Ετιέν Μπαλιμπάρ («Βραβείο Χάννα Άρεντ» έτους 2017): Για την αναθεμελίωση εκ βάθρων της Ευρώπης

Α' δημοσίευση (γαλλικά) © Le Monde - Etienne Balibar : «Refonder radicalement l’Europe», 16.12.2017

Αγγλική μετάφραση (του David Broder) © Verso - For a Radical Refoundation of Europe, 27.12.2017

  

Την 1η Δεκεμβρίου 2017 ο Ετιέν Μπαλιμπάρ τιμήθηκε με το Βραβείο Χάννα Άρεντ για την Πολιτική Σκέψη του έτους 2017. Το βραβείο θεσπίσθηκε το 1995 και δίδεται κάθε χρόνο από διεθνή κριτική επιτροπή σε άτομα «που παρεμβαίνουν με θάρρος στην δημόσια σφαίρα» για να συμβάλλουν στην πολιτική σκέψη και πράξη, συνεχίζοντας επάξια την παράδοση της Άρεντ στον πολιτικό στοχασμό.

Απονέμεται από κοινού από το επίσημο πολιτικό ινστιτούτο του γερμανικού Κόμματος των Πρασίνων «Ίδρυμα Χάινριχ Μπελ» (Heinrich-Böll-Stiftung) και από την Γερουσία της Ελεύθερης Χανσεατικής Πόλης της Βρέμης, δηλαδή την κυβέρνηση της ομώνυμης πόλης - Ομόσπονδης Χώρας. Με το Βραβείο Χάννα Άρεντ έχουν τιμηθεί, μεταξύ άλλων, ο Αμερικανός ιστορικός Timothy Snyder και ο Βρετανός Tony Judt, η Βουλγαρο-Γαλλίδα συγγραφέας και ψυχαναλύτρια Γιούλια Κρίστεβα, ο Γερμανός συνταγματολόγος Ernst-Wolfgang Böckenförde, ο Καναδός δημοσιογράφος Michael Ignatieff, η Ρωσίδα ακτιβίστρια των δικαιωμάτων του πολίτη Έλενα Μπόννερ, η Ουγγαρέζα φιλόσοφος Agnes Heller, ο Ιταλός φιλόσοφος και πολιτικός Massimo Cacciari.

Σύμφωνα με τους κριτές, «στα βιβλία του και στο δημόσιο διάλογο, ο Μπαλιμπάρ καλλιέργησε τον παρεμβατικό στοχασμό, κατά την παράδοση της Χάννα Άρεντ. Οι συνεισφορές του επιδρούν σε όλη τη δημόσια σφαίρα της δημοκρατίας, πολύ πέρα ​​από την ακαδημαϊκή συζήτηση».

Οι κριτές αναφέρθηκαν στις αναλύσεις και κριτικές του Μπαλιμπάρ για τον μαρξισμό από τον οποίο προέρχεται, στην επίμονη κριτική του για τις δομικές αδυναμίες της φιλελεύθερης δημοκρατίας και για το πώς η πολιτική αποφεύγει να στοχαστεί σε βάθος για τα φλέγοντα ζητήματα. Επισήμαναν ότι ο Μπαλιμπάρ ερευνά τις δυνατότητες και τα όρια της ελευθερίας και ασχολείται με το ζήτημα της ισότητας. Είναι δε «ένας ακούραστος αγωνιστής υπέρ μιας Ευρώπης που πρέπει να ανανεώσει τον εαυτό της». 

Οι κριτές καταλήγουν ως εξής: Ενώ τα κράτη και οι κοινωνίες φαίνεται και πάλι «να σπαταλούν την ιστορική ευκαιρία» που τους χάρισε η εξέλιξη των πραγμάτων, ο Γάλλος στοχαστής, στο βιβλίο του Ευρώπη, Κρίση και Τέλος; διερευνά πώς μπορεί η Ευρώπη να γίνει πιο δίκαιη και «να ανακτήσει τη μορφή πολιτικού εγχειρήματος. Η πολυφωνική Ευρώπη πρέπει να επανεφεύρει ξανά τον εαυτό της για να παραμείνει ικανή να ενεργεί».

Η σύνοψη της εξαιρετικής ομιλίας του στην τελετή της βράβευσης με τίτλο Hanna Αrendt et la refondation européenne, δημοσιεύθηκε λίγο μετά ως άρθρο στην εφημερίδα Le Monde. Ο Ετιέν Μπαλιμπάρ συζητά τις πολιτικές προϋποθέσεις για μια ιστορικών αξιώσεων επαναθεμελίωση της Ευρώπης, με βάση έναν νέο τύπο ομοσπονδίας.

Από την αρχή της νεωτερικής εποχής έως τα μέσα του 20ού αιώνα, η Ευρώπη είχε επιβάλει την κυριαρχία της σ' ολόκληρο τον πλανήτη. Από αυτό ακριβώς αντλούσε τον πλούτο της και συνακόλουθα έτσι οικοδομήθηκαν οι βάσεις του πολιτισμού της. Όμως σήμερα η Ευρώπη έχει γίνει «επαρχιακή», ή, για την ακρίβεια, έχει πάρει μια θέση στην ημι-περιφέρεια της παγκόσμιας οικονομίας και της παγκόσμιας ιστορίας. Έχει τεθεί στο περιθώριο του «μεγάλου παιχνιδιού», του αγώνα για την ηγεμονία, που παίζεται σήμερα μεταξύ Ασίας και Αμερικής. Παραμένει εκτός των ζωνών υπερ-εκμετάλλευσης και θανάτου που βρίσκονται στα νότια και στα ανατολικά της Μεσογείου, μολονότι εμπλέκεται και με ό,τι συμβαίνει σε τούτες τις περιοχές, μέσω των επενδύσεών της, των ένοπλων παρεμβάσεών της, των επιχειρήσεων κατά μήκος του συνόρου της με αυτές τις ζώνες και των μετακινήσεων πληθυσμών.

O Ετιέν Μπαλιμπάρ στο Δημαρχείο της Βρέμης - απονομή του Βραβείου Χάννα Άρεντ 2017

Η άθλια διαχείριση του λεγόμενου μακεδονικού ζητήματος. Η τραγωδία του 1993 θα γίνει φάρσα του 2018;

Ένας συντηρητικός πολιτικός σχολιαστής, ο Κώστας Ιορδανίδης, τις τελευταίες ημέρες του 2017, έγραψε εύστοχα στην εφημερίδα Καθημερινή για το λεγόμενο μακεδονικό ζήτημα, μεταξύ άλλων τα εξής:

«[...] Φθάσαμε αισίως στα τέλη του 2017 και η ονομασία της ΠΓΔ της Μακεδονίας αναδεικνύεται σε μείζον ζήτημα πολιτικής αντιπαραθέσεως, πριν συνομολογηθεί καν συμφωνία [...] Παρέλκει ασφαλώς το ιστορικό της κρίσεως του “μακεδονικού ζητήματος” υπό τη νέα του μορφή – διότι περί αυτού και μόνον πρόκειται – και η άθλια διαχείρισή του, ιδιαίτερα τα πρώτα χρόνια, όταν διαμορφώθηκαν οι προϋποθέσεις μονίμου αδιεξόδου [...] το αδιέξοδο είναι πλήρες και ουδείς συναισθάνεται την ευθύνη. Οι πάντες αισθάνονται δικαιωμένοι, είτε επιδιώκουν μια λύση συμβιβαστική είτε την απορρίπτουν [...]».

Και καταλήγει αναφέροντας ως εξαίρεση την κίνηση (κατ' άλλους αμφιλεγόμενη) του Γεωργίου Ράλλη, ο οποίος, όταν στηνόταν σε γερά θεμέλια αυτό το αδιέξοδο, «αηδίασε» και «παραιτήθηκε από το βουλευτικό αξίωμα, στις 29 Μαρτίου 1993, αποδοκιμάζοντας τους χειρισμούς του πρωθυπουργού Μητσοτάκη και την αδιαλλαξία του ΠΑΣΟΚ».

Το άρθρο του Κ. Ιορδανίδη αναλύει εύστοχα και σύντομα το μέρος της άθλιας πολιτικής διαχείρισης που χρεώνεται στη «δική μας» πλευρά, σε τούτο το νοτιοβαλκανικό σήριαλ επαναμβανόμενων επεισοδίων τύπου Star Wars, με φαινομενικό επίκεντρο τους εκατέρωθεν «πατριωτισμούς»· στην πραγματικότητα η άθλια διαχείριση ήταν και είναι, κατά πρώτο λόγο, κλασικός επικοινωνιακός κομματικός πόλεμος, αγώνας για τα σύμβολα, με όπλα τα σύμβολα και με διεγερτικό τα σύμβολα, για να κατακτηθούν καρδιές και πνεύματα στα εσωτερικά ακροατήρια και εκλογικά σώματα των δύο χωρών. Και αυτά τα χρόνια τα είδαμε όλα: Δεν υπάρχουν πιά αθώοι θεατές. Το κατοπτρικό είδωλο της πρώτης, της «δικής μας» άθλιας διαχείρισης, το είδαμε μετά απέναντι από την Αθήνα, τσιμεντοσανίδες Aquapanel να λαμποκοπούν σαν αρχαία Πεντελικά μάρμαρα στα Σκόπια.