Περί Ρωσίας και πάλι, με φόντο την Τουρκία σε κρίση, τον Τραμπ, την παραδοσιακή πολιτική των ΗΠΑ (Χάντιγκτον)

Με τον διπλωματικό πόλεμο Ελλάδας - Ρωσίας εν εξελίξει, και μάλιστα να γίνεται θέμα εσωτερικής κομματικής αντιπαράθεσης στην Ελλάδα, φαίνεται πώς είναι αναγκαίο να επαναλαμβάνονται πράγματα που θα 'πρεπε να είναι αυτονόητα, αλλά στον ελληνικό δημόσιο διάλογο δεν είναι.

Το πρόβλημα είναι πολιτικό, σύγκρουση πολιτικών αντιλήψεων. Όχι διαμάχη εθνών ή πολιτισμών α λα Χάντιγκτον (Samuel P. Huntington). Οι Ρώσοι, επί έναν περίπου αιώνα, ήταν ο κύριος αντίπαλος της πολιτικής Δύσης (The West), η οποία μάλλον αφήνει τώρα την τελευταία της πνοή μέσα στο παράδοξο, θολό σκηνικό της διεθνούς πολιτικής του Ντόναλντ Τραμπ. Ωστόσο είναι ευρωπαϊκός και δυτικός λαός, ανήκει στον κύκλο της πολιτισμικής Δύσης («Εσπερία», Occident, Abendland)· και αυτό ακριβώς εξέφραζε ιστορικά η αυτάρεσκη διεκδίκηση από την Μόσχα, από την εποχή που ήταν ακόμη Μεγάλο Δουκάτο μέχρι σήμερα, του προσωνύμιου Третий Рим («η Τρίτη Ρώμη», μετά την Δεύτερη, την Μεσαιωνική Κωνσταντινούπολη). Χρειάζεται αυτή η διάκριση, προπαντός σήμερα: Αφενός μιλάμε για την θνήσκουσα πολιτική Δύση, που γεννήθηκε και έζησε την ακμή της ζωής της στο δεύτερο μισό του 20ού Αιώνα, αφετέρου για την πολιτισμική Δύση, που έρχεται από πολύ πιο μακριά και συνεχίζει τον δρόμο της. Η διάκριση αυτή καταδείχτηκε με πολιτικά ανάγλυφο τρόπο από εκείνους που είχαν επικρίνει από την πρώτη στιγμή ως επιστημονικά συγχυσμένη και παρακινούμενη από σκοπιμότητες (είτε ιδεολογικές, είτε εθνικές των ΗΠΑ), την θεωρητική κατασκευή του Σάμιουελ Χάντιγκτον. Παραδείγματα ήταν, μεταξύ άλλων, ο νομπελίστας «μη συμβατικός» οικονομολόγος Αμάρτυα Σεν, ο ιστορικός και πολιτικός επιστήμονας Τίμοθυ Γκάρτον Ας (Timothy Garton Ash), ο φιλόσοφος και συγκριτικός φιλόλογος Έντουαρντ Σαΐντ (Edward Said), ο γλωσσολόγος και φιλόσοφος Νόαμ Τσόμσκυ (Noam Chomsky). Πρόσφατα, η διάκριση μεταξύ πολιτικής και πολιτισμικής Δύσης τονίστηκε σαφώς και από τον πρώην ΥΠΕΞ της Γερμανίας Γιόσκα Φίσερ σε μια σειρά άρθρων στο Project Syndicate.
Στην Ελλάδα, τo γνωστό σύνδρομο του πανέξυπνου αργόστροφου με τα μυαλά που πάνε μονίμως «δύο δεκαετίες πίσω» σαν καθυστερημένα ρολόγια, σπρώχνει πολλούς αναλυτές και πολιτικούς να φαντασιώνονται ότι υπάρχει ακόμη εν ζωή και έχει μέλλον η ενιαία πολιτική Δύση (The West), όπως την ξέραμε από την εποχή του Ψυχρού Πολέμου. Είναι τόσο πολλοί και τόση η όρεξή τους για περσινά ξινά σταφύλια, ώστε η καθυστέρηση του ρολογιού του αναπληρωτή ΥΠΕΞ κ. Κατρούγκαλου μοιάζει σχετικά ήπια περίπτωση.

Ο κόσμος σύμφωνα με τον Samuel P. Huntington
(Η σύγκρουση των πολιτισμών και ο ανασχηματισμός της παγκόσμιας τάξης)

Το τέλος της Δύσης όπως την ξέρουμε - Η Ευρώπη, ο Τραμπ και η Μέρκελ. Δύο άρθρα του Γιόσκα Φίσερ

1. Αποχαιρετισμός στη Δύση

© Project Syndicate - Joschka Fischer: Goodbye to the West, 5.12.2015

 

Μετά την εκλογή του Ντόναλντ Τραμπ ως Προέδρου των Ηνωμένων Πολιτειών, το τέλος αυτού που μέχρι τώρα ονομάζεται «η Δύση» γίνεται σχεδόν βέβαιο. Ο όρος «Δύση» περιγράφει τον διατλαντικό κόσμο που προέκυψε από τους δύο παγκόσμιους πολέμους του 20ου αιώνα, επαναπροσδιόρισε τη διεθνή τάξη πραγμάτων κατά τη διάρκεια τεσσάρων δεκαετιών Ψυχρού Πολέμου και κυριαρχούσε - μέχρι τώρα - στον πλανήτη. 

Αυτή η Δύση [the West, μια έννοια πολιτική] δεν πρέπει να συγχέεται με την «ιστορική-πολιτισμική Δύση» [the «Occident», την «Εσπερία» - «Αbendland»]. Μολονότι ο πολιτισμός της [πολιτικής] Δύσης, τα πρότυπά της και η επικρατούσα θρησκεία της προέρχονται σε μεγάλο βαθμό από την ιστορική-πολιτισμική Δύση, η πρώτη εξελίχθηκε με την πάροδο του χρόνου σε κάτι διαφορετικό. Ο βασικός χαρακτήρας της ιστορικής-πολιτισμικής Δύσης διαμορφώθηκε μέσα στους αιώνες στην περιοχή της Μεσογείου (αν και τμήματα της βορειότερης των Άλπεων Ευρώπης συνέβαλαν πολύ σημαντικά στην εξέλιξή του). Αντιθέτως, η πολιτική Δύση είναι διατλαντική και είναι παιδί του Εικοστού Αιώνα. 

Όταν άρχισε ο Πρώτος Παγκόσμιος Πόλεμος, ήταν μια ευρωπαϊκή σύγκρουση μεταξύ των Κεντρικών Δυνάμεων και της Αντάντ (Entente), της συμμαχίας της αποτελούμενης από την Βρετανία, τη Γαλλία και τη  Ρωσία. Έγινε αληθινός παγκόσμιος πόλεμος μόνον το 1917, όταν οι ΗΠΑ εισήλθαν στη σύγκρουση. Εκείνη ήταν η στιγμή που άρχισε να παίρνει μορφή αυτό που τώρα αποκαλούμε Δύση. 

Ρούζβελτ και Τσόρτσιλ επί του θωρηκτού «Πρίγκιψ της Ουαλίας» (υπογραφή της Χάρτας του Ατλαντικού)

Γιόσκα Φίσερ: Η τελευταία ευκαιρία της Ευρώπης

© Project Syndicate - Joschka Fischer: Europe’s Last Chance, 29.8.2016
 

Το μεγαλύτερο μέρος της ιστορίας της Ευρώπης είχε ως χαρακτηριστικό τις συγκρούσεις. Ο Αμερικανός ιστορικός Ρόμπερτ Κέιγκαν (Robert Kagan) έγραψε το 2003 ότι «οι Αμερικανοί είναι από τον Άρη και οι Ευρωπαίοι από την Αφροδίτη». Όμως η Ευρώπη ήταν επί πολλούς αιώνες η ήπειρος του ελληνορωμαϊκού θεού του πολέμου, όχι της θεάς της αγάπης. 

Η Αφροδίτη κατοίκισε στην Ευρώπη μόνον μετά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο, όταν πρωτοεμφανίστηκαν πολλοί θεσμοί και θεσμικά όργανα παγκόσμιας διακυβέρνησης, όπως τα Ηνωμένα Έθνη, η Παγκόσμια Τράπεζα και το νομισματικό σύστημα του Bretton Woods. Κατά τη διάρκεια του Ψυχρού Πολέμου, όλες οι ευρωπαϊκές χώρες μηδεμιάς εξαιρουμένης έχασαν την κυριαρχία τους και την παρέδωσαν στις δύο νέες παγκόσμιες υπερδυνάμεις, τις Ηνωμένες Πολιτείες και τη Σοβιετική Ένωση.

Στο τέλος, ο διπολικός και διχαστικός έλεγχος που ασκούσαν οι δύο υπερδυνάμεις έπαυσε να υπάρχει και το παλιό σύστημα των ευρωπαϊκών κρατών αντικαταστάθηκε από την Ευρωπαϊκή Ένωση, η οποία υποσχέθηκε αιώνια ειρήνη μεταξύ των κρατών- μελών της, καθώς και μεταξύ της Ευρώπης και του ευρύτερου κόσμου. Η κατάρρευση του κομμουνισμού στην Ευρώπη, την οποία ακολούθησε και η διάλυση της Σοβιετικής Ένωσης το 1991, περιγράφηκε με θριαμβευτικούς τόνους στην Ευρώπη και στις Ηνωμένες Πολιτείες ως το «τέλος της ιστορίας» - ο παγκόσμιος θρίαμβος της φιλελεύθερης δημοκρατίας και του καπιταλισμού της ελεύθερης αγοράς.

Γιόσκα Φίσερ: Αν φύγει ο πρώτος, θα φύγουν πολλοί

© Süddeutsche Zeitung, Joschka Fischer - Geht der Erste, gehen viele 14.6.2015

Όποιος βοηθά την Ελλάδα, βοηθά όλη την Ευρώπη. Όποιος εγκαταλείπει την Ελλάδα, θέτει σε κίνδυνο τη μελλοντική πορεία της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Με το βλέμμα στο ερχόμενο βρετανικό δημοψήφισμα για την παραμονή ή όχι του ΗΒ στην ΕΕ και στην Ρωσο-Ουκρανική καταστροφή, το Αριστοτελικό «πολιτικόν ζώον» Γιόσκα Φίσερ γράφει για την ελληνική κρίση σε σχέση με το όλο εγχείρημα της ΕΕ.

Εδώ και πολλά χρόνια, συγκεκριμένα από το ξέσπασμα της χρηματοπιστωτικής κρίσης το 2009, η Ευρωπαϊκή Ένωση βρίσκεται συνεχώς αντιμέτωπη με νέες κρίσεις που αλληλοδιαδέχονται η μιά την άλλη. Είναι φανερό ότι αυτό υπερφορτώνει τις αντοχές της και ιδιαίτερα τη θεσμική της δομή. Στις περισσότερες περιπτώσεις η ΕΕ δεν καταφέρνει να ανταποκριθεί με κατάλληλο τρόπο. Αυτό δείχνουν όλες οι συγκρούσεις: Η οξεία επιδείνωση της ελληνικής κρίσης, ο πόλεμος στην Ουκρανία και η σύγκρουση με τη Ρωσία, η  κρίση προσφύγων στην περιοχή της Μεσογείου η οποία συνδέεται πολύ στενά τόσο με τους ποικίλους διακρατικούς και εμφύλιους πολέμους στην Αφρική, όσο και με την πολύ σοβαρή, σχεδόν απελπιστική περιφερειακή κρίση σε ολόκληρη την Εγγύς και Μέση Ανατολή, με κέντρο την Συρία και το Ιράκ. 

Όμως αυτή η εμφανής αδυναμία, που προκύπτει όχι επειδή έχουμε «υπερβολικά πολλή Ευρώπη», αλλά ακριβώς το αντίθετο, επειδή έχουμε «πολύ λίγη Ευρώπη», έχει μια συνέπεια: επιδεινώνει την εσωτερική κρίση νομιμοποίησης της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Διότι οι πολίτες απαιτούν λύσεις, όμως είναι φανερό ότι η ΕΕ δεν μπορεί να τις δώσει ή δεν θέλει. Όμως αυτό διαβρώνει επίσης όλο και περισσότερο την δημοκρατική υποστήριξη προς την Ευρώπη μέσα στα κράτη-μέλη της.

Γιόσκα Φίσερ: Ο Τσίπρας στη Χώρα των Ονείρων

© Project Syndicate: Joschka Fischer - Tsipras in Dreamland (29.4.2015)
 

Η κρίση στη ζώνη του ευρώ πρωτοεμφανίστηκε ως πρόβλημα χρέους στην Ελλάδα (2009), γρήγορα όμως φάνηκε ότι αφορά άμεσα τουλάχιστον όλο το Νότο και την Ιρλανδία. Η τελευταία και η Πορτογαλία, κουτσά-στραβά, έδειξαν αμφιλεγόμενα σημάδια ανάκαμψης μετά το 2014, ενώ η ασπίδα ρευστότητας που δημιούργησε η ΕΚΤ, προστατεύει τις μεγάλες χώρες Ιταλία και Ισπανία. Η «ελληνική ιδιαιτερότητα», μετά τo ανεκδιήγητο «success story» και την δονκιχωτική απόπειρα «εξόδου στις αγορές» της προηγούμενης κυβέρνησης (2014), δείχνει πόσο αποτυχημενες είναι οι ελληνικές ελίτ, η πολιτική και η οικονομική. Η νέα κυβέρνηση δυσκολεύεται να επιλέξει σαφές δρομολόγιο πλεύσης: η «δημιουργική της ασάφεια» και η αβεβαιότητα για το μέλλον επιβαρύνει άσχημα την πραγματική οικονομία. Ο Φίσερ, που από την αρχή επικρίνει το αποτυχημένο πείραμα λιτότητας στην ευρωζώνη, επιμένει ότι το διακύβευμα σήμερα, μαζί το μέλλον της Ελλάδας μέσα στην ΕE, είναι πάντα το μέλλον του κοινού ευρωπαϊκού εγχειρήματος. Πρέπει να εγκαταλείψουν τις ψευδαισθήσεις τους, τονίζει, τόσο στην Ελλάδα, όσο και στις Βρυξέλλες ή στο Βερολίνο.

Γ. Ρ.

Για την Ελλάδα μπορεί κανείς μόνον να αισθάνεται θλίψη. Για πάνω από πέντε χρόνια, η «τρόικα» (η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, η Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα και το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο) την μετέτρεψε σε αντικείμενο ενός αποτυχημένου πειράματος λιτότητας που έχει επιδεινώσει την οικονομική κρίση της χώρας. Και τώρα η κυβέρνηση του πρωθυπουργού Αλέξη Τσίπρα δείχνει με παράλογη εμμονή να συνεχίζει τη βύθιση της Ελλάδας στην άβυσσο. 

Δεν έπρεπε σε καμμιά περίπτωση να συμβεί αυτό. Τη στιγμή που το αριστερό κόμμα ΣΥΡΙΖΑ του Τσίπρα ήρθε στην εξουσία τον Ιανουάριο του 2015, ήταν δυνατό να γίνει ένας νέος συμβιβασμός, προσανατολισμένος περισσότερο προς την ανάπτυξη. Ακόμη και σκληροπυρηνικοί Γερμανοί υποστηρικτές της λιτότητας - και σίγουρα η καγκελάριος Άνγκελα Μέρκελ - είχαν αρχίσει να επανεξετάζουν τη θέση τους, λόγω των αναμφισβήτητα αρνητικών συνεπειών που είχαν οι πολιτικές συνταγές τους για το ευρώ και για τη σταθερότητα της Ευρωπαϊκής Ένωσης. 

Η κυβέρνηση Τσίπρα, δικαιολογημένα, θα μπορούσε να παρουσιάζεται ως ο καλύτερος συνεργάτης της Ευρώπης για την εφαρμογή ενός μεγαλεπήβολου προγράμματος μεταρρυθμίσεων και εκσυγχρονισμού στην Ελλάδα. Μέτρα για την στήριξη των φτωχότερων πολιτών εύρισκαν αρκετή συμπαράσταση στις πρωτεύουσες της ΕΕ και τα ευνοϊκά συναισθήματα θα είχαν ενισχυθεί, άν η Ελλάδα είχε αρχίσει να περικόπτει τον ξεχειλωμένο αμυντικό προϋπολογισμό της (όπως μια αριστερή κυβέρνηση θα ήταν μάλλον αναμενόμενο να κάνει). 

ΣΥΡΙΖΑ και «άλλοι»: Βαδίζοντας χωριστά - αντιμετωπίζοντας τους αντιπάλους μαζί;

Το άρθρο «Στόχοι ευρωπαϊκής πολιτικής - Οι αγορές έχουν κερδίσει έδαφος» του πρώην πρωθυπουργού Κώστα Σημίτη στην «Εφημερίδα των Συντακτών» (7.2.2015) επιτρέπει και μιαν ερμηνεία φαινομενικά παράδοξη (παράδοξη σε σχέση με το ποιός είναι ο συντάκτης του) : μοιάζει σαν να υποστηρίζει έμμεσα, πως για ό,τι αφορά την ευρωπαϊκή κρίση ως όλον, οικονομική, θεσμική, πολιτική, την πιο σωστή άποψη ανάμεσα στα ελληνικά κόμματα την έχει ο ΣΥΡΙΖΑ. Ο πρώην πρωθυπουργός δίνει την εντύπωση ότι μετακινείται προς τη «γραμμή Χάμπερμας – Φίσερ – Πικετί» (άς την ορίσουμε έτσι εντελώς σχηματικά), δηλαδή δείχνει να εγκαταλείπει όχι μόνον τη μέχρι τώρα στάση του ΠΑΣΟΚ (την «επίσημη» πολιτική του ΠΑΣΟΚ από το 2010 μέχρι τώρα), αλλά να απομακρύνεται και από τη μέχρι τώρα γραμμή της επίσημης ηγετικής ευρωπαϊκής Σοσιαλδημοκρατίας (ας την αποκαλέσουμε σχηματικά «γραμμή Ολλάντ - Γκάμπριελ - Ρέντσι - Σούλτς»). Από τους ευρωπαίους Σοσιαλδημοκράτες ηγέτες, οι πιο κοντινοί στην «αιρετική» γραμμή δείχνουν να είναι οι αυστριακοί Σοσιαλιστές, όπως ο καγκελάριος Βέρνερ Φάϊμαν και ο Χάννες Σβόμποντα, πρόεδρος της Συμμαχίας Σοσιαλιστών & Δημοκρατών στην Ευρωβουλή.

Ούλοφ Πάλμε με το γιό του, Μπρούνο Κράϊσκυ, Βίλλυ Μπράντ (1971)

Γιόσκα Φίσερ: Ελληνική ταφή για τη γερμανική λιτότητα

του Γιόσκα Φίσερ

 

© Project Syndicate: Joschka Fischer - A Greek Burial for German Austerity (30.1.2015)
  

Ο πρώην υπουργός εξωτερικών και αναπληρωτής καγκελάριος (1997-2005) της Γερμανίας Γιόσκα Φίσερ, μετά το εκλογικό αποτέλεσμα στην Ελλάδα και με το βλέμμα στην Ισπανία και Ιταλία, δείχνει βέβαιος ότι η στρατηγική για τη διατήρηση του ευρώ με βάση τη λιτότητα, της σημερινής καγκελαρίου Μέρκελ, έχει ήδη ηττηθεί. Ο ισχυρισμός του homo politicus Φίσερ έχει σημασία, δεδομένου ότι ο «συνταξιούχος» σήμερα ηγέτης των Πρασίνων σκέπτεται πάντα με τον τρόπο της σκληρά ρεαλιστικής πολιτικής.

   

Όχι πολύ καιρό πριν, Γερμανοί πολιτικοί και δημοσιογράφοι δήλωναν με αυτοπεποίθηση ότι η κρίση της ευρωζώνης τέλειωσε. Πίστευαν πως η Γερμανία και η Ευρωπαϊκή Ένωση είχαν δαμάσει τη θύελλα. Σήμερα, γνωρίζουμε ότι αυτό ήταν απλά ένα ακόμη λάθος από τα πολλά σε μια συνεχιζόμενη κρίση. Το τελευταίο λάθος, όπως συμβαίνει και με τα περισσότερα από τα προηγούμενα, προήλθε από ευχολόγια. Για μια ακόμη φορά, είναι και πάλι η Ελλάδα αυτή που διακόπτει την ονειροπόληση. 

Ακόμη και πριν από τη μεγάλη νίκη του αριστερού ΣΥΡΙΖΑ στις πρόσφατες γενικές εκλογές της Ελλάδας, ήταν ενφανές ότι η κρίση όχι μόνον δεν είχε τελειώσει, αλλά απειλούσε να επιδεινωθεί. Η λιτότητα - δηλαδή η πολιτική του να προσπαθείς να βγείς από την κρίση εξοικονομώντας μέσω μιας πτώσης της ζήτησης - απλά δεν λειτουργεί. Σε μια οικονομία που συρρικνώνεται, ο λόγος του χρέους προς το ΑΕΠ οποιασδήποτε χώρας αυξάνεται αντί να πέφτει, και οι χώρες της Ευρώπης που μαστίζονται από την ύφεση βρίσκονται τώρα σε βαθιά κρίση, η οποία  παράγει μαζική ανεργία, ανησυχητικά επίπεδα φτώχειας, και εξαφανίζει τις ελπίδες. 

Μέρκελ - Φίσερ στη Bundestag, 2006 (Foto: M. Schreiber. Keystone/Tagesanzeiger)

Η άνοδος των εθνικιστών της Ευρώπης και το «γερμανικό πρόβλημα»

του Γιόσκα Φίσερ
   

© Project Syndicate, Joschka Fischer: Europe’s Nationalists on the March, 31 Μαΐου 2014 

 

H Γερμανία ενέχεται για την ανέφικτη, ουτοπική εμμονή των ηγετών της για ταυτόχρονη μείωση του δημόσιου χρέους και για διαρθρωτικές μεταρρυθμίσεις, καθώς και για τις αντιρρήσεις τους στις πολιτικές τις προσανατολισμένες στην ανάπτυξη εντός της ευρωζώνης. Το ερώτημα που καίει τώρα, είναι πόσα θα κάνει η Γερμανία για τη Γαλλία, για να σώσουν μαζί την Ευρώπη.

  

H Ευρώπη απαρτίζεται από έθνη της και έτσι πορεύτηκε επί εκατοντάδες χρόνια. Αυτό το γεγονός κάνει την ενοποίηση της ηπείρου ένα δύσκολο πολιτικό εγχείρημα, ακόμη και σήμερα. Ο εθνικισμός δεν είναι μια αρχή εποικοδομητική για την Ευρώπη. Αντίθετα, ήταν και παραμένει η αρχή για την αποδόμηση της Ευρώπης. Αυτό είναι το κύριο συμπέρασμα που συνάγεται από την δραματική άνοδο των αντι-ευρωπαϊκών λαϊκιστικών κομμάτων στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο στις εκλογές του Μαίου 2014.