Βασίλειος, ο Άγιος των φτωχών, των αδυνάτων

Σύμφωνα με την τοπική παράδοση της Καππαδοκίας, στα χρόνια που ο Μέγας Βασίλειος ήταν επίσκοπος της Καισάρειας (370-379), ήρθε με τους στρατιώτες του να την καταλάβει ένας τοπικός άπληστος άρχοντας ή στρατιωτικός διοικητής, έχοντας πρόθεση να τη λεηλατήσει. Τότε ο Βασίλειος ζήτησε από τις πλούσιες οικογένειες της πόλης να του φέρουν πολύτιμα κοσμήματα και χρυσά φλουριά, και από τις πιο φτωχές ό,τι νομίσματα αξίας είχαν και μπορούσαν να δώσουν, προκειμένου να τα παραδώσει ως «λύτρα» στον επιδρομέα πλιατσικολόγο.

Πράγματι συγκεντρώθηκαν πολλά πολύτιμα και ο Βασίλειος τα πρόσφερε στον άρχοντα και απάλλαξε την πόλη από την επικείμενη καταστροφή. Κατά μια εκδοχή της παράδοσης, ο Άγιος γνωρίζοντας το πάθος του άπληστου άρχοντα για τα τυχερά παιχνίδια, τον δέσμευσε προηγουμένως στο εξής στοίχημα: Άν ο Βασίλειος νικούσε στον αγώνα της χαρτοπαιξίας, ο άρχοντας θα έδινε πίσω τα χρυσά, άν έχανε, ο άρχοντας θα έπαιρνε επιπλέον τα πολύτιμα της εκκλησίας και το κάστρο της πόλης. Ο Βασίλειος κέρδισε και πήρε πίσω τα χρυσά. 

Μέγας Βασίλειος. Καθεδρικός Αγ. Σοφίας, Οχρίδα

Ωμός (μεσο)αστισμός - Ο ταξικός αγώνας εκ των άνω

του Βίλχελμ Χαϊτμάγιερ

© Die Zeit (No 39/2011) - Wilhelm Heitmeyer: Verteilungsdebatte: Rohe Bürgerlichkeit - Zur Verteilungsdebatte. Von Abstiegsangst getrieben zetteln Bessergestellte einen Klassenkampf von oben an, 22.9.2011

 

Αντί κατά προτεραιότητα να αλλάξει τις προϋποθέσεις παροχής επιδόματος ανεργίας από τον ΟΑΕΔ και αντί να αυξήσει τις πιο επείγουσες και αναγκαίες δημόσιες επενδύσεις (εκτός της χρησιμότητας τους θα δημιουργούσαν πολλαπλασιαστικά θέσεις εργασίας), η σημερινή εκτελεστική εξουσία χορεύει και αυτή με ενθουσιασμό με τη μουσική που της παίζει η γνωστή και μη εξαιρετέα δικαστική μας εξουσία (→ βλ. «Επαγγελματικές διαστροφές» νομικών & οικονομολόγων. Βολεύουν βολεμένους, βλάπτουν τη δημοκρατία το ίδιο) και η 4η εξουσία της (απο)πληροφόρησης.
Αυτά, την ώρα που οι νέοι συμπολίτες μας - όσοι είναι τυχεροί - δουλεύουν οκτάωρο για 300 και 200 ευρώ. Την ώρα που μόνον 12 % των ανέργων παίρνει επίδομα ανεργίας· και στην πράξη κανείς μακροχρόνια άνεργος ←
Ο ΣΥΡΙΖΑ, όπως και όλο το ελληνικό κομματικό σύστημα - κόμματα αστικά, αριστερά και τα «ακόμη πιο πολύ αριστερά» κομματίδια, σε μοναδική άσκηση σύμπνοιας: Βιάζονται πολύ να δώσουν τα «αναδρομικά» των μανδαρίνων του βαθέος κράτους. Έχουν καταληφθεί και από πυρετό για τους υψηλοσυνταξιούχους, και μαζί με τα ξερά θα κάψουν και τα χλωρά των συνταξιούχων στα 50 και στα 40. Και ξέρουν πολύ καλά ποιοί θα πληρώσουν για όλα αυτά.

Πρόκειται για ταξικό αγώνα εκ των «άνω» - εναντίον των «κάτω». Ακριβέστερα, για ταξικό αγώνα όσων βρίσκονται αρκετά ψηλά ή ψηλά συγκριτικά με τον μέσο όρο, εναντίον των πολλών που βρίσκονται πολύ πιο χαμηλά. Ή στον πάτο. 

Είναι  αναδιανομή από κάτω προς τα άνω.

Και καλά η φροντίδα για κάποιους ένστολους. Μεταξύ αυτών υπάρχουν και πολλοί χαμηλόμισθοι και μάλλον σκληρά εργαζόμενοι. Αλλά για τους δικαστικούς, γιατί; Και κατά μείζονα λόγο για τους πανεπιστημικούς, γιατί τόση βιασύνη; Μήπως φόβος; Μή τυχόν κάνουν απεργία και κλείσουν μαζί και ταυτοχρόνως το νοτιοβαλκανικό «Γέηλ» και το ανατολικομεσογειακό «MIT»; Ποιός φόβος; Από τη μία πλευρά, ένα ακόμη δωράκι στους 2 κυβερνητικούς συνεταίρους (τους φανερούς και τους αφανείς), από την άλλη τα γνωστά από παλιές κυβερνήσεις δώρα της παρεοκρατίας και τα δώρα σε έναν συγκεκριμένο κοινωνικό τους περίγυρο. Και προπαντός άγρα πελατών από ειδικά υψηλόμισθα μεσοστρώματα, που εκτός των άλλων επηρεάζουν πολιτικά και τη λοιπή κοινωνία.
Αναμενόμενο όμως. Το καθιερωμένο κομματικό σύστημα στην Ελλάδα και οι προσήλυτοί του μετά το 2010 (όπως και τα καθιερωμένα κόμματα παντού στη Δύση) ξέρει, εκτός των άλλων, ότι οι μανδαρίνοι και τα επιλεγμένα μεσοστρώματα, υψηλόμισθα και αυτοαπασχολούμενα, πάντα ψηφίζουν - αλλά ποιούς ψηφίζουν; Οι άνεργοι και οι νέοι συχνότατα δεν ψηφίζουν. Όμως, ειδικά στην Ελλάδα, γιατί να ψηφίσουν και ποιόν να ψηφίσουν; 

*

Ωστόσο τέτοιος ταξικός αγώνας των «άνω» εναντίον των «κάτω» συμβαίνει και σε πιο «ευκατάστατες οικογένειες». Στη Γερμανία της οικονομικής ανόδου, ήδη από το 2011, οι εμπειρικές έρευνες του παιδαγωγού και κοινωνιολόγου Βίλχελμ Χαϊτμάγιερ έδειχναν σαφώς ότι από ορισμένες κοινωνικές και επιστημονικές ελίτ και απο τα Μέσα Ενημέρωσης διαδίδεται στοχευμένα προς μερίδες των μεσαίων κοινωνικών στρωμάτων η αντιπαλότητα, η περιφρόνηση ή και το μίσος ενάντια σε εκείνους που βρίσκονται σε ασθενέστερη κοινωνική θέση. Αποτέλεσμα είναι η δημιουργία ενός «ωμού, βάρβαρου (μεσο)αστισμού» και η διάδοση ενός ταξικού αγώνα κύρους και αναδιανομής, εκείνων που είναι (ή νομίζουν ότι είναι) «επάνω» εναντίον όσων βρίσκονται «κάτω» τους.

Γ. Ρ. 

 

Σ' αυτή την εποχή που κινείται στο ρυθμό της κρίσης, η κοινωνία μας χαρακτηρίζεται έντονα από χάσματα ανισότητας και μείωση της συνοχής της. Εδώ και καιρό, αυτή η εξέλιξη τυγχάνει λίγης προσοχής. Όμως τώρα δεν μπορεί πια να παραβλέπεται. 
Αρχικά συνέβη μια πολύ μεγάλη απώλεια ελέγχου εκ μέρους των επιμέρους εθνικών κρατών, σε συνδυασμό με ένα εξίσου μεγάλη αύξηση των κερδών του κεφαλαίου. Στις τελευταίες δεκαετίες η κοινωνική ανισότητα αυξάνεται όλο και περισσότερο. Επίσης παραμένει σε μεγάλο βαθμό εκτός προσοχής των ερευνητών, ένα γεγονός που έχει τεκμηριωθεί από τους Βρετανούς επιστήμονες Richard Wilkinson και Kate Pickett με βάση συγκριτικά στοιχεία πολλών χωρών: Διαπιστώνουν ότι μια κοινωνία με αυξανόμενη ανισότητα χάνει τη συνοχή της. Αυτό, με τη σειρά του, προκαλεί αύξηση των κοινωνικών προβλημάτων και προβλήματα στην υγεία του πληθυσμού, τέλος οδηγεί σε αύξηση της βίας.

Pieter Bruegel: Μονόφθαλμος Οδηγεί Τυφλούς

Τζων Ράσκιν: Μια φωνή από τον 19ο αιώνα μιλά για τις σημερινές κοινωνίες της ανισότητας

του Μάικλ Νόρρις

© Literary Kicks - Michael Norris: Unto this Last: John Ruskin's Economic and Political Writings, 1.9.2008

Τι μπορεί να σημαίνει «δίκαιη ανταμοιβή» της εργασίας; Ποιός αξιολογεί, ποιός ορίζει κανόνες, ποιός τους διασφαλίζει; Έχει ρόλο το κράτος, είναι ανάγκη να υπάρχει ως κράτος πρόνοιας; Είναι η δημοκρατική πολιτική αυτή που πρέπει να ορίζει τους κανόνες;

Υπήρχαν πάντα εποχές όπως η τωρινή, στις οποίες πολλοί επικαλέστηκαν «αξιοκρατία» (meritocracy)· άλλοτε την έβλεπαν υπό πρίσμα ηθικοπλαστικό, τώρα εννοούν ένα είδος προσοντοκρατίας. Παραβλέπουν όμως πόσο εξαρτημένο είναι το τί θεωρείται αξιοσύνη και τί θεωρείται προσόν, από το αποτέλεσμα της εργασίας και τον προορισμό της, όπως αυτά γίνονται «δεύτερη φύση» στον δεδομένο τύπο κοινωνίας· το ποιός είναι άξιος κρίνεται με βάση «αξίες» που χρειάζονται προσδιορισμό με επίθετο ή με άλλο ουσιαστικό. 
Και πώς θα επιβιώνουν οι «λιγότερο άξιοι», οι «περιττοί άνθρωποι» με τις «σπαταλημένες ζωές» (Ζίγκμουντ Μπάουμαν), που πάντοτε θα υπάρχουν και θα είναι πολλοί; Το να προτείνεις ή να αποδέχεσαι ως μοίρα τους τον Καιάδα, είναι η ακραία βαρβαρότητα. Το να κάνεις πως δεν βλέπεις τους «λιγότερο άξιους», λές και δεν ξέρεις ότι θα υπάρχουν πάντα, εκτός από ακραία ανευθυνότητα είναι ακραίος ανορθολογισμός: Καταστρέφει ολόκληρες κοινωνίες και αφανίζει τη δημοκρατία. Τέτοια θέματα απασχόλησαν τον Τζων Ράσκιν στα κοινωνικοπολιτικά γραπτά του, όπως είναι το Unto This Last (1860), ή στο υπέροχο παραμύθι του Ο Βασιλιάς του Χρυσού Ποταμού.
Οι κοινωνικές φιλοσοφίες του Ράσκιν και του σύγχρονού του Φρίντριχ Ένγκελς διαμορφώθηκαν σε μια περίοδο γιγάντωσης της βιομηχανικής παραγωγής και της Βικτωριανής πόλης. Και οι δύο είδαν τη βρωμιά, τη χυδαιότητα, τον αχαλίνωτο εγωισμό και απληστία ως σύμβολα όλων των συμφορών του βιομηχανικού καπιταλισμού. Όλα τα δεινά της κοινωνίας ήταν ήδη φανερά στη Βρετανία της δεκαετίας του 1840. Αλλά τα οράματα των δύο ανδρών για μια σοσιαλιστική εναλλακτική λύση οδηγούσαν σε πολύ διαφορετικά μέλλοντα για την πόλη, την κοινωνία, τον κόσμο: Για τον Ένγκελς, τον σοσιαλιστή εργοστασιάρχη του Μάντσεστερ με τον ακλόνητο ηθικό ανθρωπισμό (βλ. το νεανικό βιβλίο του Condition of the working classes in England, 1844 - ελληνικά), τον αρνητή της κοινωνικής τάξης του, το μέλλον ανήκε στη νεωτερικότητα, σε έναν εξανθρωπισμένο βιομηχανικό πολιτισμό με αταξική κοινωνία. Για τον Ράσκιν, τον ασυμβίβαστο κριτικό της τέχνης, της πολιτισμικής κατάστασης και της κοινωνίας του καιρού του, τον ζωγράφο και δάσκαλο, αξιοπρεπές μέλλον υπήρχε στη διατήρηση ή αναστήλωση προβιομηχανικών-προκαπιταλιστικών παραδόσεων που περιείχαν μιαν «άλλη αξιοκρατία».
Ο Ράσκιν - όπως και ο Ένγκελς, ο Ντίκενς, ο Καρλάιλ, ο Ουίλιαμ Μόρρις - έζησε στη Βικτωριανή εποχή (δεύτερο μισό του 19ου αιώνα). Τα ιδανικά του για τον σοσιαλισμό, για τον πολιτισμό, για μια οικολογική-ηθική στροφή των συνειδήσεων που θα διώξει από τον ουρανό το μαύρο «καταιγιδοφόρο σύννεφο του 19ου αιώνα» (→ pdf) ή για άλλα σημαντικά πράγματα, ήταν ουτοπικά· μυθοποίησαν και εξιδανίκευσαν ένα προκαπιταλιστικό παρελθόν, ίσως και με αφελή τρόπο. Ωστόσο, κυρίως μετά το θάνατό του, επηρέασαν πολύ και πολλούς, από το βρετανικό εργατικό κίνημα μέχρι τον Μαχάτμα Γκάντι. Συνεχίζουν, με τον τρόπο τους, να μιλούν και για την τωρινή μετα(;)βιομηχανική μας Δύση. 
Ο Ράσκιν κύτταζε προς το παρελθόν - όπως ο άγγελος της Ιστορίας του Μπένγιαμιν - και έπλεκε τον μύθο του παρελθόντος· όμως, γι' αυτό ακριβώς, επειδή στράφηκε προς το παρελθόν για χάρη της εύλογης κριτικής του παρόντος, για μας μιλά ο μύθος του.  

Γ. Ρ.

 

Ο Τζων Ράσκιν (John Ruskin) ήταν ο πιο σημαντικός κριτικός της τέχνης στα μέσα έως τα τέλη του 19ου αιώνα στην Αγγλία. Ήταν επηρεασμένος από το κίνημα του Ρομαντισμού, διαβαζόταν πολύ κατά τη διάρκεια της Βικτωριανής και της Εδουαρδιανής εποχής και έγραψε βιβλία για τις εικαστικές τέχνες (το ογκώδες πολύτομο Modern Painters), για την αρχιτεκτονική (The Stones of Venice, The Seven Lamps of Architecture) και για πολλά άλλα θέματα. Συνολικά έγραψε πάνω από 250 έργα. Μεταξύ πολλών και ποικίλων προσωπικοτήτων του πολιτισμού, της λογοτεχνίας και της πολιτικής επηρέασε πολύ τον Τολστόι, τον Μαρσέλ Προυστ (ο οποίος μετέφρασε μερικά από τα έργα του στα γαλλικά) και τον Μαχάτμα Γκάντι.

Σήμερα, πολλά από έργα του Ράσκιν είναι εξαντλημένα και εκτός κυκλοφορίας ή διατίθενται μόνον σε συντομευμένες εκδόσεις. Ωστόσο, ένα από τα πιο ανθεκτικά στο χρόνο και ίσως από τα καλύτερα έργα του, κυκλοφρορεί σε νέα έκδοση: Το  Unto This Last [«Ακόμη και σ' αυτόν τον Τελευταίο»], δεν είναι ένα βιβλίο κριτικής της τέχνης, αλλά μια σειρά τεσσάρων δοκιμίων κοινωνικής θεωρίας. Ο τίτλος του προέρχεται από την Παραβολή των Εργατών του Αμπελώνα στην Καινή Διαθήκη, στην οποία ο Χριστός λέει:

ἆρον τὸ σὸν καὶ ὕπαγε· θέλω δὲ τούτῳ τῷ ἐσχάτῳ δοῦναι ὡς καὶ σοί· [πάρε τον δικό σου μισθό και πήγαινε· θέλω όμως να δώσω ακόμη και σ’ αυτόν τον τελευταίο ό,τι και σ’ εσένα]

John Ruskin - αυτοπροσωπογραφία