Και πάλι για καμένες αυταπάτες, αναλήθειες και κυνισμούς - Μικρά σημειώματα περί πολιτικής ηθικής

1. Ατομική ιδιοκτησία και ιδιωτική ιδιοκτησία δεν είναι το ίδιο πράγμα.
Συχνά, η απαλλοτρίωση, η πώληση ή καταστροφή της πρώτης είναι απαραίτητη προϋπόθεση για την ανάπτυξη της δεύτερης. Αυτό δεν συνέβη μόνον στην Βρετανία του 18ο αιώνα με τις «περιφράξεις» και τους σχετικούς νόμους, που αφαίρεσαν την καλλιεργήσιμη ατομική γη των αγροτών και μετέτρεψαν τις γαίες της οικογενειακής γεωργίας σε μεγάλες ιδιωτικές εκμεταλλεύσεις και τους ίδιους τους αγρότες σε βιομηχανικούς εργάτες, σε άνεργους ή σε επαίτες.
Αυτή είναι και η ιστορία της γης και των χρήσεών της στο μαρτυρικό Μάτι: Ήταν κάποτε οικογενειακή γεωργική γη, χωράφια, αμπέλια και λαχανόκηποι, δηλαδή ατομική ιδιοκτησία, κυρίως Χαλανδριωτών (υπό το όνομα «Χαλανδριώτικα»). Ακολούθως, στον Μεσοπόλεμο και κυρίως μετά τον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο, τα χωράφια, τα αμπέλια και οι λαχανόκηποι έγιναν «αγροτεμάχια», σιγά-σιγά εγκαταλείφθηκε η γεωργική χρήση τους καθώς πεθαίνανε οι γέροι καλλιεργητές της και στη συνέχεια πωλήθηκαν ως οικόπεδα. Άλλαξαν χέρια, άλλαξε και η χρήση της γης. Έφυγε από τα χέρια των καλλιεργητών της και των απογόνων τους· αρχικά στη νέα κατάσταση, η γη πέρασε σε χέρια μεσαζόντων προς «αξιοποίηση», δηλαδή περαιτέρω τεμαχισμούς, συνενώσεις και μεταπώληση ή και απευθείας σε χέρια ανθρώπων που ήθελαν εκεί τη δεύτερη-εξοχική κατοικία τους, πράγμα που ήταν και η τελική της μοίρα. Έτσι, ένα μέρος της ξαναέγινε ατομική ιδιοκτησία, αλλά με άλλο τρόπο χρήσης και «συμβίωνε» πια με άλλους χρήστες-οικιστές, για άλλο σκοπό, αλλού υπό «νόμιμο», αλλού υπό «αυθαίρετο» καθεστώς. Όμως, το αγαθό που προστατεύεται στον πραγματικό νομικό πολιτισμό μας είναι αυτή η «συμβίωση» τόπου και χρήστη;  
Δεν είναι. Προστατεύεται η νομική μορφή της ιδιωτικής ιδιοκτησίας, όχι ο ιδιαίτερος, κάθε φορά συγκεκριμένος τρόπος που την ασκούν τα συγκεκριμένα άτομα-ιδιοκτήτες. Προχθές σπίτια - μικροί παράδεισοι των παιδικών χρόνων κάποιων ανθρώπων, χθες ίσως διαθέσιμα στο Airbnb, σήμερα, μετά την φρίκη, καμένα οικόπεδα που μυρίζουν καμένο ανθρώπινο κρέας και σύντομα θα πωληθούν ποιός ξέρει σε ποιούς. Αυτή η αφηρημένη κοινή ιδιότητα που αντιπροσωπεύει όλα αυτά, αλλά δεν είναι τίποτε από αυτά, είναι η ιδιωτική ιδιοκτησία· αυτό προστατεύεται και το εγγυάται ο νόμος.

Μάτι, Αττική: Αεροφωτογραφίες του 1949 (αριστερά) και του 2008    © Εθνικό Κτηματολόγιο

Φωτιές, πλημμύρες, ολική συστημική αποτυχία, θεσμοί - Η περίπτωση του Τεχνικού Επιμελητηρίου της Ελλάδας

Όταν έρχεται στιγμή που τα συμβαίνοντα ξεπερνούν κατά πολύ τα όρια του υποφερτού, όταν «πονάει» το μυαλό τη στιγμή που σκέφτεται, πώς επιμερίζονται τα λάθη, οι δυσλειτουργίες, οι ευθύνες; Φταίνε πιο πολύ οι πολιτικοί ή οι πολίτες; Πόσο φταίνε οι Υπηρεσίες και η Δημόσια Διοίκηση; Οι προϊστάμενοι και οι ηγεσίες τους; Όλο το προσωπικό τους; Οι Υπουργοί; Ο Πρωθυπουργός; Οι πολίτες; Και ποιοί πολίτες; «Μαζί» σφάλλαμε; Και ποιό το υποκείμενο του ρήματος; 
Μια κοινωνία, μια χώρα και το κράτος της είναι πολύπλοκο σύνολο. Ιεραρχημένο σύνολο πραγμάτων και σχέσεων. Έχει πολλά κεφάλια, πολύ περισσότερα πόδια, χέρια, στομάχια και ουρές, έχει και «έναν εγκέφαλο πολύπλοκα διακλαδωμένο προς όλες τις κατευθύνσεις» (Χανς Μάγκνους Έντσενσμπέργκερ, «Η κοινωνία δεν είναι κοπάδι προβάτων», Der Spiegel 1987). Εκτός από άτομα, κυβερνώμενους και κυβερνήτες, δημόσιους λειτουργούς και ιδιώτες, έχει επίσης θεσμούς διαφόρων επιπέδων· με διαφορετικούς ρόλους, με διαφορετικές ικανότητες και με διαφορετικές προσδοκώμενες λειτουργίες και αρετές. 

*

Λόγου χάρη το Τεχνικό Επιμελητήριο Ελλάδας. Άς γίνει, ως ενδεικτικό παράδειγμα, λόγος για αυτόν τον θεσμό, τον λίγο ή πολύ σχετικό με τα συμβαίνοντα, από την οπτική γωνία ενός αρχιτέκτονα μηχανικού μέλους του. Που τον βίωσε ως θεσμό και προσπάθησε κάποτε - ματαίως - μέσα στα πλαίσιά του για κάτι καλύτερο· αποφεύγοντας τις αιρετές θέσεις ή τους ρόλους «συνδικαλιστή», επειδή είχε διακρίνει εξαρχής το δομικό του ελάττωμα ως θεσμού, αλλά από θέσεις επιστημονικού συμβούλου, για χρονικά διαστήματα όχι μικρά. 

Το ΤΕΕ, ένα Νομικό Πρόσωπο Δημοσίου Δικαίου, απέτυχε στον ρόλο του ως θεσμού, δηλαδή συλλογικού επιστημονικού οργάνου όλων των ειδικοτήτων διπλωματούχων μηχανικών αποφοίτων ΑΕΙ. Ανάμεσα στους βασικούς λόγους της αποτυχίας είναι και ο εξής: Αντί να λειτουργήσει ως αυτό που έπρεπε να είναι, δηλαδή ως επιστημονικός φορέας των μηχανικών και ως θεσμικός επιστημονικός σύμβουλος του κράτους, κατανάλωνε διαρκώς τις δυνάμεις του σε πράγματα που δεν είναι «της φύσεως του». Π.χ. στις τυπικές επιμελητηριακές λογικές, της προστασίας και διεύρυνσης των κεκτημένων, όπως είναι φυσικό για τα κοινά, μη επιστημονικά Επαγγελματικά Επιμελητήρια, ή και σε συνήθη συνδικαλισμό, συχνότατα συντεχνιακό, και μάλιστα συντεχνιακό με έναν ειδικό τρόπο.