Πανδημία και βιωσιμότητα - Η εμμονή του ελληνικού κομματικού συστήματος στο αποτυχημένο οικονομικό μοντέλο

Το προηγούμενο άρθρο «Μετά την πανδημία - Στρατηγικές εξόδου με βιωσιμότητα» γράφτηκε από δύο Γερμανούς οικονομολόγους (Mάγια Γκέπελ και Άχιμ Τρούγκερ) και ασκούσε κριτική εναντίον πολιτικών αποφάσεων που λαμβάνονται στη χώρα τους, αλλά θα ήταν καλό να είχε και παραλήπτες Έλληνες που σκέπτονται πολιτικά. Διότι και εδώ, για την αντιμετώπιση των οικονομικών επιπτώσεων της πανδημίας, τόσο τα διαφαινόμενα μέτρα της κυβέρνησης όσο και η σχετική συζήτηση ή αντίλογος (από την αντιπολίτευση και στον Τύπο), συγκλίνουν όλα σε πολύ περπατημένους δρόμους: Πώς να προστατευτεί, για μια ακόμη φορά, το μεταπολεμικό ελληνικό μοντέλο οικονομίας και η βάση του, συνοπτικά η εμμονή στις τρείς “δικές μας βιομηχανίες” - τουρισμός, ναυτιλία, ακίνητα. Οι οποίες, στη γλώσσα των ημερών, μεταφράζονται κυρίως ως τουριστικά καταλύματα σε αιγιαλούς, ως ναυτιλιακή μονοκαλλιέργεια ελληνόκτητων δεξαμενοπλοίων και άλλων πλοίων μεταφοράς υδρογονανθράκων, και τέλος ως καταφυγή στoυς από μηχανής θεούς του Airbnb (αλλά αυτοί, πιθανώς θα είναι αλήστου μνήμης θεοί - τώρα είναι σε κώμα, λόγω κορωνοϊού).

Ακόμη και το λεγόμενο νομοσχέδιο για τον Εκσυγχρονισμό Της Περιβαλλοντικής Νομοθεσίας - πολύ αμφίβολης συνταγματικότητας και ακόμη πιο αμφίβολης ορθολογικότητας - επιβεβαίωσε τη στιγμή τούτη την πικρή διαπίστωση ότι τα πιο αγύριστα κεφάλια του αποτυχημένου κομματικού μας συστήματος μυαλό δεν βάζουν.

Από την άλλη πλευρά, όσον αφορά το επιχείρημα περί της (όντως αναγκαίας) προστασίας των πολλών μικρών ελληνικών επιχειρήσεων, αυτό μόνον ως πρόσχημα χρησιμοποιείται. Διότι οι δραστηριότητες των μικρών επιχειρήσεων ποικίλλουν πολύ, η βιωσιμότητα τους ακόμη πιο πολύ· και κυρίως, διότι πολλές, βιώσιμες και πολύ σημαντικές για μια λειτουργική οικονομία σήμερα και αύριο, δεν προστατεύονται. 

Εμμένοντας σε τέτοιες προτεραιότητες, ο εγχώριος πολιτικός διάλογος αποφεύγει εντελώς να συζητήσει για τη βιωσιμότητα του ελληνικού οικονομικού μοντέλου, για το πόσο τρωτό αποδεικνύεται για πολλοστή φορά, με αφορμή την πανδημία. Καμιά συζήτηση για κριτήρια αειφορίας ή ανθεκτικότητας ή για καινοτομία στην ελληνική οικονομία και στο επιχειρείν. Καμιά συζήτηση ειδικά για τους κρίσιμους τομείς της οικονομίας που εξασφαλίζουν τον καθημερινό εφοδιασμό μας με είδη πρώτης ανάγκης, από τα τρόφιμα μέχρι τα ιατρικά εφόδια. Καμιά συζήτηση για υπαρκτές προοπτικές ενός καλύτερου μέλλοντος για την ελληνική οικονομία ή για προϋποθέσεις και δυνάμεις που μπορούν να το στηρίξουν. Και πρώτα-πρώτα, για τις δυνάμεις και ικανότητες των Ελλήνων εργαζομένων και για το πώς αμείβεται η εργασία που προσφέρουν.

Φτηνή εργασία, φτηνιάρικη επιχειρηματικότητα (από την εφημερίδα © Τα Νέα - δεν είναι μετά τα μνημόνια, αλλά του 2005: Ίδια πραγματικότητα τότε και το 2012, ίδια και τώρα)

Ατζέμογλου & Ρόμπινσον: Αλληλοτροφοδοτούμενες πτυχές της ανισότητας - οικονομική, πολιτική, ανισότητα προσφερόμενων ευκαιριών

© Huffington Post - Daron Acemoglu , James A. Robinson: The Problem With U.S. Inequality, 1.5.2012

  

Στο άρθρο αυτό, δημοσιευμένο στο Huffington Post το 2012, οι Ατζέμογλου και Ρόμπινσον έγραφαν για τις μεσο- και μακροπρόθεσμες ευρείες επιπτώσεις της κοινωνικής ανισότητας στις ΗΠΑ, η οποία ξέφυγε από κάθε όριο σταδιακά μετά το 1980. 

Μια διαδεδομένη άποψη εικάζει ότι η θέση των Ατζέμογλου και Ρόμπινσον για τα αίτια της παρακμής των εθνών (βλ. το περίφημο βιβλίο τους Γιατί Αποτυγχάνουν τα Έθνη), δεν αντλεί τα επιχειρήματά της - εκτός των άλλων - και από το μετρήσιμο μέγεθος της οικονομικής ανισότητας, αλλά αποκλειστικά και μόνον από την τυπική μορφολογία των θεσμών και νοοτροπιών, από το άν αυτή προωθεί την ισοτιμία στις προσφερόμενες ευκαιρίες και τη συμπερίληψη ή, αντίθετα, τον αποκλεισμό και την ανισότητα μεταξύ των πολιτών. Η άποψη αυτή υποβάλλει - δολίως ή «αφελώς» - ότι συμπεριληπτικοί θεσμοί, ισότητα στις ευκαιρίες, καλά εκπαιδευτικά συστήματα, διαγενεακή δικαιοσύνη και τελικά βιώσιμες ζωντανές οικονομίες και κοινωνίες, μπορούν, υπό όρους, να υπάρχουν (ή σταδιακά να κατακτώνται) ακόμη και υπό αυξανόμενη ή πολύ έντονη οικονομική ανισότητα. Ωστόσο, οι δύο ερευνητές το αρνούνται: Στην πραγματική λειτουργία των κοινωνικών και πολιτικών συστημάτων, η οικονομική ανισότητα, η ανισότητα στις ευκαιρίες που προσφέρονται σε μια οργανωμένη κοινωνία και η πολιτική ανισότητα συνδέονται στενά μεταξύ τους και αλληλοτροφοδοτούνται· δημιουργούν έναν φαύλο κύκλο, με τελική κατάληξη την παρακμή της κοινωνίας. Είναι σαν τις όψεις ενός και του αυτού νομίσματος· αυτά τα τρία επίπεδα ανισότητας εμφανίζονται και αναπτύσσονται μαζί. Εύλογο είναι το συμπέρασμα ότι μόνον μαζί μπορούν να καταπολεμηθούν.

Οι Ατζέμογλου και Ρόμπινσον δεν εχθρεύονται την οικονομία της αγοράς· υποστηρίζουν αγορές που λειτουργούν εύρυθμα, και (συνακόλουθα!) θεωρούν απαραίτητη την διαρκή και αποτελεσματική ρύθμισή τους από τα δημόσια θεσμικά όργανα της δημοκρατικής πολιτικής. Στο άρθρο αυτό, στηριζόμενοι σε επιβεβαιωμένα εμπειρικά δεδομένα (π.χ. του Thomas Piketty) συνόψιζαν την απαισιοδοξία τους για τις προοπτικές των ΗΠΑ. «Ίσως είμαστε ήδη στη μέση του φαύλου κύκλου», έγραφαν ήδη το 2012. Πέντε χρόνια μετά, η ανάλυσή τους μοιάζει να επαληθεύεται με τρόπο δυσάρεστα προφητικό από τα πολυπεπίπεδα αδιέξοδα που οδήγησαν στον Τραμπισμό. Όμως, από μια ματιά στο Διάγραμμα 2 στο τέλος του άρθρου, ιδίως στους σύνθετους δείκτες (συντελεστής Gini) ευρωπαϊκών χωρών οι οποίες ως προς τη δομή των κοινωνικών ανισοτήτων έχουν ποσοστικές αναλογίες (όχι ομοιότητα) με τις ΗΠΑ, συνάγεται ότι τα επιχειρήματά τους μπορεί να ισχύουν ανάλογα και γι' αυτές.

Συμπέρασμα: Πολλοί εδώ στην Ελλάδα, παρακινούμενοι από αχαλίνωτη και τελικά (αυτο)καταστροφική ταξική ιδιοτέλεια, από διαγενεακή ανευθυνότητα ή από εμμονή σε θεωρίες που γκρέμισε η πραγματικότητα, παραβλέπουν το αλληλένδετο των διαφορετικών επιπέδων κοινωνικής και πολιτικής δυσλειτουργίας και αποφεύγουν να δουν πώς οι αλληλοτροφοδοτήσεις τους σε φαύλο κύκλο συνυφαίνονται αξεχώριστα και κρίσιμα με τα υψηλά, διαρκή επίπεδα οικονομικής και κοινωνικής ανισότητας. Αυτοί, θα ήταν πιο σοφό να ξανασκεφτούν πιο σοβαρά για τα αδιέξοδα της χώρας, τα οικονομικά και κοινωνικά. Και για τα δικά τους πολιτικά. 

  Γ. Ρ.

 

[Το 2011-2012], το κίνημα Occupy Wall Street έφερε την αυξανόμενη ανισότητα στις Η.Π.Α. στα πρωτοσέλιδα του Τύπου, δηλαδή εκεί όπου πρέπει να βρίσκεται. Τώρα, σχεδόν το ένα τέταρτο (25 %) του συνολικού εθνικού εισοδήματος των ΗΠΑ καταλήγει στο πλουσιότερο 1 % του πληθυσμού· πριν από 40 χρόνια το ποσοστό αυτό ήταν μόλις λίγο πάνω από το 10 % [βλ. διάγραμμα]. Άλλες χώρες, κυρίως η Βρετανία, βλέπουν επίσης την ανισότητα να αυξάνει, όμως καμία χώρα δεν μπορεί να ανταγωνιστεί τις Η.Π.Α. στην άνοδο της ανισότητας. Άραγε, είναι αθέμιτο και άδικο, τόσο λίγοι να γίνονται τόσο πολύ πιο πλούσιοι από τους υπόλοιπους;

Διάγραμμα 1: Στοιχεία από Anthony Atkinson, Thomas Piketty, Emmanuel Saez → pdf ←

Αμπελοχώραφα στον κομματικό χάρτη αντί προγραμματικής πολιτικής. Η συζήτηση στον «ενδιάμεσο χώρο» και η εποχή Σημίτη

Στις συζητήσεις για την ανασυγκρότηση του πολιτικού χώρου που ορίζεται άλλες φορές ως της «κεντροαριστεράς», άλλες φορές ως «ενδιάμεσος» ή κεντρώος και πιο σπάνια - αλλά σύμφωνα με την τυπική ορολογία της λοιπής Ευρώπης - ως σοσιαλδημοκρατικός, μια από τις ενδιαφέρουσες παρεμβάσεις ήταν το κριτικό-υποστηρικτικό άρθρο του Μάνου Ματσαγγάνη υπό τον τίτλο Το Τέλος της Αρχής στην εφημερίδα Τα Νέα (16.9.2017)· με αυτό το γραπτό, ο Μ. Μ. δηλώνει το ενδιαφέρον του και αυτοτοποθετείται πολιτικά στον χώρο αυτό. Είναι ενδιαφέρουσα, εκτός των άλλων, διότι ο Ματσαγγάνης είναι αυτά τα χρόνια ένας από τους λίγους που επισημαίνουν διαρκώς και επίμονα στον δημόσιο διάλογο το πρόβλημα της υψηλής κοινωνικής ανισότητας στην Ελλάδα. Μάλιστα, το τεκμηρίωσε με την ερευνητική του δραστηριότητα ως οικονομολόγος και επισήμανε τη διαχρονικότητά του: Τόσο στη μακροχρόνια περίοδο της διαρκούς και έντονης ανόδου του ονομαστικού ΑΕΠ όσο και στην επόμενη φάση της απότομης πτώσης. Αντίθετα με πιο διαδεδομένες απόψεις, το έβλεπε ως μια ελληνική σταθερά «πριν και μετά τα μνημόνια», όπως θα έλεγε κανείς στην τετριμμένη πολιτική καθομιλουμένη. Ωστόσο, στο επίκεντρο αυτής της κριτικής-υποστηρικτικής παρέμβασης του θέτει κυρίως το ζήτημα των ευθυνών: 

«Ο ενδιάμεσος χώρος», γράφει, «πλήρωσε τα σπασμένα της βαθιάς και παρατεταμένης οικονομικής κρίσης της τελευταίας δεκαετίας. Εν μέρει δικαίως. Το ΠΑΣΟΚ – ιδίως της προ Σημίτη εποχής – συνέβαλε καθοριστικά στην εδραίωση της πεποίθησης ότι για να γίνει πλουσιότερος ένας λαός αρκεί να εκλέξει μια αρκούντως κιμπάρικη κυβέρνηση».

Δεν το γράφει ρητά, όμως δεν είναι αλήθεια πως αυτό έχει άμεση σχέση και με την καθιέρωση της υψηλής κοινωνικής ανισότητας ως μετρήσιμης σταθεράς του μεταπολιτευτικού μας βίου; Και γενικά είναι αξιοπαρατήρητο, ότι πλήν εξαιρέσεων (π.χ., Μ. Ματσαγγάνης, Τάσος Γιαννίτσης), στις συζητήσεις αυτού του υπό ανασυγκρότηση «ενδιάμεσου χώρου», το πρόβλημα της σταθερά υψηλής κοινωνικής ανισότητας στην Ελλάδα δεν φαίνεται να θεωρείται θέμα υψηλής προτεραιότητας· και σε κάθε περίπτωση δεν συσχετίζεται στενά ούτε με την οικονομική αποτυχία ούτε με τα πολιτικά ζητούμενα μιας Ελλάδας σε επανεκκίνηση.  
Ας δούμε λοιπόν πιο γενικά, παίρνοντας ως αφορμή μόνον την παρέμβαση Ματσαγγάνη, πώς συνδέεται αυτό που επισημαίνει - οι πολιτικές που βιώσαμε στο παρελθόν - με την  οικονομική αποτυχία, με τις δυσλειτουργίες της δημοκρατίας και με την καταστροφή της κοινωνικής συνοχής.