Μάικλ Σαντέλ: Γιατί οι φιλελεύθεροι είναι ανίσχυροι απέναντι στους λαϊκιστές και στους εθνικιστές;

Η εισήγηση αυτή παρουσιάστηκε τον Απρίλιο του 2018 στο Institute for Human Sciences της Βιέννης. Βασίζεται σε υλικό από τα άρθρα του συγγραφέως “Lessons from the Populist Revolt” (Project Syndicate) και  “Populism, Liberalism, and Democracy” (Philosophy and Social Criticism). Δημοσίευση υπό μορφή άρθρου: © Populism, Trump, and the future of democracy (9.5.2018), από όπου μεταφράστηκε στα ελληνικά.  
Ο Michael Sandel, σήμερα ο πιό εκτιμώμενος από το κριτικό κοινό καθηγητής του Πανεπιστημίου του Χάρβαρντ και πιθανότατα όλων των αμερικανικών πανεπιστημίων, υποστηρίζει το εξής: Η φιλελεύθερη άποψη περί δημοκρατίας «δεν διαθέτει τα κατάλληλα [...] εργαλεία και [...] αποθέματα συναισθηματικής νοημοσύνης», και γι' αυτό αδυνατεί να κατανοήσει βαθειά κίνητρα που πυροδοτούν την «εξέγερση των λαϊκιστών», όπως είναι «η πολιτισμική αποξένωση ή και ταπείνωση που αισθάνονται πολλοί ψηφοφόροι της εργατικής τάξης και της μεσαίας τάξης». Επίσης, «αρνείται να κατανοήσει τι σημαίνει η ύβρις της αξιοκρατίας/προσοντοκρατίας των ελίτ». Συνακόλουθα, οι φιλελεύθεροι πολιτικοί αδυνατούν να αντιπαρατεθούν αποτελεσματικά στους λαϊκιστές και εθνικιστές πολιτικούς και να αντιμετωπίσουν «μια πολιτική αποτυχία ιστορικών διαστάσεων».
Ποιές οι βαθύτερες αιτίες της πολιτικής ανεπάρκειάς τους; Οι φιλελεύθεροι αποφεύγουν «να εμπλέκουν στην πολιτική επιχειρήματα που αφορούν ηθικά περιεχόμενα». Αποφεύγουν να αξιολογούν διαφορετικές απόψεις περί το εύ ζήν και αυτή η ουδετερότητα «ισοπεδώνει τα ζητήματα της σημασίας, της ταυτότητας και του σκοπού». Έτσι δημιουργούν «κενό ή φτωχό δημόσιο λόγο και κενό δημόσιου νοήματος». Και ο Σαντέλ καταλήγει ως εξής: 

«Τρεις δεκαετίες παγκοσμιοποίησης με οδηγό την αγορά και με κυριαρχία του τεχνοκρατικού φιλελευθερισμού, έχουν καταστήσει κενό περιεχομένου τον δημοκρατικό δημόσιο λόγο· έχουν αποδυναμώσει τους απλούς πολίτες και τους έχουν αποστερήσει από μέσα ελέγχου και επιρροής. Πυροδοτούν τώρα μια λαϊκιστική αντίδραση που επιχειρεί να καλύψει την γυμνή και άδεια “πλατεία” του δημόσιου λόγου με έναν αυταρχικό, εκδικητικό εθνικισμό.
Για να αναζωογονήσουμε τη δημοκρατική πολιτική, πρέπει να βρούμε τρόπους για να ενδυναμώσουμε τον δημόσιο λόγο, να τον κάνουμε πιο ρωμαλέο από ηθική άποψη, τέτοιον που να τιμά και σέβεται τον πλουραλισμό με το να εμπλέκει στη συζήτηση τις διαφωνίες ηθικής φύσης, αντί να υπεκφεύγει».

Ο αναγνώστης μπορεί επίσης να δεί τη νέα σειρά βίντεο What Money Can't Buy του Institute for New Economic Thinking, με την οποία προωθείται η δημόσια συζήτηση για τα ηθικά και πολιτικά όρια της λογικής της αγοράς.

Γ. Ρ. 

Ζούμε σε καιρούς επικίνδυνους για τη δημοκρατία. Η Ρωσία, η Τουρκία, η Ουγγαρία, η Πολωνία και άλλες χώρες που κάποτε μάς πρόσφεραν δημοκρατικές ελπίδες, τώρα, σε διαφορετικό βαθμό η καθεμιά, κατολισθαίνουν στον απολυταρχισμό. Όμως η δημοκρατία αντιμετωπίζει προβλήματα ακόμη και εκεί που ήταν πιο εύρωστη. 
Στις Ηνωμένες Πολιτείες, ο Ντόναλντ Τραμπ είναι η μεγαλύτερη απειλή για την αμερικανική συνταγματική τάξη μετά την εποχή του Ρίτσαρντ Νίξον. Παρόλα αυτά, και παρά τον θλιβερά τρικυμιώδη ενάμισυ χρόνο προεδρίας του Τραμπ, η αντιπολίτευση δεν έχει βρει ακόμη τη φωνή της. 

Εύλογη φαίνεται η σκέψη ότι τα εμπρηστικά tweets του Tραμπ, η απρόβλεπτη και ασταθής συμπεριφορά του και η διαρκής παραβίαση των δημοκρατικών κανόνων, προσφέρουν στην αντιπολίτευση έναν εύκολο στόχο. Όμως αυτή δεν καταφέρνει να τον πετύχει. Η αγανάκτηση που προκαλεί ο Τραμπ δεν ενεργοποιεί· αντίθετα, παραλύει εκείνους που αποσκοπούν σε μια πολιτική αντίστασης. 
Υπάρχουν δύο λόγοι για την παράλυση της αντιπολίτευσης. Ο ένας είναι η έρευνα του εισαγγελέα Ρόμπερτ Μούλερ (Robert Mueller), ειδικού συμβούλου του Υπουργείου Δικαιοσύνης των ΗΠΑ, για την πιθανή συμπαιγνία με τη Ρωσία στην προεκλογική εκστρατεία του Tραμπ. Οι Δημοκρατικοί ελπίζουν ότι τα ευρήματα του Μούλερ θα καταλήξουν σε παραπομπή του Τραμπ στη δικαιοσύνη· αυτός ο ευσεβής πόθος τούς αποτρέπει από το να θέσουν στον εαυτό τους τις δύσκολες ερωτήσεις για το τί έφταιξε και οι ψηφοφόροι τους απορρίπτουν τόσο σε ομοσπονδιακό, όσο και σε πολιτειακό επίπεδο.
Μια δεύτερη γενεσιουργός αιτία παράλυσης βρίσκεται στο ίδιο το χάος που δημιουργεί ο Τραμπ. Το ασταμάτητο ρεύμα των προκλητικών ενεργειών του ασκεί αποπροσανατολιστική επίδραση στους επικριτές του, που προσπαθούν να κάνουν διακρίσεις ανάμεσα στις πιο ουσιαστικές  επιθέσεις του εναντίον της δημοκρατίας και στους πρόσκαιρους παραπλανητικούς ελιγμούς του. 
Ο Ιταλός συγγραφέας Ίταλο Καλβίνο έγραψε κάποτε: «Πέρασα τα πρώτα είκοσι χρόνια της ζωής βλέποντας διαρκώς μπροστά μου το πρόσωπο του Μουσολίνι».
Ο Τραμπ είναι και αυτός πάντα μπροστά μας· το καταφέρνει αυτό αφενός με τα tweets του και αφετέρου με την ακόρεστη όρεξη των τηλεοπτικών δελτίων ειδήσεων να παρουσιάζουν λεπτομερώς την κάθε εξωφρενική φαρσοκωμωδία που στήνει.

Fritz Lang: Metropolis (1927)

Μάικλ Σαντέλ: Ευρωπαίοι, ξυπνήστε από το «Αμερικανικό Όνειρο»

© Kultura Liberalna - Pobudka z amerykańskiego snu - Ο Michael Sandel μιλάει στον Łukasz Pawłowski, τεύχος 284  (24/2014),17.6.2014

  
Ο Michael Sandel είναι σήμερα ο πιό δημοφιλής καθηγητής του Πανεπιστημίου του Χάρβαρντ και πιθανότατα όλων των αμερικανικών πανεπιστημίων. Τα αμφιθέατρα όπου διδάσκει πολιτική φιλοσοφία είναι πάντα κατάμεστα. Η σειρά μαθημάτων του «Περί Δικαιοσύνης» είναι η πρώτη σειρά παραδόσεων του Χάρβαρντ που υπάρχει δωρεάν στο διαδίκτυο (youtube) και στην τηλεόραση. Την έχουν παρακολουθήσει δεκάδες εκατομμυρίων ανθρώπων σε όλο των κόσμο, περιλαμβανομένης της Κίνας, όπου ο Σαντέλ χαρακτηρίστηκε ως «η πιο επιδραστική αλλοδαπή προσωπικότητα της χρονιάς» (2011, China Newsweek).
Ο M. Σαντέλ μιλά στον Λούκας Παβλόφσκι της σπουδαίας πολωνικής πολιτικής επιθεώρησης Kultura Liberalna για τις δυσοίωνες επιπτώσεις μιας ελεύθερης αγοράς χωρίς περιοριστικούς φραγμούς, για τις συνέπειες των αυξανόμενων κοινωνικών ανισοτήτων σε ΗΠΑ και Ευρώπη, για την σιωπηλή, αυτοκαταστροφική επανάσταση που υφίστανται εδώ και δεκαετίες οι δυτικές δημοκρατίες: Από οικονομίες της αγοράς μετατρέπονται σε κοινωνίες της αγοράς.

Γ. Ρ.

  

Łukasz Pawłowski: Στα βιβλία σας προειδοποιείτε για τους κινδύνους που προέρχονται από την ελεύθερη αγορά. Όμως. τώρα συζητάμε σε μια χώρα όπου οι άνθρωποι, πριν από 25 χρόνια, αγωνίστηκαν με πολλές θυσίες για να κερδίσουν όχι μόνον την πολιτική τους ελευθερία αλλά και την οικονομική τους ελευθερία. Χάρις στην επιτυχία αυτού του αγώνα, η Πολωνία έχει φτάσει σε επίπεδο οικονομικής ανάπτυξης στο οποίο θα ήταν αδύνατο να φτάσει με τέτοιο ταχύ ρυθμό αν είχε επιβιώσει το προηγούμενο σύστημα. Και τώρα έρχεστε εσείς εδώ από τις Ηνωμένες Πολιτείες, που θεωρούνται το πρότυπο της ελεύθερης αγοράς, για να μας προειδοποιήσετε για τα κακά αυτής της ελεύθερης αγοράς. Από τι ακριβώς θέλετε να μας προστατεύσετε; 
Michael Sandel: Αυτός είναι πολύ ενδιαφέρων τρόπος για να ξεκινήσουμε τη συζήτησή μας. Μπορώ να ρωτήσω όλους εσάς που έχετε συγκεντρωθεί εδώ, τι σηματοδοτεί η 25η επέτειος των [πρώτων πολυκομματικών] κοινοβουλευτικών εκλογών στην Πολωνία του Ιουνίου 1989: Ελεύθερη αγορά ή ελευθερία; Και είναι αυτά τα δύο πράγματα ταυτόσημα; Ή μήπως είναι μια γιορτή της δημοκρατίας ή επίκληση κάποιου είδους αλληλεγγύης; Υπάρχουν πολλοί τρόποι με τους οποίους μπορούμε να μιλήσουμε για το τί έγινε πριν από περίπου 25 χρόνια - πανηγυρίζουμε απλά και μόνον για την ελεύθερη αγορά ή για την έλευση μιας δημοκρατίας και μιας ελευθερίας που ήρθε μαζί με την ελεύθερη αγορά; Κατά μία έννοια, οι άνθρωποι που αγωνίστηκαν ενάντια στο προηγούμενο σύστημα, πιθανώς υποστήριζαν κάποιο ή κάποια από αυτά τα ιδανικά. Ένα από αυτά τα ιδανικά ήταν η οικονομική ελευθερία, και αυτό εκ πρώτης όψεως με βάζει σε δύσκολη θέση. Μόνον εκ πρώτης όψεως όμως· διότι ο στόχος μου δεν είναι να επικρίνω την ελεύθερη αγορά καθεαυτή. Θέλω μόνον να πω, ότι πρέπει να αρχίσουμε μια δημόσια συζήτηση για τα ηθικά όρια της ελεύθερης αγοράς. 

Ο Μ. Σαντέλ στο Πανεπιστήμιο Χάρβαρντ

[Η σιωπηλή επανάσταση στις δυτικές δημοκρατίες: Από οικονομίες της αγοράς γίνονται κοινωνίες της αγοράς]

Ł. P. : Γιατί πρέπει να το κάνουμε;
Michael Sandel: Εδώ και μερικές δεκαετίες, οι Ηνωμένες Πολιτείες και άλλες δυτικές χώρες έχουν υποβληθεί σε μια επανάσταση, σε μια πολύ σιωπηλή επανάσταση. Με τρόπο που δεν έγινε αντιληπτός από κανέναν, αυτο-μεταμορφωθήκαμε και από οικονομίες της αγοράς γίναμε κοινωνίες της αγοράς.

Χρήστος Γιανναράς: Eίσαι Eυρωπαίος όταν κομίζεις διαφορά. Υπάρχει «ελληνικής γεύσης» κοινοτιστική εκδοχή της δημοκρατίας, απέναντι στις φιλελεύθερες και ρεπουμπλικανικές εκδοχές;

© Καθημερινή - Χρήστος Γιανναράς: Eίσαι Eυρωπαίος όταν κομίζεις διαφορά, 28.8.2016
 

Ο Χρήστος Γιανναράς ανήκει στους ελάχιστους Έλληνες ακαδημαϊκούς και σχολιαστές των πολιτικών δρώμενων, οι οποίοι πολύ νωρίς, σχεδόν σε ανύποπτο χρόνο (και καθένας με το δικό του τρόπο, συνήθως όχι μέσω συστηματικής ανάλυσης), διέκριναν τα όλο και πιο έντονα δυσαρμονικά στοιχεία στην ελληνική («ελλαδική» την αποκαλεί ο Χ. Γ.) κοινωνία και στο κομματικό σύστημα, και συνακόλουθα πρόβλεψαν την πορεία προς ένα κράτος αποτυχημένο στη διάσταση του χρόνου.

Η επιφυλλίδα αυτή είναι από τις καλύτερες του Χ. Γιανναρά. Όπως συνηθίζει ο συγγραφέας, δεν περιλαμβάνει στοιχεία προγραμματικής πολιτικής (δηλαδή συγκεκριμένες πολιτικές θέσεις). Περιορίζεται στα «ιδεολογικά». Έστω και έτσι, μοιάζει με γρήγορα σχεδιασμένο αλλά ζωντανό σκίτσο μιας κοινοτιστικής (communitarian) εκδοχής της δημοκρατίας με «ελληνική γεύση», ως εναλλακτική πρόταση απέναντι στις φιλελεύθερες και ρεπουμπλικανικές εκδοχές της δημοκρατίας.
Τα κοινοτιστικά ρεύματα (Communitarianisms) και τα αντίστοιχα μοντέλα δημοκρατίας αλλού αντιπροσωπεύονται από σημαντικούς σύγχρονους θεωρητικούς (π.χ. από τους Amitai Etzioni, Alasdair MacIntyre, Michael Sandel, Michael Walzer στις ΗΠΑ - εν μέρει και από την Seyla Benhabib, από τον Charles Taylor στον Καναδά, από τον Shlomo Avineri στο Ισραήλ κ.ά). Η όλη κριτική του Χ. Γιανναρά στην νεοελληνική ιδεολογία και στον ελλαδικό τρόπο του πολιτεύεσθαι  αφήνει ενδείξεις ότι είναι ο πλησιέστερος στο ρεύμα αυτό σημερινός Έλληνας διανοητής. Βέβαια, στο βαθμό που ο Χ. Γ. προσεγγίζει την κοινοτιστική αντίληψη περί δημοκρατίας, το κάνει με τον δικό του τρόπο: Με τον ιδιαίτερο, τον προσωπικό τρόπο του, του δικού του ύφους και της έντονης ιδιοσυγκρασίας, και εντός των ιστορικά διαμορφωμένων ιδεολογικών ρευμάτων της νεότερης Ελλάδας και της ορθόδοξης χριστιανικής κοσμοαντίληψης και παράδοσης.
Ο θεωρητικός αντίλογος στα κοινοτιστικά ρεύματα (και ευρύτερα, στα λεγόμενα νεο-αριστοτελικά) είναι ισχυρός και πολλαπλός. Ενδεικτικά, η καταλυτική και εξαιρετικά ενδιαφέρουσα αντίκρουση από τον John Rawls, ο οποίος, αντί των αξιών της επιμέρους κοινότητας, προβάλλει τις δημοκρατικές αξίες καθολικής ισχύος και εμμένει σταθερά στην Διαφωτιστική παράδοση του Καντ και μεταγενέστερων. Ωστόσο, ένας διάλογος ανάμεσα σ' αυτές τις διαφορετικές απόψεις περί μοντέλων δημοκρατίας μπορεί να είναι εποικοδομητικός και σίγουρα λείπει από την εγχώρια θεωρητική συζήτηση.

Ως προς την ιστορική πορεία ανάλογων ιδεών στον συγκεκριμένο, ελλαδικό «κοινοτικό τόπο» (αλλά και στον περίγυρό του, βαλκανικό και μεσογειακό), πρέπει να αναφερθεί εδώ η κοινοτιστική συμβολή του Κωνσταντίνου Δ. Καραβίδα - συμβολή μιας άλλης εποχής σε μιαν άλλη Ελλάδα, με πολύ διαφορετική κοινωνία από την τωρινή. Ο λόγος του Χ. Γιανναρά περί «ελληνοκεντρικού εκσυγχρονισμού» μοιάζει να έχει συνάφεια με το σώμα ιδεών του Κ. Δ. Καραβίδα· ωστόσο εκείνος, παρά την λαïκίστικη και στενά αγροτιστική οπτική του γωνία, δεν είχε ελληνοκεντρική ιδεολογία. Επίσης, πιο γενικά, ο Καραβίδας ήταν κατά κάποιο τρόπο ένας «ιστορικο-υλιστής» με την ευρεία έννοια, ενώ ο Χ. Γ. ανθίσταται σθεναρά στις επιταγές του «κόσμου της ύλης». Για τον τελευταίο, ο «ιστορικός υλισμός» είναι οι (κατά την γνώμη του) δίδυμες ιδέες και τρόποι σκέψης του φιλελευθερισμού και του σοσιαλισμού. Στην κριτική που του έχει ασκηθεί, ξεχωρίζει ο αντίλογος του Κοσμά Ψυχοπαίδη, κατά τη γνώμη του οποίου, στη θεωρητική σκέψη του Χ. Γιανναρά, όπως επίσης του Παναγιώτη Κονδύλη και του Κορνήλιου Καστοριάδη, υπάρχει έντονο το ανορθολογικό στοιχείο.

Ούτως ή άλλως, το ερώτημα άν η «οξεία όραση» του Χ. Γιανναρά, με την οποία διέκρινε από απόσταση χρόνου την επερχόμενη ελλαδική αποτυχία, σχετίζεται και με το κοινοτιστικό πρίσμα, μέσω του οποίου βλέπει την Ελλάδα, την κοινωνία της και την πολιτική της, είναι και θα μείνει προφανώς αναπάντητο. Είναι όμως ένα ενδιαφέρον θέμα συζήτησης στα πεδία της πολιτικής επιστήμης, της κοινωνιολογίας και της φιλοσοφίας.

Γ. Ρ.

 

Ε​​φτά χρόνια τώρα, το πολίτευμα στη χώρα μας είναι παντομίμα δημοκρατίας: Γίνονται εκλογές, αλλά ο Eλληνας ψηφοφόρος δεν έχει καμιά πολιτική επιλογή. Tου επιβάλλεται να περιοριστεί σε διαχειριστικές προτιμήσεις.

H πολιτική που ασκείται είναι δεδομένη, την καθορίζουν τα ψηφισμένα από τη Bουλή «μνημόνια». Tο περυσινό δημοψήφισμα (καλοκαίρι 2015), εξαιρετικά «θολό» πολιτικά, έδειξε ωστόσο ότι η πολιτική που ασκείται είναι δεδομένη, δεν μπορεί να την αλλάξει ούτε μια πλειοψηφία 62% των ψηφοφόρων. H χώρα έχει χρεοκοπήσει, δεν γίνεται να διαθέτει την πολυτέλεια πολιτικών επιλογών. Πρέπει να αρκεστεί στην παντομίμα. Σε προτιμήσεις διαχείρισης.