερμανία, σε απόσταση από τις ΗΠΑ. Επιστροφή σε διεθνείς σχέσεις Μεσοπολεμικού τύπου;

του Ζόλο Μίκες

 

© Krytyka Polityczna (Βαρσοβία) - Zolo Mikeš : Time to Dream Big Dreams about the Central-European Federation, 2.3.2016

  

Στις ημεδαπές αναλύσεις της ευρωπαϊκής πολιτικής, οι μικρότερες χώρες της Κεντρικής και Κεντρο-ανατολικής Ευρώπης, δηλαδή τα πρώην μέλη του Συμφώνου της Βαρσοβίας τα γνωστά ως οι 4 του Βίσεγκραντ και η αδέσμευτη Αυστρία, συχνά και οι τρείς δημοκρατίες της Βαλτικής, συνήθως εκλαμβάνονται ως δορυφόροι της Γερμανίας. Φυσικά, είναι δεδομένο - πλην τιμητικών εξαιρέσεων - το εύρος των γνώσεων και η πολιτική ευθυκρισία του εγχώριου δυναμικού αναλυτών της διεθνούς πολιτικής, δυστυχώς και η συμβολή του στις ικανότητες της εξωτερικής και της ευρωπαϊκής πολιτικής της χώρας μας. Χαρακτηριστική είναι η παραγνώριση της γεωπολιτικής της ηπείρου και της ιστορικής πραγματικότητας στη μακρά και μέση διάρκεια (π.χ. του Μεσοπολέμου ή της κατά Κούντερα «υφαρπαγμένης Κεντρικής Ευρώπης» μετά το 1945), αλλά και της πρόσφατης εμπειρίας (π.χ. της ανόμοιας στάσης των ευρωπαϊκών χωρών στον πόλεμο του Ιράκ). Και πώς ερμηνεύουν σήμερα, οι αναλύσεις αυτού του καθιερωμένου ελληνικού τύπου, τις εντελώς διαφορετικές στάσεις στο μεταναστευτικό ζήτημα, π.χ. της Γερμανίας αφενός, των χωρών της Κεντρο-ανατολικής Ευρώπης αφετέρου; Απλώς παρατηρούν αμήχανα ή επαναλαμβάνουν τις εδραιωμένες εικασίες τους.

Προς το παρόν, αξίζει να ακούσουμε γνώμες εκ των έσω. Ο Σλοβάκος πολιτικός αναλυτής Zolo Mikeš οραματίζεται τις χώρες της Κεντρικής Ευρώπης να ενώνονται, ως αντίβαρο στις «δύο αρκούδες» (Γερμανία και Ρωσία). Επίσης, θέλει να κρατούν σε απόσταση τις ΗΠΑ και τη Βρετανία, αλλά να ευθυγραμμίζονται με την πολιτική της Γαλλίας. Στην πράξη, κάτι τέτοιο δεν αχνοφαίνεται, από τις πολιτικές των χωρών στο θέμα των μεταναστεύσεων; Και πού οδηγεί; Σε εθνικές περιχαρακώσεις ή προς ένα όραμα πολυκεντρικής Ευρώπης; Είναι απλή κίνηση αυτοπροστασίας λόγω του ιστορικά τεκμηριωμένου φόβου από τη Ρωσία και Γερμανία ή μια ουτοπία ανεφάρμοστη λόγω συσχετισμού των δυνάμεων; Μήπως είναι καταστροφική οπισθοδρόμηση προς διαλυτικές ενδοευρωπαϊκές αντιθέσεις και κατακερματισμούς, όπως του Μεσοπολέμου; Και πώς κατανέμεται η ευθύνη στις μικρές ή μεγάλες χώρες της ΕΕ και στις ευρωπαϊκές πολιτικές παρατάξεις, άν συμβαίνει το τελευταίο;

Γ. Ρ.

 
Η ρωσική επιθετικότητα στην Ουκρανία έχει χωρίσει τους αριστερούς, και όχι μόνον της Σλοβακίας, σε δύο ομάδες: στη φιλο-ρωσική και στην αντι-ρωσική. Οι φιλορώσοι κατηγορούν τους αντιπάλους τους ότι δεν είναι «αρκετά αριστεροί» και ισχυρίζονται ότι, όποιος δεν είναι με το μέρος της Ρωσίας, υποστηρίζει τη διατήρηση του status quo με τις ΗΠΑ και το ΝΑΤΟ. Αυτό απλά δεν είναι αλήθεια. Είναι καιρός για οραματισμό: για το μεγάλο όραμα μιας μελλοντικής Κεντρικής Ευρώπης χωρίς τη Ρωσία, χωρίς τις ΗΠΑ και χωρίς το ΝΑΤΟ. Αυτό το όραμα κατάγεται από τις ιδέες που φιλοδοξούσαν κάποτε να βάλουν τα θεμέλια μιας βαλκανικής ομοσπονδίας, προσαρμοσμένες όμως στις παρούσες συνθήκες, αναπροσανατολισμένες σε άλλο χώρο, πιο κοντά στο κέντρο της Ευρώπης. Η πραγματοποίηση αυτών των οραμάτων θα έχει ως αποτέλεσμα να αναδυθεί μια τρίτη δύναμη, που θα ενεργεί ως αντίβαρο προς τη Ρωσία και προς τη Γερμανία, σε μια Ευρώπη που δεν θα χρησιμεύει ως απλή μαριονέτα των συμφερόντων των ΗΠΑ.