Για το ψωμί, την παιδεία και την ελευθερία

Στην ιστορική περίοδο που δίκαια ή άδικα μερικοί τη βλέπουν ως συνεχόμενη και την αποκαλούν ακόμη μεταπολιτευτική, η οποία ήδη κρατά μισό αιώνα παρά τέσσερα χρόνια, πόσο εκπληρώθηκε το πιο διάσημο αίτημα που ακούστηκε στο Πολυτεχνείο - των Αθηνών και της Θεσσαλονίκης, αλλά και στο Πανεπιστήμιο των Ιωαννίνων και αλλού - τον Νοέμβριο του 1973, και έκτοτε έμεινε εμβληματικό; 
1. Το ονομαστικό κατά κεφαλήν ΑΕΠ, μετρούμενο με βάση τον μέσο όρο, είναι βέβαια ένας πρώτος δείκτης για το «ψωμί». Σε πείσμα της μετά το 2008 κρίσης, αυτό που δείχνει είναι μια ανοδική κίνηση. Άλλοι αριθμοί, το διάμεσο (median) εισόδημα, η στατιστική κατανομή των εισοδημάτων στα ανώτερα, μεσαία και χαμηλότερα δεκατημόρια του πληθυσμού, και ιδίως ο σύνθετος δείκτης κοινωνικής ανισότητας Gini, δείχνουν εικόνα αρκετά πιο σκοτεινή και δυσάρεστη. Το διάμεσο (median) καθαρό εισόδημα είναι 7.863 € σε ετήσια βάση για το 2018, ήτοι 655 € το μήνα (βλ. Eurostat 30.8.2019). Στοιχειώδεις γνώσεις Στατιστικής αρκούν για να φανεί καθαρά πόσο απατηλή εικόνα δημιουργεί το αντίστοιχο κατά κεφαλήν ονομαστικό ΑΕΠ των 20.000 δολλαρίων (20.324,37 €). Και δεν είναι τυχαίο ότι κυρίως τέτοιοι δείκτες χρησιμοποιούνται ως έγκυροι στις αναλύσεις και στην επιχειρηματολογία σε «κανονικές» χώρες. Όχι ακόμη στην Ελλάδα. Το κοινώς λεγόμενο ότι «είμαστε 20 χρόνια πίσω», είναι άραγε άσχετο με  το θέμα ή μήπως απλοϊκή υπερβολή, τη στιγμή που βλέπουμε τέτοια ίχνη καθυστέρησης στη χρήση των «αριθμών» και των εργαλείων διάγνωσης της πραγματικότητας ακόμη και στη συζήτηση για το βιοτικό επίπεδο;

Και για να πάμε πέρα από τους αριθμούς: Πόσο καλό ψωμί μπορεί να κάνεις με την εμμονική εμπιστοσύνη, κρίση-ξε-κρίση-πριν-και-μετά-την-κρίση, στις ευεργετικές ιδιότητες του παμπάλαιου, χωρίς προζύμι, τρίπτυχου εθνικού βιοπορισμού με «τις δικές μας βιομηχανίες», δηλαδή τουρισμό-οικοδομή-ναυτιλία;

Παύλος Τσίμας: Εκατό χρόνια Ανδρέας Παπανδρέου

© Huffington Post - Παύλος Τσίμας: Εκατό χρόνια Ανδρέας: Το αίνιγμα και το έπαθλο, 5.2.2019

  

Συμπληρώθηκαν 100 χρόνια από τη γέννηση του Ανδρέα Παπανδρέου. «Πόσο τον γνωρίζουν αυτοί που τον “διεκδικούν” σήμερα και πόσο σωστά τον αξιολογούν αυτοί που τον μισούν; Και τί ήταν στην πραγματικότητα ο Ανδρέας Παπανδρέου; Λαϊκιστής του κρατισμού, του πελατειακού κυνισμού και της δημοσιονομικής κραιπάλης; Ή μεταρρυθμιστής - με αντιφάσεις και υπαναχωρήσεις, έστω»;

Στα ερωτήματα αυτά που θέτει ο Π. Τσίμας, προσθέτει και μια δική του διαπίστωση, που ίσως αποκαλύπτει και τη γενικότερη αδυναμία (ή μήπως μή βούληση;) της ελληνικής πολιτικής να εξετάσει τον εαυτό της και την ιστορία της, να κυτταχτεί στον καθρέφτη: «Όσοι λατρεύουν κι όσοι μισούν τον Παπανδρέου, θυμούνται μόνον δύο χρόνια από την ζωή του, τα δύο πρώτα χρόνια μετά την εκλογική νίκη του 1981». Θυμούνται μόνον τα δύο χρόνια που ο Α. Π. έκανε τις τομές με το παρελθόν, την «αλλαγή» όπως έλεγαν τότε, πράγματα αυτονόητα προοδευτικά και καλοδεχούμενα σύμφωνα με τους μεν, αυτονόητα καταστροφικά και απορριπτέα σύμφωνα με τους δε. 

Κανείς δεν θυμάται τα επόμενα χρόνια του Α. Παπανδρέου. Ίσως γιατί δεν προσφέρονται ούτε για τις δοξολογίες της μιας πλευράς ούτε για τις καταδίκες της άλλης. Με τις αντιφάσεις, τις υπαναχωρήσεις και τα ζιγκ-ζαγκ αντιπροσωπεύουν πολύ καλά, ως ένα είδος «μέσου όρου», τη γενική εικόνα της πολιτικής μας στη μεταπολιτευτική περίοδο, είτε κυβερνούσε το ΠΑΣΟΚ, είτε κυβερνούσε η ΝΔ. Η πολιτική διαχείριση στον αυτόματο πιλότο, με τους ζωντανούς πιλότους να εναλλάσσονται στο πιλοτήριο. Στο «είτε κυβερνούσε το ΠΑΣΟΚ, είτε κυβερνούσε η ΝΔ» θα μπορούσε κάποιος να προσθέσει «είτε κυβερνά ο ΣΥΡΙΖΑ σήμερα», μόνο που για τη νέα πράξη αυτού του έργου, αυτή που άρχισε μετά την εισπήδηση και στην Ελλάδα της διεθνούς οικονομικής κρίσης, δεν ξέρουμε ακόμη πώς θα λήξει. Ενώ για τις προηγούμενες ολοκληρωμένες πράξεις του, δηλαδή τα επεισόδια «1981-1989», «1989-1990», «1990-1993», «1993-1996», «1996-2004» και τον συγκλονιστικό επίλογο «2004-2009», με όλες τις υπαρκτές διαφορές μεταξύ τους, τώρα ξέρουμε ποιά ήταν η τελική ανακεφαλαίωση τους, το σωρευτικό τους φινάλε. 

Τόσο εκείνοι που θαυμάζουν τον Ανδρέα Παπανδρέου, όσο και εκείνοι που τον μισούν, κάνουν το ίδιο λάθος. Ξεχνούν ότι οι πολιτικές αξιολογήσεις που έχουν νόημα και μπορούν να είναι χρήσιμες (ακόμη και για τους ίδιους, άν ενδιαφέρονται για τα μακροπρόθεσμα) γίνονται εκ του αποτελέσματος και με βάση τα πραγματικά γεγονότα· όχι με βάση ιδεατές κατασκευές βολικές για τους αξιολογούντες ούτε με το τί ταιριάζει στα βραχυπρόθεσμα πολιτικά τους συμφέροντα και στόχους.

Γ. Ρ.

 

Ο Ανδρέας Παπανδρέου γεννήθηκε στις 5 Φεβρουαρίου 1919. Η μητέρα του ήταν μια καλλιεργημένη αλλά συναισθηματικά ανασφαλής γυναίκα, ο πατέρας του ένας έντονα πολιτικοποιημένος δικηγόρος. Γενέτειρά του η Χίος, όπου ο πατέρας του Γεώργιος Παπανδρέου υπηρετούσε ως γενικός διοικητής νήσων Αιγαίου Πελάγους. Τα νησιά είχαν περιέλθει πρόσφατα στην Ελλάδα από την καταρρέουσα Οθωμανική Αυτοκρατορία.

Έτσι αρχίζει η βιογραφία του Ανδρέα Παπανδρέου - η καλύτερη που έχει γραφτεί - από τον Σπύρο Δράϊνα. Εκατό χρόνια από την γέννησή του σήμερα, ο Ανδρέας, η πολιτική του κληρονομιά, το συμβολικό φορτίο του ονόματός του, είναι προς διεκδίκηση. Το έπαθλο ενός πολιτικού αγώνα, παράξενου, αταίριαστου αλλά πολιτικά κρίσιμου. Τον διεκδικούν οι φυσικοί κληρονόμοι της παράταξης που εκείνος ίδρυσε, το σημερινό ΚΙΝΑΛ, στην προσπάθειά τους να αμυνθούν απέναντι στο πολιτικό σχέδιο του Αλέξη Τσίπρα να τους περιθωριοποιήσει εκλογικά και να τους αφομοιώσει, δια «επιθετικής εξαγοράς» μετεκλογικά, όταν ΣΥΡΙΖΑ και ΚΙΝΑΛ θα συγκατοικούν στην αντιπολίτευση. Τον διεκδικεί και ο ίδιος ο Αλέξης Τσίπρας, φυσικά. Ο οποίος φιλοδοξεί να κάνει, με άλλους όρους και με διαφορετικά πολιτικά μεγέθη, το ανάποδο από αυτό που έκανε στην πρώιμη μεταπολίτευση ο Ανδρέας. Εκείνος μετατόπισε το Κέντρο προς τα αριστερά. Ετούτος επιδιώκει να κατακτήσει το Κέντρο, με μια έφοδο εξ αριστερών.
Στο μεταξύ, η επέτειος των 100 χρόνων επαναφέρει, ξανά, το πολυσυζητημένο και αναπάντητο ερώτημα: Ποια είναι στ’ αλήθεια η πολιτική κληρονομιά, το αυθεντικό στίγμα του Ανδρέα στην ιστορία;

Γιάννης Βούλγαρης: Αναδιάταξη ή παγίωση του διχασμού; Παθογενής κοινωνική δομή και πολιτική ανατροφοδότηση

© Τα Νέα - Γιάννης Βούλγαρης: Αναδιάταξη ή παγίωση του διχασμού; 19.1.2019
 

Κριτικές επισημάνσεις: Το “μακεδονικό” προκάλεσε ανακατατάξεις αλλά δεν είναι η αιτία των μεταβολών του κομματικού τοπίου, γράφει ο Γ. Βούλγαρης. Και «δεν πρόκειται για πρόσκαιρη προεκλογική πόλωση». Έχουν ενσωματωθεί στο πολιτικό-κομματικό σύστημα, συνεχίζει, οι παθογένειες της περιόδου της χρεοκοπίας (αλλά μόνον αυτές; εμμένουν και οι προηγούμενες, της φούσκας, σαν να μη συνέβη τίποτε)· «γεγονός που προοιωνίζει ότι αυτό θα λειτουργήσει σαν νάρκη στην οικονομία και στις κοινωνικές σχέσεις για απροσδιόριστο ακόμα διάστημα». 

Η “ψευτοπόλωση” καλλιεργεί μια «παραποιημένη αντίληψη στην κοινή γνώμη για την κατάσταση της χώρας, αιχμαλωτίζει τις κυβερνήσεις στις αγκυλώσεις που δημαγωγικά έχει καλλιεργήσει στην κοινωνία». Στις δικαστικές αποφάσεις για “αναδρομικά”, συντάξεις κτλ εκδηλώνεται τώρα ως «δημοσιονομικός λαϊκισμός» η παθογενής κοινωνική δομή: «Ένα κρατικιστικό-συντεχνιακό μοντέλο οργάνωσης των συμφερόντων, μια παθογενής σχέση φορολογίας-δαπανών, εργαζομένων-συνταξιούχων, που ρέπει εγγενώς στον δημοσιονομικό εκτροχιασμό». Το συμπέρασμα του Βούλγαρη είναι απαισιόδοξο και δεν αφορά το Α ή Β κόμμα μόνον. Μάλλον τείνει και αυτός προς την εκτίμηση άλλων (μολονότι μέχρι τώρα δεν έδειχνε να την συμμερίζεται), για οιονεί αποτυχημένο κράτος που δεν μπορεί να διαχειριστεί τον πολιτικό και ιστορικό χρόνο εντός του όψιμου καπιταλισμού, τόσο στην «Κεϋνσιανή» όσο και στην νεοφιλελεύθερη φάση του, επειδή στερεώνει και αναπαράγει τις δυσαρμονίες της κοινωνίας. Γράφει: Το πολιτικό σύστημα ως όλον «αντί να ρυθμίσει τις ανισορροπίες, μιζάρει δημαγωγικά επάνω τους [...] Το έργο παίχτηκε επανειλημμένα στη μεταπολιτευτική περίοδο με αποκορύφωμα την οιονεί χρεοκοπία του 2008-2010. Και οι προϋποθέσεις μιας νέας υποτροπής βρίσκονται σήμερα μπροστά μας. Για λόγους πρωτίστως πολιτικούς, όχι οικονομικούς».
Δε είναι μόνον το πολιτικό σύστημα. Το ίδιο το βαθύ κράτος, με ισχυρό ένστικτο αυτοσυντήρησης μεριμνά επίμονα για να διατηρηθούν αναλλοίωτες οι παθογενείς κοινωνικές δομές από τις οποίες τρέφεται. Το πολιτικό σύστημα διασφαλίζει τη λαφυραγώγηση του κράτους και των δημόσιων αγαθών εκ των έσω (βαθύ κράτος) και εκ των έξω (πελατεία). Ο σκληρός, διαρκής κομματικός διπολισμός ρυθμίζει ποιές ομάδες και παρέες λαφυραγωγούν κάθε φορά και ποιά κοινωνικά στρώματα είναι οι μόνιμοι παρίες.

Τί συμβουλεύει ο Βούλγαρης τις πλευρές του υπό ανασύνταξη διπολικού κομματικού συστήματος; Αφενός απευθύνεται στον ΣΥΡΙΖΑ (τον οποίο βλέπει να μεταλλάσσεται, αλλά να «εκκρεμεί ανάμεσα στις παλαιοαριστερές ιδεολογικές αγκυλώσεις και στις παλαιοκομματικές πολιτικάντικες πρακτικές τις οποίες αφομοίωσε με εντυπωσιακή ταχύτητα»). Αυτά που λέει ισχύουν περίπου και για ό,τι έχει απομείνει από τις κεντροαριστερές συσπειρώσεις, και ασφαλώς ισχύουν αναδρομικά για το ΠΑΣΟΚ: Θα έπρεπε να ξέρουν ότι «προοδευτικός πόλος σημαίνει παράταξη μεταρρυθμίσεων, ικανή να καθοδηγήσει την οικονομικοκοινωνική ανασυγκρότηση της χώρας, με επίγνωση ότι στη σημερινή Ελλάδα η αποτελεσματικότερη κοινωνική πολιτική για τα αδύναμα στρώματα είναι η ανάπτυξη, οι επενδύσεις και η απασχόληση». Αφετέρου, λέει, «η ΝΔ, ο ενισχυόμενος σήμερα πόλος του δικομματισμού και προσεχής κυβέρνηση σύμφωνα με όλες τις ενδείξεις, δεν έχει λόγο να ρίχνει πετρέλαιο στη φωτιά, γιατί αργότερα θα χρειαστεί να περάσει μέσα από αυτήν».

Ωστόσο θα ήταν καλύτερο να κατονομάζονται σαφώς πιο χειροπιαστές προοδευτικές μεταρρυθμιστικές πτυχές και επείγουσες προτεραιότητες για ανασυγκρότηση στην πράξη. Λόγου χάρη, η ανάγκη για προγραμματική στροφή προς παραγωγικές-εξαγωγικές οικονομικές προτεραιότητες, για μεροληψία υπέρ της καινοτομίας και υπέρ της ζωντανής εργασίας - ιδίως των νέων, για αντικίνητρα στις αντιβιομηχανικές, καταναλωτικές, εν τέλει παρακμιακές πρακτικές. Για απομάκρυνση από το τρίγωνο του διαβόλου που έχει ως συντεταγμένες των κορυφών του (1) το μισθωτό ή συμβιωτικό μανδαρινάτο του βαθέος κράτους - (2) την κοινωνία συνταξιούχων και την τερατώδη διαγενεακή ανισότητα (βλ. έρευνα της διαΝΕΟσις, Νοέμβριος 2018) - (3) την διευκόλυνση και πριμοδότηση της επιχειρηματικότητας που δεν παράγει προστιθέμενη αξία. Για αποτελεσματικό και δίκαιο κράτος πρόνοιας, για έναν ρωμαλέο και ουσιαστικά παραγωγικό δημόσιο τομέα, με δημόσιες τις κοινωφελείς υπηρεσίες για χάρη του απλού πολίτη και όχι της πελατειακής κάστας. Για νομοθετικές πρωτοβουλίες που θα ανατρέψουν θεσμικά πλαίσια και θεσμοποιημένες πρακτικές που λειτουργούν ως καταστροφικοί μηχανισμοί - π.χ. διαδικασίες στο δικαστικό σύστημα αποτρεπτικές ή φρένα για βιομηχανικές επενδύσεις, ενάντιες στην εισαγόμενη τεχνογνωσία και ενάντιες σε κάθε καινοτομία, εκτός των άλλων επειδή είναι δυσανάλογα αργές και «επιφυλακτικές» άν γίνει σύγκριση με το πώς αντιμετωπίζουν άλλα (μή παραγωγικά) είδη επενδύσεων ή δραστηριοτήτων. 
Απευθυνόμενος δε προς την ΝΔ, ο Γ. Βούλγαρης, όπως και κάθε πολίτης που έχει αηδιάσει με την δυσαρμονία και αποτυχία, θα έπρεπε να κατονομάσει μιαν απαραίτητη προϋπόθεση για μετριασμό του ανακυκλούμενου διχαστικού παροξυσμού: Να σταματήσει η ΝΔ να επενδύει μικροκομματικά στον εθνικολαϊκισμό και να τροφοδοτεί ανορθολογικές, αυτοκαταστροφικές τάσεις μέσα στην κοινωνία. Φυσικά, μόνον άν αναγκασθεί θα σταματήσει. Από την Α' φάση του μεταμοντέρνου «Μακεδονικού» (1993), στη σύγκρουση για την μη αναγραφή του θρησκεύματος στις ταυτότητες (2000) και στην αποφασιστική συμβολή της ΝΔ στην ανατροπή της διορθωτικής πρότασης Γιαννίτση για το ασφαλιστικό, μέχρι την κατευθυνόμενη παραπληροφόρηση για τον «φιλορώσο και διωκόμενο από τους Αμερικανούς» Κώστα Καραμανλή (2007) και τα «αντιμνημονιακά Ζάππεια» (2010), η ΝΔ ανταγωνίζεται διαρκώς και επάξια τα κατορθώματα του ΣΥΡΙΖΑ της πεντάχρονης περιόδου του βρεφονηπιακού σταθμού (2010-2015). Στην πραγματικότητα, από τα μέσα της δεκαετίας του 1990 μέχρι σήμερα, η ΝΔ έχει γίνει ο πιο επίμονος, διαρκής, συστηματικός και αποτελεσματικός διακινητής «χονδρικής» του λαϊκισμού και του εθνικισμού στη χώρα μας.

Γ. Ρ.
  

Η κυβέρνηση πήρε οριακή ψήφο εμπιστοσύνης, αλλά ο τρόπος που την πήρε δείχνει ότι θα λαχανιάσει για να φτάσει ώς τον Μάιο. Η συμφωνία των Πρεσπών ασφαλώς θα κλείσει και καλό είναι που κλείνει για να απαλλάξει την εξωτερική πολιτική της Ελλάδας από ένα πρόβλημα που την ταλανίζει επί δεκαετίες. 

Πέραν αυτού, είναι σίγουρο ότι η προεκλογική περίοδος που έχει ανοίξει θα εξελιχθεί σε κλίμα οξύτατου διχασμού. Δεν πρόκειται για πρόσκαιρη προεκλογική πόλωση. Ούτε για νέα φάση «ομαλοποίησης» της πολιτικής ζωής με την αντιπαράθεση ενός προοδευτικού και ενός συντηρητικού πόλου. Πρόκειται περισσότερο για την ενσωμάτωση των παθογενειών της περιόδου της χρεοκοπίας στο πολιτικό-κομματικό σύστημα, γεγονός που προοιωνίζει ότι αυτό θα λειτουργήσει σαν νάρκη στην οικονομία και στις κοινωνικές σχέσεις για απροσδιόριστο ακόμα διάστημα.

Giorgio de Chirico: «Αρχαιολόγοι IV» από τις «Μεταμορφώσεις» - «Τρόπαιο»

Μιχάλης Παπαγιαννάκης

Από τους εκλεγμένους πολιτικούς της Αριστεράς μετά το 1980, εκείνος που με σταθερότητα και επιμονή έδειχνε τον άλλο δρόμο, αυτόν που δεν θέλησε να περπατήσει η ελληνική πολιτική ως όλον, ούτε η ίδια η Αριστερά, ήταν αναμφίβολα ο Μιχάλης Παπαγιαννάκης. 

Εκτός των άλλων, αγωνίστηκε πολύ για πράγματα που είναι συνεχώς μπροστά μας, καθημερινά και ανοίκεια, αλλά η ελληνική πολιτική τάξη φροντίζει να τα εξορίζει από τον δημόσιο διάλογο. Και ήταν Έλληνας Ευρωπαίος. Φεντεραλιστής. Αλλά πιο σημαντικό είναι το πώς έβλεπε την ένωση της Ευρώπης. Όλα αυτά, μαζί με το γεγονός ότι δεν είδε ποτέ την παρουσία του στην πολιτική ως πηγή προσωπικού οφέλους, δικού του ή άλλων, του χάρισαν πιστούς φίλους - όχι μόνον ιδεολογικά ταυτόσημους - και τον τίμησαν με πολλούς εχθρούς - όχι μόνον από την αντίπαλη πολιτική πλευρά.

Όσο μπόρεσε στον καιρό του, αυταπάτες δεν έτρεφε. Και εκτιμούσε δεόντως τα δεδομένα από σκληρό υλικό, «τους αριθμούς». Αυτό τον βοήθησε να βλέπει μακριά και του στοίχισε να μην είναι αποδεκτός από πολλούς «δικούς του» που δεν απόφευγαν τις ψευδαισθήσεις, μερικοί ενδεχομένως με καλές προθέσεις. Όμως στην πολιτική μετρά τελικά το αποτέλεσμα.

«Θα υπάρξουν σκληρότερες μορφές λιτότητας γιατί θα πρέπει να καλυφθεί αυτό το φοβερό έλλειμμα. Είμαστε σε πλήρη παράβαση με όλους τους κανονισμούς της Ε.Ε. Εκτός της απίθανης περίπτωσης που έχουμε ρυθμούς ανάπτυξης του 5% ή του 6%, που είναι όνειρα για τον ευρωπαϊκό καπιταλισμό» (συνέντευξη στην «Κυριακάτικη Αυγή», 5.9.2004, Σεπτέμβριος του 2004, πριν ακόμη σβήσει το ολυμπιακό όνειρο).

Ασφαλώς κανείς δεν μπορεί να ξέρει τι θα έλεγε και τι θα έκανε, άν ήταν παρών στα χρόνια μετά την τυπική εκδήλωση της κρίσης στην Ελλάδα το 2010. Το σίγουρο είναι ένα: Αν και οι ιδέες που εκπροσωπούσε ο Μιχάλης ηττήθηκαν κατά κράτος πολιτικά όταν ζούσε, οι «νίκες» αποδείχτηκαν στην πραγματικότητα πανωλεθρίες για τη χώρα. Και οι νικητές του χθες είναι σήμερα πεσμένοι κατάχαμα και ανυπόληπτοι.

Ωστόσο, όσοι τον γνώρισαν, ξέρουν καλά ότι άν ζούσε τώρα, δεν θα αισθανόταν καμμιά ικανοποίηση - πόσο μάλλον υπερηφάνεια, ή «να κάνει τον ήρωα πίσω από το γραφείο» - επειδή εκείνος ήταν διαφορετικός από τους άλλους και είδε προβλεπτικά το αδιέξοδο που παραμόνευε στον πολυπερπατημένο δρόμο. Θα ένοιωθε μόνον θλίψη. Αλλά θλίψη επανορθωτική, όχι παραίτηση χωρίς ελπίδα και αγώνα. Γιατί είναι επίσης σίγουρο, ότι άν ζούσε τώρα ο Μιχάλης Παπαγιαννάκης, θα ήταν «με τους πολλούς, όχι με τους λίγους». Με τους αδύναμους τώρα σε καιρούς κρίσης, όπως ήταν με τους παραγκωνισμένους σε καιρούς φούσκας τότε· όχι με τους πολυπροστατευμένους τώρα, όπως δεν ήταν τότε με τους πολυπριμοδοτημένους. Θα ήταν υπέρ της πολιτικής αντιπαράθεσης με ουσία, προς όφελος των κοινών, των δημόσιων, της Res Publica· όχι υπέρ της κοκκορομαχίας προς όφελος των πελατών, των παρεών και της όποιας προσωπικής πολιτικής στρατηγικής.

Και παραφράζοντας αυτό που ειπώθηκε αλλού για άλλους, άν ζούσε τώρα, ακόμη και οι μέλισσες θα ήταν βέβαιες ότι ο Παπαγιαννάκης είναι με το μέρος τους και όχι με τον άπληστο τρόπο του οικονομείν και του πολιτεύεσθαι που εξοντώνει μέλισσες και άλλα όντα, πριονίζοντας το κλαδί πάνω στο οποίο στηρίζεται και η δική μας ζωή.

Εννιά χρόνια μετά τον Μάιο του 2009, που πήρε από τη ζωή τον Μιχάλη Παπαγιαννάκη, αναδημοσιεύουμε μια από τις τελευταίες του συνεντεύξεις (στον Στ. Θεοδωράκη, Τα Νέα 28.2.2009), αποσπάσματα παλιότερης συνέντευξης στην Κυριακάτικη Αυγή (Σεπτέμβριος 2004, με την ευκαιρία της λήξης των Ολυμπιακών Αγώνων) και εκτενή αποσπάσματα από το άρθρο ενθύμησης «Ο δικός μας Μιχάλης», του «Ιού της Ελευθεροτυπίας».

Γ. Ρ.
  

1. Ο Μιχάλης Παπαγιαννάκης εξομολογείται όσα του δίδαξε η ζωή:  «Γερνώντας έγινα λίγο πιο εξτρεμιστής - Για να αλλάξει η ρότα της χώρας πρέπει να συνεργαστούμε»

© Τα Νέα - συνέντευξη στον Σταύρο Θεοδωράκη, 28.2.2009
  

Το ελληνικό κράτος δεν φαίνεται να συμφωνεί με αυτό [Έλληνας είναι όποιος γεννιέται ή «μεγαλώνει ανάμεσά μας», λέει ο Παπαγιαννάκης]. Εδώ αρνείται να δώσει την υπηκοότητα στα παιδιά των μεταναστών που γεννήθηκαν και μεγάλωσαν στη χώρα μας.  

Και γι΄ αυτό πρέπει να υπάρχει μια Αριστερά που να συγκρούεται σκληρά με αυτούς που χτυπάνε τις ελευθερίες, την ισότητα, τον ανθρωπισμό δηλαδή μιας κοινωνίας.
 
Υπάρχουν πάντως κάποιοι που λένε ότι το κόμμα σας δεν νοιάζεται για τίποτε, παρά μόνο για συγκρούσεις.

Ναι, το έχει κάνει ο Συνασπισμός και είναι λάθος. Γιατί Αριστερά δεν είναι μόνο σύγκρουση. Ο Συνασπισμός έχει στο DΝΑ του τη «συνεργασία» και τον «διάλογο». Και υπάρχουν προβλήματα που για να λυθούν απαιτούν ευρύτατες συσπειρώσεις. Αν κάποια στιγμή βάλουμε μυαλό και αποφασίσουμε να αλλάξουμε τη ρότα της χώρας, θα πρέπει να συνεργαστούμε. 

O Δεκέμβριος του 2008, προειδοποιητικός δείκτης τέλους μιας παρακμιακής εποχής

Μια αναδρομή σε όσα συνέβησαν πριν από εννέα χρόνια, τον Δεκέμβριο του 2008, δηλαδή ενάμισυ χρόνο πριν από την «επίσημη» εισβολή της παγκόσμιας χρηματοοικονομικής κρίσης στην Ελλάδα, λέει πολλά για όσα έμελλε να ακολουθήσουν. Με εύστοχο χαρακτηρισμό εκείνων των γεγονότων μοιάζει, λόγου χάρη, εκείνος που διατυπώθηκε στον ιστοχώρο Hypothesis, στο άρθρο «Το 2008» (27 Αυγούστου 2017): «Αίσθηση γενικευμένης απονομιμοποίησης, εισβολή στο προσκήνιο μιας συγκεκριμένης “λαϊκής” έκφρασης με ίχνη και νεύματα πληβειακής ανταρσίας». Όμως, τίθεται το ερώτημα, άν αυτή η «πληβειακή εισβολή» αντιδρούσε σε απονομιμοποιήσεις της μακράς ή μέσης ιστορικής διάρκειας (δηλαδή στις εκ γενετής παθογένειες του νεοελληνικού κράτους εν γένει - βλ., λόγου χάρη, τις σχετικές απόψεις του Χρ. Γιανναρά), ή κυρίως, σε απονομιμοποιήσεις της πολιτικής συγκυρίας, δηλαδή σε όσα συνέβησαν τις δεκαετίες 1990-2000 και πιο ειδικά, στην τετραετία 2004-2008.

Αμπελοχώραφα στον κομματικό χάρτη αντί προγραμματικής πολιτικής. Η συζήτηση στον «ενδιάμεσο χώρο» και η εποχή Σημίτη

Στις συζητήσεις για την ανασυγκρότηση του πολιτικού χώρου που ορίζεται άλλες φορές ως της «κεντροαριστεράς», άλλες φορές ως «ενδιάμεσος» ή κεντρώος και πιο σπάνια - αλλά σύμφωνα με την τυπική ορολογία της λοιπής Ευρώπης - ως σοσιαλδημοκρατικός, μια από τις ενδιαφέρουσες παρεμβάσεις ήταν το κριτικό-υποστηρικτικό άρθρο του Μάνου Ματσαγγάνη υπό τον τίτλο Το Τέλος της Αρχής στην εφημερίδα Τα Νέα (16.9.2017)· με αυτό το γραπτό, ο Μ. Μ. δηλώνει το ενδιαφέρον του και αυτοτοποθετείται πολιτικά στον χώρο αυτό. Είναι ενδιαφέρουσα, εκτός των άλλων, διότι ο Ματσαγγάνης είναι αυτά τα χρόνια ένας από τους λίγους που επισημαίνουν διαρκώς και επίμονα στον δημόσιο διάλογο το πρόβλημα της υψηλής κοινωνικής ανισότητας στην Ελλάδα. Μάλιστα, το τεκμηρίωσε με την ερευνητική του δραστηριότητα ως οικονομολόγος και επισήμανε τη διαχρονικότητά του: Τόσο στη μακροχρόνια περίοδο της διαρκούς και έντονης ανόδου του ονομαστικού ΑΕΠ όσο και στην επόμενη φάση της απότομης πτώσης. Αντίθετα με πιο διαδεδομένες απόψεις, το έβλεπε ως μια ελληνική σταθερά «πριν και μετά τα μνημόνια», όπως θα έλεγε κανείς στην τετριμμένη πολιτική καθομιλουμένη. Ωστόσο, στο επίκεντρο αυτής της κριτικής-υποστηρικτικής παρέμβασης του θέτει κυρίως το ζήτημα των ευθυνών: 

«Ο ενδιάμεσος χώρος», γράφει, «πλήρωσε τα σπασμένα της βαθιάς και παρατεταμένης οικονομικής κρίσης της τελευταίας δεκαετίας. Εν μέρει δικαίως. Το ΠΑΣΟΚ – ιδίως της προ Σημίτη εποχής – συνέβαλε καθοριστικά στην εδραίωση της πεποίθησης ότι για να γίνει πλουσιότερος ένας λαός αρκεί να εκλέξει μια αρκούντως κιμπάρικη κυβέρνηση».

Δεν το γράφει ρητά, όμως δεν είναι αλήθεια πως αυτό έχει άμεση σχέση και με την καθιέρωση της υψηλής κοινωνικής ανισότητας ως μετρήσιμης σταθεράς του μεταπολιτευτικού μας βίου; Και γενικά είναι αξιοπαρατήρητο, ότι πλήν εξαιρέσεων (π.χ., Μ. Ματσαγγάνης, Τάσος Γιαννίτσης), στις συζητήσεις αυτού του υπό ανασυγκρότηση «ενδιάμεσου χώρου», το πρόβλημα της σταθερά υψηλής κοινωνικής ανισότητας στην Ελλάδα δεν φαίνεται να θεωρείται θέμα υψηλής προτεραιότητας· και σε κάθε περίπτωση δεν συσχετίζεται στενά ούτε με την οικονομική αποτυχία ούτε με τα πολιτικά ζητούμενα μιας Ελλάδας σε επανεκκίνηση.  
Ας δούμε λοιπόν πιο γενικά, παίρνοντας ως αφορμή μόνον την παρέμβαση Ματσαγγάνη, πώς συνδέεται αυτό που επισημαίνει - οι πολιτικές που βιώσαμε στο παρελθόν - με την  οικονομική αποτυχία, με τις δυσλειτουργίες της δημοκρατίας και με την καταστροφή της κοινωνικής συνοχής.

Συστημικός παρασιτισμός*, μάχες με ανεμόμυλους - oι «κερδισμένοι της Μεταπολίτευσης» οδηγούν όλοι μαζί το κάρο πιο βαθειά στη χαράδρα

Διαρκές φαινόμενο στις τελευταίες δεκαετίες στην Ελλάδα, πριν και μετά την κρίση, με κυβερνήσεις να έρχονται και να παρέρχονται, είναι το εξής: Οι σημαντικές κοινωνικές και πολιτικές διαμάχες για τη διαμόρφωση του οικονομικού και κοινωνικού περιβάλλοντος και για τη διαχείρισή του (άρα και για την απασχόληση και τη διοχέτευση της εργασίας ή για την διανομή του κοινωνικού προιόντος), εκδηλώνονται φανερά κυρίως γύρω από τους τομείς της ανα-παραγωγής της κοινωνίας, όπως είναι λόγου χάρη τα συστήματα εκπαίδευσης και υγείας. Δεύτερο, όχι λιγότερο σημαντικό πεδίο συγκρούσεων, είναι εκείνα τα συστήματα ή υποδομές, που εξυπηρετούν την παραγωγική δραστηριότητα αλλά δεν ανήκουν σε αυτά που δημιουργούν αξία ούτε διευρύνουν το (μη πλασματικό) κεφάλαιο. Τρίτο πεδίο συγκρούσεων, οι μηχανισμοί που εξασφαλίζουν - με «επικοινωνικούς» ή άλλους τρόπους - συναίνεση της κοινωνίας στο επικρατούν μοντέλο οργάνωσης και παραγωγής. Με άλλα λόγια, όλα αυτά που διαμορφώνουν τη συναίνεση στο κοινωνικό Συμβόλαιο του «ιδιόμορφου» ελληνικού μεταπολεμικού καπιταλισμού. 

Αντίθετα, ελάχιστες διαμάχες – άρα και ελάχιστο ενδιαφέρον ή δυνατότητα παρέμβασης των δρώντων παραγόντων – γίνονται άμεσα εμφανείς στους τομείς της ίδιας της (πραγματικής) παραγωγικής δραστηριότητας και ακόμη λιγότερες εκδηλώνονται γύρω από τις δραστηριότητες παραγωγής διεθνώς εμπορεύσιμων προϊόντων και και υπηρεσιών.

Το σύστημα υγείας και τα νοσοκομεία, το σύστημα εκπαίδευσης (δημόσιας ή ιδιωτικής), η δραστηριότητα των «εθνικών εργολάβων» (κυρίως στα δημόσια έργα οδικής φύσης), γενικά το πεδίο δράσης των προμηθευτών του δημοσίου, ακόμη και η προμήθεια οπλικών συστημάτων, ήταν και είναι είναι οι τομείς που μονοπωλούν το ενδιαφέρον και ορίζουν το πλαίσιο για τις διαμάχες στη δημόσια σφαίρα εδώ και πολύ καιρό, πολύ πριν τα μνημόνια, σε εποχές ανόδου ή πτώσης του ΑΕΠ. 

Ευρωσκεπτικισμός στην Ελλάδα και πολιτική νεωτερικότητα

του Γεράσιμου Μοσχονά
  

© Το Βήμα - Ευρωσκεπτικισμός και πολιτική modernity, 24/04/2016

  

Η έρευνα της Κάπα Research - «Το Βήμα» (17.4.2016) έφερε εκ νέου στο φως τη δυσπιστία προς την ΕΕ, την αποδυνάμωση του φιλοευρωπαϊκού ρεύματος αλλά και την ανάπτυξη ενός ευρωσκεπτικιστικού - και σε μεγάλο βαθμό ευθέως αντι-ΕΕ - ρεύματος στο εσωτερικό της ελληνικής κοινής γνώμης. Η δυσπιστία προς την Ευρώπη, η οποία πήρε κατακλυσμική ένταση μετά το ξέσπασμα της κρίσης χρέους, βαίνει αυξανόμενη - αυτό προκύπτει από τη σύγκριση με προηγούμενα ευρήματα της ίδιας εταιρείας αλλά και του Ευρωβαρόμετρου.

  
Ο παλαιός ευρωσκεπτικισμός

Η βαρύτητα της τάσης αυτής έχει ελάχιστα αποτιμηθεί από την ελληνική δημόσια συζήτηση. Τα σημερινά χαρακτηριστικά του ευρωσκεπτικισμού (ο όρος δεν μας ικανοποιεί, χρησιμοποιείται συμβατικά) έχουν ελάχιστη σχέση με τον ευρωσκεπτικισμό του παρελθόντος. Στη δεκαετία του 1960, εποχή σύνδεσης της Ελλάδας με τις Ευρωπαϊκές Κοινότητες, η αντι-ΕΟΚ στάση της ΕΔΑ ήταν πολύ σκληρή («γεγονός ολέθριο», «εθνική συμφορά», «Η ένταξή μας στην ΕΟΚ μπορεί να συγκριθεί με Αλωση της Πόλης, Μικρασιατική Καταστροφή, χιτλερική κατοχή»). Ωστόσο η στάση αυτή δεν άγγιξε βαθύτερα την ελληνική κοινωνία και τις ευρωπαϊκές προτιμήσεις, όσο ασαφείς και αν ήταν τότε, των ελλήνων πολιτών. Παραδόξως, το ίδιο συνέβη και στη φάση ανόδου και καθιέρωσης του ΠαΣοΚ. Η μετεωρική άνοδος του τότε σκληρά ευρωσκεπτικιστικού ΠαΣοΚ («ΕΟΚ και ΝΑΤΟ το ίδιο συνδικάτο») δεν συνοδεύθηκε από αντίστοιχου μεγέθους μετακίνηση της κοινής γνώμης σε θέσεις ευρωσκεπτικιστικές, ευρωκριτικές ή αντιευρωπαϊκές.

Λαϊκισμός ελληνικού τύπου και οι ιδέες ΠΑΣΟΚ. Πόσο παγερά αδιάφορος να μένει κανείς;

Όσο πιο πικρή η απογοήτευση, τόσο πιο παράλογη η οργή λίγων, τόσο πιο πολλή η απόσυρση όλο και πιο πολλών μακριά από κάθε τι πολιτικό. Έτσι χάνει το περιεχόμενό της η δημοκρατία.
 
Ι.  Αμερικανικοί καλοήθεις λαϊκισμοί - Τζέφερσον και Μπολιβάρ

«Εμείς, ο Λαός,...».

Είναι οι πρώτες λέξεις στο Προοίμιο του Συντάγματος των ΗΠΑ. Αυτό το «We, the People» συμπύκνωσε σε δυο λέξεις τη συγκρότηση του πολιτικού υποκειμένου της Αμερικανικής Επανάστασης. Συνόψισε πώς η πολιτική μετέτρεψε για πρώτη φορά στη χώρα αυτή τα άτομα-ιδιώτες της αστικής κοινωνίας σε σώμα πολιτών (citizenry, citoyens, Bürgerschaft), που διαβουλεύεται, αποφασίζει και γίνεται συντακτικό υποκείμενο, δηλαδή δημιουργός (θα έλεγε κανείς εκ του μηδενός) της συντεταγμένης Πολιτείας. Στις νεωτερικές κοινωνίες ο λαός δεν είναι ένα απλό κοινωνιολογικό δεδομένο, αλλά σε σημαντικές ιστορικές στιγμές «κατασκευάζεται» πολιτικά, συγκροτείται ως πολιτική οντότητα. Και κληρονομεί τα χαρακτηριστικά της πολιτικής που τον «κατασκεύασε».

Και στις ΗΠΑ, με τις οποίες αρχίσαμε, όπως και αλλού, αυτή η πολιτική κατασκευή διαμορφώνει με το πέρασμα του χρόνου συνειδήσεις - πόσο αληθείς ή ψευδείς, είναι μεγάλη συζήτηση. Αυτά καταλήγουν συχνά και σε πολιτικούς μύθους, έχουν όμως τη δύναμη να διαπλάθουν ολόκληρες ιδεολογικές παραδόσεις, χρωματισμένες με το ένα ή με το άλλο χρώμα. Στις ΗΠΑ η παράδοση της πολιτικής αυτο-οργάνωσης νομικά ίσων πολιτών ως λαού - πηγής της εξουσίας, με κυριότερο εμπνευστή τον Τόμας Τζέφερσον, έχει την ιστορία της, η οποία όπως κάθε τι πολιτικό, είναι ιστορία αντιπαλοτήτων και αντιφάσεων.
Από την αρχή, με την ανεξαρτησία, η νομική ισότητα μέσα την κοινότητα των λευκών πολιτών αποδέχονταν την κοινωνική ανισότητα ως «φυσικό» αποτέλεσμα ατομικών χαρακτηριστικών και επιλογών και ήταν βέβαια φυλετική: Απέκλειε τους αυτόχθονες Αμερικανούς και τους μαύρους. Οι πρώτοι αποστερήθηκαν από τα δικαιώματα στη δική τους γη, οι δεύτεροι παρέμειναν υπό καθεστώς δουλείας. Βέβαια, μέχρι το 1920 απέκλειε και τις γυναίκες· μια ακόμη πιο θλιβερή ιστορία, στην οποία όμως η νέα δημοκρατία των ΗΠΑ δεν ήταν το μοναδικό θλιβερό μέλος ενός άθλιου όλου.