Ιμμάνιουελ Βαλλερστάιν: Mακροχρόνια διαρθρωτική οικονομική στασιμότητα ή συμβαίνει κάτι χειρότερο;

© Immanuel Wallerstein (από τον προσωπικό του επίσημο ιστότοπο): Secular Stagnation, or is it worse?, 15.9.2016

Η παγίδευση της πραγματικής οικονομίας σε πολύ χαμηλούς ρυθμούς μετά το σκάσιμο της φούσκας στις αναπτυγμένες χώρες της Δύσης (στο σύνολο της Ευρώπης και στη Βόρεια Αμερική) το 2008, η πιο μακροχρόνια στασιμότητα στην παραδοσιακά αναπτυγμένη μεγάλη χώρα της Ανατολής, την Ιαπωνία, η διαρκής αστάθεια του τερατωδώς διογκωμένου χρηματοπιστωτικού τομέα και κυρίως, το άν και πως είναι εφικτή η αναζωογόνηση της ανάπτυξης στη Δύση, διαιρούν τα πνεύματα. Πολλοί μετα- και νεο-Κεϋνσιανοί οικονομολόγοι πιστεύουν ότι δυνατότητες ανάκαμψης υπάρχουν, αρκεί να στραφούν οι Δυτικές κυβερνήσεις και οι κεντρικές τράπεζες σε Κεϋνσιανές μεθόδους διαχείρισης της ζήτησης, με ισχυρότερο όπλο τα προγράμματα δημόσιων επενδύσεων, κυρίως σε έργα υποδομής ή και στη στροφή προς την πράσινη ενέργεια.

Ο Ιμμάνιουελ Βαλλερστάιν, εξέχων Αμερικανός συνεχιστής της Σχολής του Φερνάν Μπρωντέλ και των Annales, ο οποίος επικεντρώνεται στα φαινόμενα της μακράς και μέσης διάρκειας της ιστορίας και τα μελετά με χρήση αντίστοιχων μαθηματικών μοντέλων συστημικής ανάλυσης (και «Χαοτικής» συμπεριφοράς), ανήκει σε αυτούς που έχουν διαφορετική γνώμη. Ως ιστορικός - και όχι ως οικονομολόγος - δεν βλέπει τα φαινόμενα που συμβαίνουν τώρα ως απλή «κυκλική κρίση» του καπιταλιστικού συστήματος (π.χ. σαν την Παγκόσμια Κρίση του 1929), από αυτές που στην ιστορία του ξεπεράστηκαν μέσω «δημιουργικής καταστροφής» κεφαλαίων και τεχνολογικών καινοτομιών. Αντίθετα, τα ερμηνεύει ως προμηνύματα ανεπανόρθωτης «εξάντλησης» του συστήματος.
Είναι ενδιαφέρον ότι τα συμπεράσματά του, άν και τα αποδέχεται μόνον μικρή μειοψηφία αναλυτών, συγκλίνουν με απόψεις άλλων μελετητών, οι οποίοι εργάζονται με διαφορετικά εργαλεία, όπως είναι π.χ. ο προερχόμενος από τη γερμανική Σοσιαλδημοκρατία κοινωνιολόγος Βόλφγκανγκ Στρέεκ (Wolfgang Streeck), πρώην διευθυντής του Ινστιτούτου Max Planck της Κολωνίας (βλ. το βιβλίο του How Will Capitalism End? Essays on a Failing System). 
Ενδιαφέρον είναι επίσης, ότι ο Βαλλερστάιν, όπως όλοι οι αναλυτές που χρησιμοποιούν και «μαθηματικά του Χάους» στα μοντέλα τους, αλλά και ο Στρέεκ (ο οποίος επικαιροποιεί, εκτός των άλλων, και την παλιά λαμπρή συστημική ανάλυση του ουγγρο-αμερικανού ιστορικού της οικονομίας, οικονομολόγου και κοινωνιολόγου Καρλ Πολάνυι), αφήνουν ανοιχτό και μη προβλέψιμο το τι θα υπάρξει «μετά» ως διάδοχη κατάσταση. Αυτό είναι μια βασική διαφορά από την μαρξική παράδοση, είναι σύμφωνο όμως με την ιστορική εμπειρία της μακράς διάρκειας. (βλ. και την εξαιρετική συνέντευξη του Ζίγκμουντ Μπάουμαν «Εναντίον της μελαγχολίας των αριστερών»). Τέλος, ο Βαλλερστάιν θεωρεί εφικτή την μελλοντική «αλλαγή συστήματος» μόνον στη μέση διάρκεια, δηλαδή αφού περάσουν άλλα 20-40 χρόνια, «όταν εκείνοι που βλέπουν ευνοϊκά την έλευση ενός διαδόχου συστήματος, του ενός ή του άλλου είδους, αποκτήσουν αρκετή ισχύ για να δώσουν στη διχαλοδρόμηση την επιθυμητή γι' αυτούς κατεύθυνση». Όσο για τη βραχεία διάρκεια της ιστορίας, στην οποία ζούν οι πραγματικοί άνθρωποι, «αυτό που μπορούμε να κάνουμε», λέει, είναι «να ελαχιστοποιούμε τον πόνο εκείνων που πλήττονται πιο έντονα». 
Γεννάται όμως το εξής ερώτημα και αντεπιχείρημα: Με ποιό άλλο τρόπο μπορεί να γίνει στον παρόντα χρόνο λιγότερος ο πόνος των πιό ευάλωτων, αν όχι με κλασικές Κεϋνσιανές πολιτικές αντικυκλικής παρέμβασης των κρατικών και διακρατικών θεσμικών οργάνων; Δηλαδή με επενδύσεις που μειώνουν την ύφεση και ανεργία στις (αναπόφευκτες) περιόδους οικονομικής πτώσης και με διαχείριση που εμποδίζει τις επωφελείς για λίγους κερδοσκοπικές φούσκες περιουσιακών στοιχείων, στις περιόδους οικονομικής ανόδου.

Γ. Ρ.

 

Οι οικονομολόγοι όλου του κόσμου παλεύουν με κάτι που δυσκολεύονται να εξηγήσουν: Γιατί άραγε οι τιμές των μετοχών συνεχίζουν να ανεβαίνουν στις αγορές κεφαλαίων, παρά το γεγονός ότι αυτό που ονομάζεται ανάπτυξη φαίνεται να είναι στάσιμο; Η κρατούσα οικονομική θεωρία υποθέτει ότι κάτι τέτοιο δεν μπορεί να συμβεί. Αν δεν υπάρχει άνοδος της οικονομίας, οι τιμές στις αγορές πέφτουν και έτσι τονώνεται ο ρυθμός ανόδου της οικονομίας. Και όταν ανακάμψει η οικονομική ανάπτυξη, τότε οι τιμές στις αγορές ανεβαίνουν και πάλι. 
Όσοι παραμένουν πιστοί σ' αυτόν τον τρόπο θεώρησης, λένε ότι η ανωμαλία αυτή είναι μια στιγμιαία εκτροπή. Ορισμένοι μάλιστα, αρνούνται ότι συμβαίνει. Αλλά υπάρχουν και άλλοι που βλέπουν την ανωμαλία αυτή ως σημαντική πρόκληση για την κρατούσα θεώρηση. Στοχεύουν να αναθεωρήσουν αυτή τη θεώρηση, ώστε να λάβει υπόψη αυτό που πολλοί τώρα αποκαλούν «μακροχρόνια διαρθρωτική στασιμότητα» («secular stagnation»). Σ' αυτούς που ασκούν κριτική στην κρατούσα θεώρηση περιλαμβάνονται διάφορα εξέχοντα πρόσωπα, κάποια από αυτά βραβευμένα με Νόμπελ για την οικονομία. Στους κόλπους τους υπάρχουν πολύ διαφορετικοί στοχαστές, όπως ο Αμάρτυα Σεν (Amartya Sen), ο Τζόζεφ Στίγκλιτς (Joseph Stiglitz), ο Πωλ Κρούγκμαν (Paul Krugman) και ο Στίβεν Ρόουτς (Stephen Roach).

ΗΠΑ: Διακύμανση του πραγματικού ΑΕΠ (ανά έτος) 2002-2015 και ο χρηματιστηριακός δείκτης Dow Johnes 2003-2016

Ο Τζόζεφ Στίγκλιτς κάνει λάθος: Η μόνη έξοδος από το ευρώ είναι αυτή που προτείνει η Μαρίν ΛεΠεν

του Γκυγιώμ Ντυβάλ
 

© Green European  Journal - Guillaume Duval: Why Joseph Stiglitz is wrong 22/09/2016 

  

Ο Joseph Stiglitz, Αμερικανός οικονομολόγος και κάτοχος του Βραβείου Νόμπελ στα Οικονομικά, έχει συγγράψει ένα νέο βιβλίο: «Το ευρώ - Πώς ένα κοινό νόμισμα απειλεί το μέλλον της Ευρώπης» (The Euro : How a Common Currency Threatens the Future of Europe). Τις τελευταίες εβδομάδες ο Στίγκλιτς έχει εμφανιστεί πολλές φορές στον Τύπο (βλ. ειδικά στους Financial Times και στον Guardian), υποστηρίζοντας μια «ομαλή εγκατάλειψη» του ευρώ. Επίσης, αναμένει ότι «το τέλος του ενιαίου νομίσματος δεν σημαίνει το τέλος του ευρωπαϊκού εγχειρήματος». Ωστόσο, η θέση αυτή αποκαλύπτει μια βαθιά παρανόηση της πραγματικότητας της Ευρώπης. 

Όπως και οι περισσότεροι Αμερικανοί οικονομολόγοι, οι οποίοι υποστηρίζουν έντονα τη θεωρία των «βέλτιστων νομισματικών ζωνών», ο Joseph Stiglitz έχει ασκήσει οξεία κριτική στο εγχείρημα του ενιαίου νομίσματος από το ξεκίνημά του, στη δεκαετία του 1990. Η ιδέα των βέλτιστων νομισματικών ζωνών αναπτύχθηκε για πρώτη φορά στις αρχές της δεκαετίας του 1960 από τον Καναδό Ρόμπερτ Μαντέλ (Robert Mundell), ο οποίος κέρδισε το βραβείο Νόμπελ στα Οικονομικά το 1999 για τις μελέτες του. 

Σύμφωνα με τον Mundell, για να είναι συμφέρουσα η υιοθέτηση ενιαίου νομίσματος σε μια περιοχή, θα πρέπει να πληρούνται μια σειρά προϋποθέσεων: Να υπάρχει υψηλή κινητικότητα των συντελεστών της παραγωγής (του κεφαλαίου και της εργασίας), στις συμμετέχουσες χώρες να επικρατεί συμμετρικότητα των οικονομικών σοκ (δηλαδή να συμπίπτουν οι  ανοδικοί και καθοδικοί κύκλοι -  business cycles - των οικονομιών τους), να υπάρχουν σημαντικές δημοσιονομικές [διασυνοριακές] μεταβιβάσεις και ομοιογένεια στις συλλογικές προτιμήσεις μεταξύ των πολιτών της περιοχής αυτής (αλληλεγγύη). Από πολλές πλευρές, αυτό που έμελλε να γίνει η ευρωζώνη δεν ανταποκρινόταν στις απαιτήσεις αυτές. Αλλά, όπως συχνά συμβαίνει με τις θεωρητικές προσεγγίσεις, πιθανότατα καμία περιοχή στον κόσμο δεν θα εκπληρώνει ποτέ όλα αυτά τα κριτήρια: Στην πράξη, μια «βέλτιστη νομισματική ζώνη», για αρκετές δεκαετίες, πολύ δύσκολα θα είναι ποτέ κάτι διαφορετικό και κάτι παραπάνω από μια περιοχή που απλά ήδη έχει ένα ενιαίο νόμισμα. 

Παρεμπιπτόντως,  ο ίδιος ο Ρόμπερτ Μαντέλ, ποτέ στην πράξη δεν συμπέρανε από τις θεωρίες του, ότι ένα ενιαίο ευρωπαϊκό νόμισμα είναι αδύνατο ή ανεπιθύμητο. Απροσδόκητα ίσως, υποστήριξε ενεργά το εγχείρημα του ενιαίου νομίσματος με το οποίο έχει ασχοληθεί μόνιμα ήδη από τη δεκαετία του 1970, άν και συχνά επέκρινε τις θέσεις που υποστήριζαν Γερμανοί πολιτικοί κατά την προσπάθεια της δημιουργίας του.

Ulrike Guérot: Η ακραία ανισότητα και οι απατηλοί μύθοι που αφηγούνται οι κοινωνικές ελίτ

της Ούλρικε Γκερό

   
©  Der Standard - Ulrike Guérot: Trinken Sie noch linksdrehendes Wasser? 27.8.2015

και στον προσωπικό ιστότοπο της Ulrike Guérot

 

Είναι γνωστό ότι στην Αμερική, η ιστορία του Ρόκφέλερ, για τον μικρό λούστρο που κατάφερε να γίνει εκατομμυριούχος, εξακολουθεί να πείθει. Γι' αυτό το λόγο, άν ρωτήσετε τους Αμερικανούς ταξιτζήδες, οι περισσότεροι θα σας πούν ότι ψηφίζουν Ρεπουμπλικανούς, επειδή οι Δημοκρατικοί τους κλέβουν επιβάλλοντας φόρους. «Freedom». Αυτού του είδους η ελευθερία είναι μια καθαρά αμερικανική αφήγηση. Η ελευθερία από το κράτος και τους φόρους είναι αναπόσπαστο κομμάτι της, γιατί διαφορετικά δεν μπορεί κανείς να αποκτήσει χρήματα, πόσο μάλλον να πλουτίσει. Το γεγονός ότι, παρόλα αυτά, ούτως ή άλλως δεν πλουτίζει, δεν έχει γι' αυτούς σημασία.
Από τη δεκαετία του 1970, το πραγματικό εισόδημα του φτωχότερου ενός πέμπτου των Αμερικανών μειώνεται σταθερά. Το όνειρο κανενός λούστρου δεν γίνεται πραγματικότητα. Δεν πειράζει. Τα ετήσια εισοδήματα της αμερικανικής μεσαίας τάξης έχουν μείνει στάσιμα στο ύψος των 50.000 $ περίπου και αυτή η στασιμότητα είναι ολοφάνερη. Ο Τζόζεφ Στίγκλιτς (Joseph Stiglitz) έχει παρουσιάσει  τα αριθμητικά στοιχεία το 2012, στο βιβλίο του The Price of Inequality - «Το τίμημα της ανισότητας», στο οποίο υποστηρίζει μεταξύ των άλλων, ότι μια τόσο μεγάλη αύξηση της ανισότητας των εισοδημάτων, με την πάροδο του χρόνου θα έχει ως αναγκαστική συνέπεια και την απώλεια της δημοκρατίας.

Επιστροφή στα βασικά: Πήγε χαμένος μισός αιώνας;

Η επόμενη κρίση;

 

Γράφοντας για τις πρόσφατες οικονομικές αναταράξεις στις λεγόμενες αναδυόμενες αγορές, ο Αμερικανός ιστορικός και κοινωνιολόγος Ιμμάνιουελ Βάλλερστάϊν, ο οποίος εμπνέεται εκτός των άλλων από το έργο του Φερνάν Μπρωντέλ για τη «μακρά διάρκεια», αναφέρει όρους όπως: Πανικός, κίνδυνος κατάρρευσης, μετάδοση, αβεβαιότητα, ανεργία, πάγωμα επενδύσεων και προπαντός πτώση ενεργού ζήτησης. Για να καταλήξει: «Φαύλος κύκλος». 
Πότε ξεκίνησαν για πρώτη φορά όλες αυτές οι εκδηλώσεις αστάθειας, πότε έγινε αισθητή η πρώτη προσεισμική δόνηση, δηλαδή πότε έπαυσαν οι αγορές να διακυμαίνονται με σχετικά ήρεμους ρυθμούς; Ο Βάλλερστάϊν, σε αντίθεση με πολλούς αναλυτές, βλέπει την αρχή αρκετά νωρίς: Στην περίοδο λίγο μετά το 1970· «και συνεχίζεται από τότε». γράφει. 
Άν ο Αμερικανός ιστορικός έχει δίκιο, η αστάθεια του συστήματος άρχισε με τα προεόρτια της λεγόμενης νεοφιλελεύθερης επανάστασης. Ή βλέποντάς το απο την άλλη πλευρά, με τις δυσκολίες και τη μαζική επίθεση που είχε αρχίσει να δέχεται η μεταπολεμική, σοσιαλδημοκρατικού τύπου συναίνεση, το κράτος πρόνοιας και η προσπάθεια για πλήρη απασχόληση. Και συνεχίζεται από τότε.

Ο Roosevelt σε γεύμα με εργάτες του Civilian Conservation Corps
Το CCC ήταν μια απο τις απαντήσεις του Προέδρου Ρούσβελτ
στις περιβαλλοντικές και οικονομικές προκλήσεις για τις ΗΠΑ της εποχής του

Μετά την κρίση του 2008 ήμασταν όλοι Κεϋνσιανοί - αλλά όχι για πολύ και όχι αρκετά

του Τζόζεφ Ε. Στίγκλιτς

© Project Syndicate - από τον Guardian 10/10/2013
και το blog του Joseph E. Stiglitz

Η ευρωζώνη μπορεί να αυξάνει και πάλι το ακαθάριστο προϊόν της, αλλά ουσιαστικά, μια οικονομία στην οποία τα εισοδήματα των περισσότερων ανθρώπων είναι κάτω από τα πρό του 2008 επίπεδα, είναι ακόμη σε ύφεση.

Όταν η αμερικανική επενδυτική τράπεζα Lehman Brothers κατέρρευσε το 2008, πυροδοτώντας τη χειρότερη παγκόσμια οικονομική κρίση μετά τη Μεγάλη Ύφεση [του 1929], φάνηκε να αναδύεται μια ευρεία συναίνεση σχετικά με το τι προκάλεσε την κρίση. Ένα διογκωμένο και δυσλειτουργικό χρηματοπιστωτικό σύστημα είχε επενδύσει με εσφαλμένο τρόπο τα κεφάλαια και αντί να κάνει διαχείριση του κινδύνου, στην πραγματικότητα αυτό είχε δημιουργήσει τον κίνδυνο. 

Η χρηματοοικονομική απορρύθμιση - μαζί με το εύκολο χρήμα - είχε συμβάλει σε υπερβολική ανάληψη κινδύνων. Η νομισματική πολιτική θα ήταν σχετικά αναποτελεσματική για να αναζωογονηθεί η οικονομία, έστω και αν η παροχή ακόμη ευκολότερου χρήματος ίσως απέτρεψε την πλήρη κατάρρευση του χρηματοπιστωτικού συστήματος. Συνεπώς, θα ήταν αναγκαία μια μεγαλύτερη στήριξη στη δημοσιο-οικονομική πολιτική - δηλαδή σε αύξηση των κρατικών δαπανών.

Η ευρωπαϊκή κρίση, ο πολυ-πολικός κόσμος, η αβέβαιη ηγεμονία

του Γιώργου Β. Ριτζούλη 

  

H συνέχιση της οικονομικής κρίσης στη ζώνη του ευρώ αγγίζει σήμερα όλο το πολιτικό οικοδόμημα της Ευρωπαϊκής Ένωσης: Αυτό ισχυρίζεται, όχι ο Α’ ή Β’ πολιτικός, αλλά ο οικονομικώς επικεφαλής της ευρωζώνης, ο πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας Μάριο Ντράγκι. Εν τω μεταξύ, η πολιτική συζήτηση έχει επικεντρωθεί στις οικονομικές - κοινωνικές ανισομέρειες, στις ασυμμετρίες και αποκλίσεις μέσα στην Ένωση. 
Όλοι συζητούν για τον πλεονασματικό Βορρά που βρίσκεται απέναντι στον ελλειμματικό μεσογειακό Νότο. Ή για τον βιομηχανικό - εξαγωγικό πυρήνα της ηπειρωτικής Ευρώπης, σε αντίθεση με το κυρίως χρηματοπιστωτικό οικονομικό πρότυπο των Βρετανών και μερικών μικρών χωρών, περιφερειακών ή μη (Λουξεμβούργο, Κύπρος, Μάλτα, Ιρλανδία).  Ή για τη διοχέτευση των εισαγόμενων κεφαλαίων στις στεγαστικές φούσκες, τις «μητέρες» των τραπεζικών φουσκών, σε αντίθεση με τη γερμανική εμμονή για διοχέτευση των επενδύσεων εντός της χώρας σε ενεργειακές και άλλες υποδομές, και κυρίως στην εξαγωγική βιομηχανία. 
Τέλος, όλοι μιλούν για τη μετά το 2008 «αμερικανική μέθοδο» καταπολέμησης της κρίσης και της ανεργίας, δηλαδή με διοχέτευση χρήματος μέσω της «ποσοτικής χαλάρωσης» (quantitative easing), που εφαρμόζει η Κεντρική Τράπεζα των ΗΠΑ (Fed), σε αντίθεση με την ευρωπαϊκή περιστολή των δαπανών.